Category: Article

ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ
ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੌਮ, ਧਰਮ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਦਲ ਲਈ ਆਪਣਾ ਭਲਾ ਲੋਚਣ ਤੇ ਠੀਕ ਸੇਧ ‘ਚ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਹਿਤ ਅਤੀਤ ‘ਚ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਪੜਚੋਲਵੀਂ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਘੋਖਣਾ ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੰਝ ਕੀਤਿਆਂ ਹੀ ਮਾਣ ਕਰਨ ਯੋਗ ਅਮਲ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬੀਤੇ ਦੀਆਂ ਭੁੱਲਾਂ ਸੁਧਾਰੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਫਸੋਸ, ਇਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਸੂਲ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਘੱਟ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਬੀਤੇ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਖਤਰਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭਟਕਾਅ ਭਵਿੱਖ ‘ਚ ਨਵੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਸਬੱਬ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲਗਭਗ _ਸਾਰੇ ਰਾਜਸੀ ਦਲਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਉਂਝ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿਆਸੀ ਧਿਰ ਨਾ ਤਾਂ ਉਚੇਚੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਸੱਖਣੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਬੱਜਰ ਗਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਰੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹਰ ਸੰਸਥਾ ਲਈ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਆਤਮ ਮੰਥਨ ਕਰਨਾ ਅਜੋਕੇ ਪੇਚੀਦਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਲੋੜ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਲੁਟੇਰੀ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਜਮਾਤ ਤੇ ਸਵਾਰਥੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬੁਣੇ ਮੱਕੜਜਾਲ ‘ਚ ਫਸ ਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ, ਸੰਸਥਾ, ਸਿਆਸੀ ਦਲ ਜਾਂ ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰਾਹ ਤੋਂ ਥਿੜਕ ਕੇ ਕੁਰਾਹੇ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਏਥੇ ਆਪਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬੀਤੇ ਦੇ ਕੁਝ ਪਹਿਲੂਆਂ ਤੇ ਅਜੋਕੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਉਪਰੋਕਤ ਸੇਧ ‘ਚ ਜਾਨਣ-ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਦੁਖਾਂਤ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਂਤ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉਜਲਾ ਭਵਿੱਖ ਸਿਰਜਣ ਪੱਖੋਂ ਆਪਣਾ ਬਣਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਣ।

ਦੇਸ਼ ‘ਤੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਇਸ ਸਰਹੱਦੀ ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਾਂਤ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਤੀ ਅਤੀਤ ‘ਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ 70ਵਿਆਂ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਵਾਜਬ ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ‘ਚ ਸੂਬੇ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਲਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ‘ਤੇ ਅਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਬਾਕੀ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਹਮ ਕਦਮ ਹੋ ਕੇ ਚੰਗਿਆਈ ਦੇ ਰਸਤੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਜਾਣ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਤੇ ਸੰਘਾਤਮਕ (ਫੈਡਰਲ) ਅਸੂਲਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਬਣਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਨਾ ਤਾਂ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਰੀਪੇਰੀਅਨ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਆਈਂ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ, ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜਾਂ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਕੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ‘ਚ ਬਣਦਾ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ । ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ਉਜਾੜ ਕੇ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅੱਜ ਤੱਕ ਵੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ । ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੁਨਰਗਠਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਪਿੰਡ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਨ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਉਕਤ ਮਸਲੇ ਦਿਆਨਤਦਾਰੀ ਤੇ ਨੇਕ-ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਹੱਲ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ‘ਚ ਬੇਗਾਨਗੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪਨਪੀ। ਇਸੇ ਸਵਾਰਥੀ ਪਹੁੰਚ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਕੁਰਾਹੇ ਪੈਣ ਦੀ ਐਸੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤਿਆਰ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਖਮਿਆਜ਼ਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਲੋਕ ਅੱਜ ਤੱਕ ਵੀ ਭੁਗਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਖੈਰ, ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਉਪਰੋਕਤ ਗਲਤੀਆਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦੇ ਕੋਈ ਗੰਭੀਰ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ?

ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਪਾਰਟੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ-ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਗੁਜ਼ਾਰੀ। ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਬੇਸ਼ੱਕ ਕਈ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਸਰਗਰਮ ਹਨ। ਅਤੀਤ ‘ਚ ਵੀ ਕਈ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਹੋਂਦ ‘ਚ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਚੋਂ ਕਈ ਗਾਹੇ- ਬਗਾਹੇ ਵੱਡੀਆਂ ਚੁਣਾਵੀ ਜਿੱਤਾਂ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਜੇ ਵੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਬਾਦਲ) ਹੀ ਮੂਲ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਰਬਉੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ ਐਸ ਜੀ ਪੀ ਸੀ ‘ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਦਲ ਦਲੀਏ ਹੀ ਕਾਬਜ਼ ਹਨ। ਲੰਘੀ ਸਦੀ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਸਾਲਾਂ ‘ਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਤੇ ਸੀ ਪੀ ਆਈ (ਐਮ.) ਨੇ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਹੱਕੀ ਵੰਡ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦਾ ਠੀਕ ਹੱਲ ਕੱਢੇ ਜਾਣ ਲਈ ਜਮਹੂਰੀ ਲੀਹਾਂ ‘ਤੇ ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਸਰਵ- ਸਾਂਝਾ ਘੋਲ ਵਿੱਢਣ ਲਈ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕਪੂਰੀ ਤੋਂ ਇਕ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਢਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ‘ਕਪੂਰੀ ਮੋਰਚੇ’ ਦਾ ਨਾਂਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਸੌੜੀ ਤੇ ਇਕ-ਪਾਸੜ ਸੋਚ ਅਧੀਨ ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਉਕਤ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਮੋਰਚਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਧਰਮ ਯੁੱਧ’ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਨਾਂਅ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਇਸ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤੀ, ਡਾਵਾਂਡੋਲਤਾ ਤੇ ਸੱਤਾ ਨਾਲ ਹਰ ਹਾਲਤ ਚਿੰਬੜੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਕੇ ਉਕਤ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਅਖੌਤੀ ਗਰਮ ਖਿਆਲੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ‘ਚ ਚਲੀ ਗਈ ਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਸੰਗਕ ਬਣਦੇ ਗਏ। ਨਤੀਜਾ- ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਵੰਡ ਦੀ ਹੱਕੀ ਮੰਗ ਤੇ ਹੋਰ ਜਮਹੂਰੀ ਮੰਗਾਂ ਪਿਛਾਂਹ ਧੱਕ ਕੇ ਮੁੱਖ ਮੁੱਦਾ ਇਹ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ‘ਭਾਰਤ ‘ਚ ਸਿੱਖ ਗੁਲਾਮ ਹਨ’ ਤੇ ‘ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ’ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਉਂਝ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ‘ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਹਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਦੇ ਗੁਲਾਮ ਹੀ ਹਨ। ਅੱਗੋਂ ਇਸ ਆਸ਼ੇ (ਆਜ਼ਾਦੀ) ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਫਿਜ਼ਾ ਅੰਦਰੋਂ ਗੂੰਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ‘ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਘੋਲ’ ਵਿੱਢਣ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੋਨੇ- ਕੋਨੇ ਤੀਕ ਜਾ ਪੁੱਜੇ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਮੇਤ ਕਈ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਤੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਈਆਂ ਖੂਨੀ ਝੜਪਾਂ ‘ਚ ਦਰਜਨਾਂ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਹਿੰਸਕ ਦੌਰ ‘ਚ ‘ਆਜ਼ਾਦ ਸਿੱਖ ਰਾਜ’ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਟੋਲਿਆਂ ਨੇ ਡਰ ਦਾ ਮਹੌਲ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਧਿਰ ਤੋਂ ਮੰਗਾਂ ਮਨਵਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੇਗੁਨਾਹਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਵੀ ਕੀਤੇ । ਬੇਗੁਨਾਹਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਹਿੰਦੂ ਵਸੋਂ ਦੇ ਘਿਨੌਣੇ ਕਤਲਾਂ ਪਿੱਛੇ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦਾਂ ਦੀ ਇਕ ਮਨਸ਼ਾ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਤਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਸਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਖਿਲਾਫ ਵੀ ਹਿੰਸਕ ਹਮਲੇ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ‘ਚ ਹਿੰਸਾ ਭੜਕ ਉੱਠੇ। ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦਾਂ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦੇ ਉਸ ਮਹੌਲ ‘ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ, ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਕਲਾਕਾਰ ਤੇ ਉੱਘੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਵੀ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਗਏ।

ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਮੁੱਦਈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਸੋਚ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਜਾਤੀ-ਪਾਤੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਜਾਨ-ਮਾਲ ਦੀ ਰਾਖੀ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਜੂਝਦੇ ਸਨ । ਉਹ ਧਰਮ ਆਧਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੰਗਾਂ-ਮਸਲਿਆਂ ਦਾ ਸਥਾਈ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਯੋਗ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਸਿੱਖ ਫਲਸਫੇ ਦੇ ਮਾਨਵੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੱਦੂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਹਿਸ਼ਤੀ ਕਾਰਿਆਂ ਦਾ ਬਾਦਲੀਲ, ਡਟਵਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਗ੍ਰੋਹਾਂ ਨੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਦੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਲਗਭਗ 300 ਆਗੂ ਤੇ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਲੋਕ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ।

ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਪੰਜਾਬ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਹੱਲ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਬੇਲੋੜੀ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਭਾਜਪਾ, ਜੋ ਪਿੱਛੋਂ ਜਾ ਕੇ ਬੇਗੁਨਾਹਾਂ ਦੇ ਕਾਤਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਰਮ ਗੋਸ਼ਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਭਾਈਵਾਲ ਵੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਨੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਗ੍ਰੋਹਾਂ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਕ ਸਮੇਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਸਮਾਧਾਨ ਲਈ ਪੂਰਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾਇਆ ਸੀ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਅਕਾਲੀ ਧੜਿਆਂ ਤੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਡਰਦਿਆਂ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਰਕੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਲਈ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਘੋਲ ਲੜ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਸੂਲੀ ਤੇ ਡਟਵਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਪਤਿਆਊ ਵਤੀਰਾ ਧਾਰਨ ਕਰੀ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਤੇ ਅੱਤਵਾਦ ‘ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਪੁਲਸ ਤੇ ਅਰਧ ਸੈਨਿਕ ਬਲਾਂ ਨੇ ਬੇਗੁਨਾਹਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਾਤਲਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ। ਇਹ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਪੁਲਸ ਤੇ ਅਰਧ ਸੈਨਿਕ ਬਲਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜਵਾਨ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਸ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ- ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਤੇ ਪਦ ਉਨਤੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਅਧੀਨ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਸਵਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੇਕਸੂਰ ਤੇ ਅਮਨ ਪਸੰਦ ਲੋਕ ਝੂਠੇ ਪੁਲਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ‘ਚ ਮਾਰੇ ਵੀ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰਨਾਂ ‘ਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਜਬਰ ਵੀ ਢਾਹਿਆ।

ਉਦੋਂ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ‘ਯੁੱਧ ਲੜ ਰਹੇ’ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ‘ਚੋਂ ਖਦੇੜਣ ਲਈ ਉੱਥੇ ‘ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲਿਊ ਸਟਾਰ’ ਤਹਿਤ ਫੌਜ ਭੇਜੀ। ਉਕਤ ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਬੇਗੁਨਾਹਾਂ ਦੇ ਕਾਤਲ, ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪੁੱਜੇ ਸੈਂਕੜੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਲੋਕ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ । ਸਾਡੀ ਜਾਚੇ ਇਹ ਕਦਮ ਟਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮਰਹੂਮ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਦੋ ਸਿੱਖ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਨੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਆੜ ‘ਚ ਕੌਮੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਸਮੇਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ‘ਚ ਫਿਰਕੂ ਭੀੜਾਂ ਤੇ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਅਨਸਰਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਘਿਨਾਉਣਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਐਸੀਆਂ ਦੁੱਖਦਾਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੰਭੀਰ, ਸਦੀਵੀ ਅਸਰ ਪਾਇਆ ਹੈ।

ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਖਤਰੇ ‘ਚ ਪਾ ਕੇ ਪੁਲਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬੇਨਾਮੀ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਸਬੰਧੀ ਵੇਰਵੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੇ ਜੀਵਨ ‘ਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਫਿਲਮ ‘ਸਤਲੁਜ’ ਬਾਰੇ ਗਹਿਗੱਚ ਬਹਿਸ ਛਿੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਬਹਿਸ ਉਸ ਦੌਰ ‘ਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮਾਨਵੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਘਾਣ ਜਾਂ ਪੁਲਸ ਵਧੀਕੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰਦਾ ਚੁੱਕਣ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਕੇ ਸੰਕੀਰਨ ਸੋਚ ਅਧੀਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਫਿਰਕੂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੱਕ ਸਿਮਟ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ । ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦੀ ਐਲਾਨ ਕੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹੱਕੀ ਸਿੱਧ ਕਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਪਾਟਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਕਤ ਸਾਰੇ ਸੰਤਾਪ ਲਈ ਕੇਵਲ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਪੁਲਸ ਨੂੰ ਹੀ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਂਅ ‘ਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਘੋਲ ਲੜ ਰਹੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬੇਦੋਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਘ੍ਰਿਣਤ ਕਤਲਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਨਾਹਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ ਬਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸੌ-ਸੌ ਦਲੀਲਾਂ ਘੜਨ ‘ਚ ਮਸ਼ਰੂਫ ਹਨ। ਕੁਝ ਆਪੂੰ ਬਣੇ ਹਿੰਦੂ ਨੇਤਾ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਬੜੀਆਂ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ‘ਯੋਧੇ’ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ‘ਚ ਫਖ਼ਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਕਤ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਹੌਲ ਨੂੰ ਮੁੜ 1984 ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਰਗਾ ਬਣਾਉਣ ‘ਚ ਮਦਦਗਾਰ ਸਿੱਧ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਉਦੋਂ ਬੇਲੋੜੀ ਹਿੰਸਾ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੇਗੁਨਾਹ ਮਰਦ-ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਜਾਨਾਂ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਕਦੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕੁਝ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਕੋਈ ਵਾਜਬ ਉਤਰ ਤਲਾਸ਼ਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ?

*ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ‘ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ’ ਦਾ ਝੂਠਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਿਰਜ ਕੇ ‘ਆਜ਼ਾਦੀ’ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਤੁਕੀ, ਗੈਰ-ਵਾਜਬ ਤੇ ਅਸੰਭਵ ਮੰਗ ਉਭਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ ਅਤਿ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਅਨੇਕਾਂ ਸਰਵ-ਉਚ ਪਦਾਂ ‘ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਰਹੇ ਹਨ।

*ਕੀ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਬੇਲੋੜੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਵਿਵਾਦ ਤੇ ਟਕਰਾਅ ‘ਚੋਂ ਹਿੰਸਾ ਭੜਕਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਕੋਈ ਸਾਰਥਿਕ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ?

*ਕੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ (ਬਾਦਲ), ਦੂਜੇ ਅਕਾਲੀ ਧੜੇ, ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸਿੱਖ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਬੇਲੋੜੀ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਟਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੱਟੀ ਰੱਖਿਆ ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਮੰਗ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਤੇ ਲੁਕਵਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕੀਤਾ?

*ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਿੰਦੂ ਵੱਸੋਂ ਨੇ ਸਵੈ-ਮੰਥਨ ਕਰਕੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਕੰਧ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਖਿਲਾਫ ਝੂਠਾ, ਨਫਰਤੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਾਰਤੀ, ਸਮਾਜੀ ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਠੋਕਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ‘ਚੋਂ ਨਿਖੇੜਿਆ ? ਉਲਟਾ ਕਿਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ?

• ਕੀ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ, ਪੁਲਸ ਤੇ ਅਰਧ ਸੈਨਿਕ ਬਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੁਵਿਧਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੈਰ- ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਢੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਰਨਾ ਹੱਕ ਵਜਾਨਬ ਹੈ ?
• ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਕ ਯੁੱਧ ‘ਚ ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਜਾਨ-ਮਾਲ ਦੀ ਰਾਖੀ, ਫਿਰਕੂ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਧਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੀ ਖਤਰਨਾਕ ਮੰਗ ਦਾ ਬਾਦਲੀਲ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਿਆਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ, ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਲਹਿਰ ਤੇ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦਲੇਰਾਨਾ ਕਾਰਨਾਮਾ ਮਾਨਵ ਇਤਿਹਾਸ ‘ਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਐਪਰ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਈ ਵਾਰ ਕੁਝ ਇਕ ਸਾਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਇਕ ਪਾਸੜ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਜਬਰ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਕਰਕੇ ਹਾਕਮ ਧਿਰ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਨਾ ਗੈਰ-ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਵਿਹਾਰ ਤੇ ਬੱਜਰ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ? ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਦਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਭਟਕਾਅ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਮੰਚਾਂ ਤੋਂ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਮੁੱਚੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਵੀ ਇਹ ਭੁੱਲ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਸੁਧਾਈ ਕਰਨੀ ਤਾਂ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ!
• ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਆਰ ਐੱਸ ਐੱਸ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਾਖਾ ਭਾਜਪਾ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਏਕਤਾ ਦਾ ਨਾਂਅ ਦੇ ਕੇ ਸਾਂਝੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਬਣਾਉਣ ਰਾਹੀਂ ਆਰ ਐੱਸ ਐੱਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਪੈਰ ਪਸਾਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕੀ ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਕਦੀ ਆਪਣੀ ਇਸ ਬੱਜਰ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਅਫਸੋਸ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਬਾਦਲ) ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਅਕਾਲੀ ਧੜੇ 2027 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਜਪਾ ਨਾਲ ਚੋਣ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਡੀ-ਚੋਟੀ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦਾ ਥਾਪੜਾ ਹਾਸਲ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ, ਜਮਹੂਰੀ ਤੇ ਸੰਘਾਤਮਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਇੱਥੇ ਇਕ ਗੈਰ-ਲੋਕਰਾਜੀ, ਧਰਮ ਅਧਾਰਤ ਢਾਂਚਾ ਉਸਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।
• ਕੀ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ, ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਗਾੜਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਾਮਰਾਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖਤਰਨਾਕ ਚਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਹਾਂ ? ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਉਪਰੋਕਤ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਡੂੰਘੇ ਦੁਖਾਂਤ ‘ਚ ਘਿਰ ਕੇ ਅੱਜ ਜਿਸ ਬੇਬਸੀ ਤੇ ਬੇਭਰੋਸਗੀ ਦਾ ਡੰਗ ਝੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਨਾ ਝੱਲਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਵੀ ਕੋਈ ਸਵੱਲਾ ਰਾਹ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਹ, ਜਿਸ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੱਜ ਸਖ਼ਤ ਲੋੜ ਹੈ।

ਅੱਜ, ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੱਤਾ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਿਆਸੀ ਕਠਪੁਤਲੀ ਭਾਜਪਾ ਰਾਹੀਂ ਆਰ ਐੱਸ ਐੱਸ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਆਰ ਐੱਸ ਐੱਸ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਰਾਜੀ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਤੇ ਸੰਘਾਤਮਕ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਤੇ ਇਸ ‘ਚ ਦਰਜ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਵਿਰੋਧੀ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਖਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਪੱਬਾਂ ਭਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਧਰਮ ਅਧਾਰਤ ਗੈਰ ਲੋਕਰਾਜੀ ‘ਹਿੰਦੂਤਵੀ-ਮੰਨੂਵਾਦੀ ਰਾਜ’ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਬਦਰ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਥੱਲੇ ਲਾਉਣਾ, ਬਹੁਜਨ ਸਮਾਜ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਵਿਚਾਰ-ਸੋਚ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕਰਨਾ ਆਰ ਐੱਸ ਐੱਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਫਿਰਕੂ-ਫਾਸ਼ੀ, ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਅਗਲੇਰਾ ਮਕਸਦ ਹੈ। ਇਸ ਹਾਲਾਤ ‘ਚ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਤੇ ਸਿਆਣਪ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਹ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਜ਼ਿੰਮਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਰਚੀ ਬਾਣੀ ਤੇ ਹੋਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਰ ਐੱਸ ਐੱਸ ਦੀਆਂ ਘਾਤਕ ਫਿਰਕੂ-ਫਾਸ਼ੀ ਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਅਸਫਲ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਸੰਘੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੱਤਾ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭਾਂਜ ਦੇਣ। ਇੰਝ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸਮੂਹ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਤੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇਗਾ। ਅੱਗੋਂ ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਮੌਜੂਦਾ ਲੁਟੇਰੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕਰਕੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਭਾਈ ਲਾਲੋਆਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਗਰੰਟੀ ਕਰਦਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸੁਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਫਿਰਕੂ-ਫਾਸ਼ੀ ਏਜੰਡੇ ਤੇ ਲੋਕ ਦੋਖੀ ਨੀਤੀਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜ਼ਿਲਿ੍ਹਆਂ ’ਚ ਕੀਤੇ ਰੈਲੀਆਂ-ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ

‘ਫਾਸ਼ੀ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਫਰੰਟ’ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਦਲਾਂ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ., ਆਰ.ਐਮ.ਪੀ.ਆਈ., ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. (ਮਾਲੇ) ਲਿਬ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. (ਮਾਲੇ) ਨਿਊ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਸੀ, ਐਮ.ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ.-ਯੂ. ਵਲੋਂ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.-ਭਾਜਪਾ ਦੀਆਂ ਫਿਰਕੂ-ਫਾਸ਼ੀ ਕੁਚਾਲਾਂ, ਸੰਘ ਪ੍ਰੀਵਾਰ ਦੇ ਖਰੂਦੀ ਟੋਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਸੋਂ ਦੇ ਘਾਣ ਤੇ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ’ਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਘਾਤਕ ਹੱਲਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੀਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕੇਂਦਰਾਂ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਰੈਲੀਆਂ ਤੇ ਜ਼ੋਸ਼ੀਲੇ ਰੋਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਰੈਲੀ-ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸੰਘ-ਭਾਜਪਾ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਰੋਧੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਿਆਂ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਲਮਕਦੇ ਆ ਰਹੇ ਮਸਲਿਆਂ ਦਾ ਨਿਆਂ ਪੂਰਨ ਹੱਲ ਲੱਭੇ ਜਾਣ ਦੀ ਵੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਬੰਦੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਏ ਜ਼ੇਲ੍ਹਾਂ ’ਚ ਬੰਦ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਤੇ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਤੁਰੰਤ ਰਿਹਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਇਕੱਠਾਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ’ਚ ਲੋਕ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੀਆਂ ਤਖ਼ਤੀਆਂ ਤੇ ਲਾਲ ਝੰਡੇ ਫੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਤਖ਼ਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਸੰਘ ਪ੍ਰੀਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਿਆਸੀ ਹਿੱਤਾਂ ਤੇ ਫਿਰਕੂ ਏਜੰਡੇ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ  ਨਿਆਂ ਪਾਲਿਕਾ, ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ, ਸੀ.ਬੀ.ਆਈ., ਈ.ਡੀ. ਤੇ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਵਿਭਾਗ ਆਦਿ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਿਰਤੀ-ਕਿਸਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਮਿਹਨਤੀ ਲੋਕ, ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਬਦਲੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ ਜਬਰਦਸਤ ਨਾਅਰੇਬਾਜੀ ਰਾਹੀਂ ਤਿੱਖ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਇਕੱਠਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਸਰਵ ਸਾਥੀ ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ, ਨਿਰਮਲ ਧਾਲੀਵਾਲ, ਸੁਖਦਰਸ਼ਨ ਨੱਤ, ਦਰਸ਼ਨ ਖਟਕੜ, ਕਿਰਨਜੀਤ  ਸੇਖੋਂ, ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮਾੜੀਮੇਘਾ, ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ ਜਾਮਾਰਾਏ, ਰਾਜਬਿੰਦਰ ਰਾਣਾ, ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਸਮਰਾ, ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ, ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਹਰਦੇਵ ਅਰਸ਼ੀ, ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ, ਰੁਲਦੂ ਸਿੰਘ ਮਾਨਸਾ, ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੜੈਚ, ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਲੌਂਗੋਵਾਲ, ਬੰਤ ਬਰਾੜ, ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਢੱਡਵਾਲ, ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਛਾਜਲੀ, ਨਿਰਭੈ ਸਿੰਘ ਢੁੱਡੀਕੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ, ਕਾਮਰੇਡ ਜਗਰੂਪ, ਸਤੀਸ਼ ਰਾਣਾ, ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਭੁੰਬਲੀ, ਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ, ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਭੋਲਾ, ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਅਜਨਾਲਾ, ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਭੀਖੀ, ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਪਠਾਨਕੋਟ, ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਧਮਾਣਾ, ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬੈਨੀਪਾਲ, ਸੱਜਣ ਸਿੰਘ ਬੈਂਸ, ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਹਰ, ਸਰਬਜੀਤ ਗਿੱਲ, ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲਾ, ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾਊਦ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਈਰਾਨ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਈ ਜੰਗਬੰਦੀ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਿਆਂ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸੰਕਟ ਦਾ ਭੰਨਿਆ ਸਾਮਰਾਜ ਜੰਗਾਂ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਕਦੀ ਵੀ ਬਾਜ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਡੂੰਘੇ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ’ਚ ਫਸਿਆ ਦੇਸ਼-ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਨਿਜ਼ਾਮ ਜੰਗਾਂ ਛੇੜਣ ਰਾਹੀਂ ਬੇਕਸੂਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਘਾਣ ਕਰਕੇ ਮੰਦਵਾੜੇ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਟਰੰਪ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਤਰਕ-ਦਲੀਲ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮਿਆਂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਫੌਜੀ ਹਮਲਿਆਂ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨਾਕਾਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਜੁੰਡੀਦਾਰ ਨਸਲਵਾਦੀ ਨੇਤਨਯਾਹੂ ਨੇ ਗਾਜ਼ਾ ਪੱਟੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਕਿਨਾਰੇ ’ਚ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀਆਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਛੇੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਲਿਬਨਾਨ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਿਆਂਪਸੰਦ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ-ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਪਿੱਠੂ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਗੋਡੇ ਟੇਕੂ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਤੇ ਡਿਪਲੋਮੈਸੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ’ਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭਾਰੀ ਹੇਠੀ ਕਰਾਈ ਹੈ। ਲੋਕ ਵਿਰੋਧੀ, ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਵਿਰੋਧੀ, ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਪੱਖੀ ਨੀਤੀਆਂ ਲਾਗੂ ਕਰ ਰਹੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਵਪਾਰ ਸਮਝੌਤੇ ਸਾਡੀ ਖੇਤੀ, ਛੋਟੇ ਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਉਦਯੋਗ-ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੂਨ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਗਣੇਸ਼ ਪਿੰਗਲੇ, ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ, ਮੌਲਵੀ ਬਰਕਤ ਉਲ੍ਹਾ ਤੇ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹੀਦ ਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਲੇਕਿਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਹੁਕਮਰਾਨ, ਜੋ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਜਨਮਜਾਤ ਏਜੰਟ ਹਨ, ਅਸ਼ਫਾਕ ਉਲ੍ਹਾ ਤੇ ਮੌਲਵੀ ਬਰਕਤ ਉਲਾ ਜਿਹੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਘ੍ਰਿਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਭੋਪਾਲ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਬਹਾਲ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਮੰਗ ਰੱਖੀ।

ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨੇ ਪੇਪਰ ਲੀਕ ਖ਼ਿਲਾਫ ਜਾਰੀ ਘੋਲ ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਧਰਮੇਂਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਅਸਤੀਫੇ ਦੀ ਮੰਗ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ ਕਰਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਬਣਦਾ ਸਥਾਨ ਦੇਣ, ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕੇ ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ, ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੇ ਡੈਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ, ਕੰਮ ਦਿਹਾੜੀ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ 8 ਘੰਟੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ, ਕਿਰਤ ਕੋਡ ਰੱਦ ਕਰਨ ਤੇ ਕਿਰਤ ਕਾਨੂੰਨ ਬਹਾਲ ਕਰਨ, ਮਨਰੇਗਾ ਐਕਟ ਬਹਾਲ ਕਰਨ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਜਰਤ 26000/ ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਸਾਰੀਆਂ ਖੇਤੀ ਜਿਣਸਾਂ ਦੀ ਐਮਐਸਪੀ ਤੇ ਗਾਰੰਟੀ ਸ਼ੁਦਾ ਖਰੀਦ ਕਰਨ ਆਦਿ ਮੰਗਾਂ ਵੀ ਉਭਾਰੀਆਂ। ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਾਨ ਸਰਕਾਰ ਪੰਜਾਬ-ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਦੀ ਥਂ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪਦਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲਦੀ ਹੋਈ ਹੱਕੀ ਲੋਕ ਘੋਲਾਂ ’ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਹ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸੰਖੇਪ ਰਿਪੋਰਟਾਂ :

ਫਰੀਦਕੋਟ : ਮਿੰਨੀ ਸਕੱਤਰੇਤ ਵਿਖੇ ਰੈਲੀ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਰੋਸ ਮਾਰਚ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ। ਰੈਲੀ ਨੂੰ ਗੁਰਤੇਜ ਹਰੀਨੌਂ, ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ, ਵੀਰਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੁਰੀ, ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਪੱਖੀ ਖੁਰਦ, ਸੁਖਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤੂੰਬੜ ਭੰਨ, ਹਰਵੀਰ ਕੌਰ ਗੰਧੜ, ਨਵਪ੍ਰੀਤ ਨਵੀ, ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ : ਹੰਸ ਰਾਜ ਗੋਲਡਨ, ਰਮੇਸ਼ ਵਡੇਰਾ, ਜੱਗਾ ਸਿੰਘ, ਅਰੁਜਨ ਸਿੰਘ, ਸੁਰਿੰਦਰ ਢੰਡੀਆਂ, ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੌੜਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਸੁਖਚੈਨ ਸਿੰਘ, ਦਵਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ, ਸ਼ੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਝੰਗੜ ਭੈਣੀ, ਗੁਰਦਿਆਲ ਢਾਬਾਂ, ਰਾਜਨ ਮੁਹਾਰ ਸੋਨਾ, ਮਮਤਾ ਲਾਧੂਕਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਡੀਸੀ ਦਫਤਰ ਮੂਹਰੇ ਰੋਸ ਧਰਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਬੋਲਦਿਆਂ ਐਡਵੋਕੇਟ ਪਰਮਜੀਤ ਢਾਬਾਂ, ਰਾਜ ਕੌਰ ਚੱਕ ਸੈਦੋਕੇ, ਰੋਹਿਤ ਬਾਗਲਾ, ਰਿਸ਼ੀ ਪਾਲ ਖੁੱਭਣ, ਨਰਿੰਦਰ ਢਾਬਾਂ, ਕੁਲਦੀਪ ਬਖਸਾਹ, ਰਾਜਵਿੰਦਰ ਨਿਓਲਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਧਰਮੂ ਵਾਲਾ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

ਪਠਾਨਕੋਟ : ਬਾਲਮੀਕ ਚੌਂਕ ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿਖੇ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ, ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਘੋਹ ਕਮਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਹੋਈ ਰੋਸ ਰੈਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ, ਮੁਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ, ਨਰਿੰਜਣ ਸਿੰਘ, ਬਲਦੇਵ ਰਾਜ ਭੋਆ, ਸਕੱਤਰ ਸਿੰਘ, ਰਣਯੋਧ ਸਿੰਘ, ਬਲਕਾਰ ਚੰਦ, ਰਾਮ ਬਿਲਾਸ, ਦੇਵ ਰਾਜ ਸੈਲੀ ਕੁਲੀਆਂ, ਬਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਬਲਵਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਸਮਾਪਤੀ ’ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਰੋਸ ਮਾਰਚ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ।

ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ :  ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਪਾਰਕ ਵਿਖੇ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਦਰੱਸਾ ਤੇ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਝਬੇਲਵਾਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਹਈ ਸਾਂਝੀ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬੋਹੜ ਸਿੰਘ ਸੁਖਨਾ, ਹਰਲਾਭ ਸਿੰਘ ਦੂਹੇ ਵਾਲਾ, ਜਗਜੀਤ ਜੱਸੇਆਣਾ, ਮਾਸਟਰ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ,  ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਨੌ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

ਮਾਨਸਾ : ਪੁਰਾਣੀ ਦਾਣਾ ਮੰਡੀ ਵਿਖੇ ਜਸਬੀਰ ਕੌਰ ਨੱਤ, ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਫਫੜੇ, ਰੂਪ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਭਰਵੀਂ ਰੈਲੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਮੰਚ ਸੰਚਾਲਨ ਸੁਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਣਾ,  ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੌਹਾਨ,  ਲਾਲ ਚੰਦ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ, ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਉੱਡਤ, ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਭੀਖੀ, ਅਰਵਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ, ਦਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨੇ  ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ-ਕਿਸਾਨਾਂ, ਨੌਜਵਾਨ, ਛੋਟੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਜ਼ੋਰ-ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਭਾਰੀਆਂ।  ਸੁਖਦਰਸ਼ਨ ਨੱਤ, ਰਤਨ ਭੋਲਾ, ਬੰਸੀ ਲਾਲ ਸੁਖਜੀਤ ਰਾਮਾਨੰਦੀ, ਗੁਰਸੇਵਕ ਮਾਨ, ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਘਰਾਂਗਣਾ, ਧਰਮਪਾਲ ਨੀਟਾ, ਹੈਪੀ ਸਿੰਘ ਘਰਾਂਗਣਾ, ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਨੰਦਗੜ੍ਹ, ਹਰਭਗਵਾਨ ਭੀਖੀ, ਭੋਲਾ ਸਿੰਘ ਸਮਾਓਂ, ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਸਮਾਪਤੀ ’ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ’ਚ  ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸ਼ਹੀਦ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਦੇ ਬੁੱਤ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤ ਮੁਕਤੀ ਮੋਰਚਾ ਦੇ ਆਗੂ ਤੇ ਵਰਕਰ ਵੀ ਪੁੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ।

ਜਲੰਧਰ : ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਹਾਲ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗਣੇਸ਼ ਪਿੰਗਲਾ ਹਾਲ ’ਚ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਹਰ, ਹੰਸ ਰਾਜ ਪੱਬਵਾਂ, ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮੌਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਰੈਲੀ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਰੋਹ ਭਰਪੂਰ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਆਰਐੱਪੀਆਈ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ, ਸੀਪੀਆਈ ਐੱਮਐੱਲ ਨਿਊ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ ਦੇ ਸੂਬਾ ਆਗੂ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਸਮਰਾ, ਸੀਪੀਆਈ ਦੇ ਸੂਬਾ ਸਕੱਤਰੇਤ ਮੈਂਬਰ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮਾੜੀਮੇਘਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਰਐੱਮਪੀਆਈ ਦੇ ਸੂਬਾ ਸਕੱਤਰੇਤ ਮੈਂਬਰ ਸਰਬਜੀਤ ਮੁਠੱਡਾ ਤੇ ਸੀਪੀਆਈ ਐੱਮ ਐੱਲ ਨਿਊਂ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ ਦੇ ਸੂਬਾ ਆਗੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਿੰਘ ਘੁੱਗਸ਼ੋਰ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਭੈਣ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰੀ ਕੋਛੜ, ਰਸ਼ਪਾਲ ਕੈਲੈ, ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਬਿਲਗਾ, ਮਨੋਹਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਨਿਰਮਲ ਮਲਸੀਆਂ, ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੂਰਪੁਰੀ, ਮੇਜਰ ਰਾਮ ਫਿਲੌਰ, ਗਿਆਨ ਸੈਦਪੁਰੀ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਸਦੀਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਗਏ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਟਰਸਟੀ ਐਡਵੋਕੇਟ ਰਜਿੰਦਰ ਮੰਡ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਭੇਂਟ ਕੀਤੇ ਗਏ।

ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ : ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ ਭਾਮ, ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਗੁਪਤਾ, ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਓਮ ਸਿੰਘ ਸਠਿਆਣਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਬੱਸ ਅੱਡੇ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੈਲੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਓਂਕਾਰ ਸਿੰਘ, ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ, ਸ਼ੇਰ ਜੰਗ ਬਹਾਦਰ, ਹਰਮੇਸ਼ ਸਿੰਘ ਢੇਸੀ, ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ ਖੇੜਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਪਾਲ, ਕਾਮਰੇਡ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚਾਹਲ, ਮੁਕੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ, ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹੀਰ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਮੰਚ ਸੰਚਾਲਨ ਕੁਲਭੂਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਆਗੂ ਤੇ ਵਰਕਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਸਮਾਪਤੀ ’ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਹੱਥਾਂ ’ਚ ਲਾਲ ਝੰਡੇ, ਤਖਤੀਆਂ, ਬੈਨਰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਰੋਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕੀਤਾ।

ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ : ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜਗਤਪੁਰ, ਕਮਲਜੀਤ ਸਨਾਵਾ, ਦਸੌਂਦਾ ਸਿੰਘ ਰੁੜਕੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਕੀਤੀ ਗਈ ਭਰਵੀਂ ਰੈਲੀ ਨੂੰ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭੰਗਲ, ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੌੜਕਾ, ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੜੈਚ, ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਐਡਵੋਕੇਟ, ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ ਮੋਰੋਂ, ਨਿਰੰਜਣ ਦਾਸ ਮੇਹਲੀ ਪਰਭਾਕਰ ਤਿਵਾੜੀ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਸਮਾਪਤੀ ’ਤੇ ਝੰਡੇ-ਬੈਨਰ ਤੇ ਮੰਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਤਖਤੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਤਰਨ ਤਾਰਨ : ਸਥਾਨਕ ਗਾਂਧੀ ਪਾਰਕ ਵਿਖੇ  ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲਪੁਰਾ, ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਚੁਤਾਲਾ, ਬੋਹੜ ਸਿੰਘ ਸੁਰਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਹੋਈ। ਦਵਿੰਦਰ ਸੋਹਲ, ਨਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ ਤੇ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਝਾਮਕਾ, ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

ਲੁਧਿਆਣਾ : ਨਵੀਂ ਕਚਹਿਰੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਰੈਲੀ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ’ਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਾਰਕੁੰਨ ਵਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ। ਸਰਵ ਸਾਥੀ ਰਮੇਸ਼ ਰਤਨ, ਡਾ ਰਜਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਔਲਖ, ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਡਾਕਟਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਬੜਿੰਗ, ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਰਸੂਲਪੁਰ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਮੰਚ ਸੰਚਾਲਨ ਹਰਨੇਕ ਸਿੰਘ ਗੁੱਜਰਵਾਲ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀ, ਕਰਤਾਰ ਰਾਮ ਰਾਏਕੋਟ, ਡਾ: ਗੁਲਜਾਰ ਸਿੰਘ ਪੰਧੇਰ ਬਲਰਾਮ, ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਮੈਲੜੇ, ਇੰਜ: ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ, ਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਚਮਕੌਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਪਰੰਤ ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਮੋਹਾਲੀ : ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਖੇ ਕਾਮਰੇਡ ਪੀ.ਡੀ.ਐੱਸ. ਉੱਪਲ, ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਸੁਧੀਰ ਮਹਿਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਰੋਸ ਰੈਲੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਾਥੀ ਬੰਤ ਬਰਾੜ, ਸੱਜਣ ਸਿੰਘ, ਇੰਦਰਜੀਤ ਗਰੇਵਾਲ, ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਜਸਪਾਲ ਦੱਪਰ, ਦਿਲਦਾਰ, ਮਹਿੰਦਰਪਾਲ, ਸੁਦਾਮਾ, ਅਗਿਨ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ : ਕੰਪਨੀ ਬਾਗ ਵਿਖੇ ਸਾਥੀ ਨਰਿੰਦਰ ਬੱਲ, ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕਰਮਪੁਰਾ, ਸ਼ਮਸੇਰ ਸਿੰਘ ਹੇਰ, ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਝੰਡੇਰ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਵਿਸਾਲ ਰੈਲੀ ਤੇ ਮੁਜਾਹਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਸਲ, ਲੱਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨਿਜਾਮਪੁਰ, ਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਛੀਨਾ, ਸੁੱਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਹਿੰਸਰਾ, ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਧਰਮਕੋਟ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਮੂਧਲ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਦਾਊਦ, ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੈਦਪੁਰ, ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਵੇਰਕਾ, ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਖਜਾਲਾ, ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਤਿੰਮੋਵਾਲ, ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਛੱਜਲਵੱਡੀ ਵੀ ਹਾਜਰ ਸਨ।

ਪਟਿਆਲਾ : ਪੁਰਾਣੇ ਬੱਸ ਅੱਡੇ ਨੇੜੇ ਫਲਾਈ ਓਵਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਭਰਵੀਂ ਰੈਲੀ ਕਰਕੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਚ ਰੋਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦਰਸ਼ਨ ਬੇਲੂਮਾਜਰਾ, ਅਮਨਦੀਪ ਖਿਓਵਾਲੀ, ਕੁਲਵੰਤ ਮੌਲਵੀਵਾਲਾ, ਅਮਰਜੀਤ ਘਨੌਰ, ਐਡਵੋਕੇਟ ਗੁਰਬਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਧੂੰਮਾ, ਬ੍ਰਿਜ਼ ਭੂਸ਼ਣ ਬਰਨਾਲਾ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖੇ।

ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ : ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੱਤ ਯਾਦਗਾਰ ਹਾਲ ਵਿਖੇ ਜੋਗਿੰਦਰ ਪਾਲ ਘੁਰਾਲਾ, ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ, ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਬਹਿਰਾਮਪੁਰ, ਸੁਭਾਸ਼ ਕੈਰੇ, ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਔਜਲਾ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਠੱਕਰਸੰਧੁ, ਦਲਬੀਰ ਮਸੀਹ ਭੋਲਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਮਸੀਹ ਸੋਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਰੋਸ ਰੈਲੀ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਰੋਸ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਟੇਜ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਫਰਜ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕੱਤੋਵਾਲ ਨੇ ਨਿਭਾਏ। ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਪੰਡੋਰੀ, ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲਾ, ਅਸ਼ਵਨੀ ਲੱਖਣ ਕਲਾਂ, ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ  ਉਧੀਪੁਰ , ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਭੁੰਬਲੀ, ਅਮਰਜੀਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਠਾਕੁਰ, ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਮੱਲੀ, ਮੱਖਣ ਕੁਹਾੜ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

ਬਠਿੰਡਾ : ਸਥਾਨਕ ਅੰਬੇਦਕਰ ਪਾਰਕ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਰੈਲੀ ਨੂੰ ਬਲਕਰਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ, ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਮਹਿਮਾ ਸਰਜਾ, ਅਮੀ ਲਾਲ, ਬੀਰਬਲ ਰਾਮ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਮੰਚ ਸੰਚਾਲਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੰਦਗੜ੍ਹ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਸੈਣੀ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਪਰੰਤ ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਮਾਰਚ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ।

ਸੰਗਰੂਰ : ਕਾਮਰੇਡ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸੁਤੰਤਰ ਭਵਨ ਵਿਖੇ ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬਖਸ਼ੀਵਾਲਾ, ਘੁਮੰਡ ਸਿੰਘ ਉਗਰਾਹਾਂ, ਹਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਮੇਹਿਰੋਕ, ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸਿੰਘ, ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਕੂਨਰ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਹੋਈ ਰੈਲੀ ਨੂੰ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਸੰਤੋਖਪੁਰਾ, ਕਿਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਸੁਖਦੇਵ ਸ਼ਰਮਾ, ਗੋਬਿੰਦ ਛਾਜਲੀ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਡੀਸੀ ਦਫ਼ਤਰ ਤੱਕ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਕਪੂਰਥਲਾ : ਡੀਸੀ ਦਫ਼ਤਰ ਮੂਹਰੇ ਹੋਈ ਰੈਲੀ ਨੂੰ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ, ਮੁਕੰਦ ਸਿੰਘ, ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰਪੁਰ ਸੱਧਾ, ਹਰਬੰਸ ਮੱਟੂ, ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਭਭਿਆਣਾ, ਤਰਸੇਮ ਸਿੰਘ ਬੰਨੇ੍ਹਮਲ, ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜਵਾਲਾਪੁਰ, ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਾਣਾ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। 

ਰਿਪੋਰਟ : ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲਾ /ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ

ਐਸ.ਆਈ.ਆਰ. ਵਿਰੁੱਧ ਸੂਬਾ ਪੱਧਰੀ ਲੋਕ ਸੁਣਵਾਈ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ

ਲੁਧਿਆਣਾ : ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ (ਆਰ.ਐਮ.ਪੀ.ਆਈ. ) ਅਤੇ ਸੀਪੀਆਈ (ਐਮ.ਐਲ) ਲਿਬ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਲੰਘੀ 7 ਜੂਨ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਡਾਕਟਰ ਭੀਮ ਰਾਓ ਅੰਬੇਦਕਰ ਭਵਨ ਵਿਖੇ ਸਾਥੀ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਰੁਲਦੂ ਸਿੰਘ ਮਾਨਸਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਐਸ.ਆਈ.ਆਰ. ਦੇ ਮੁੱਦੇ ’ਤੇ ਸੂਬਾ ਪੱਧਰੀ ’ਲੋਕ ਸੁਣਵਾਈ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ’ ਸੱਦੀ ਗਈ। ’ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਪਾਰਟੀ’ ਤੇ  ’ਭਾਰਤ ਮੁਕਤੀ ਮੋਰਚਾ’ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।  ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸਾਥੀ ਦੀਪਾਂਕਰ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਅਤੇ ਆਰ.ਐਮ.ਪੀ.ਆਈ. ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸਾਥੀ ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ ਮੁੱਖ ਬੁਲਾਰੇ ਸਨ। ਉੱਘੇ ਅੰਬੇਦਕਰੀ ਚਿੰਤਕ ਐਡਵੋਕੇਟ ਐਸ.ਐਲ. ਵਿਰਦੀ,  ਸਾਥੀ ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ ਜਾਮਾਰਾਏ, ਸਾਥੀ ਸੁਖਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੱਤ, ਹਰਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਤੇ ਦਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖੇ। ਮੰਚ ਸੰਚਾਲਨ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਜੈ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਆਗੂਆਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕਾਮਰੇਡ ਚਿਤਰੰਜਨ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਸਖ਼ਤ ਗਰਮੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲਿ੍ਹਆਂ ਚੋਂ ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਕੁੰਨ, ਮਜ਼ਦੂਰ-ਕਿਸਾਨ, ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਲਾਲ ਤੇ ਨੀਲੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਭਵਨ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਜੂਝ ਰਹੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਦਾ ਅਲੌਕਿਕ ਨਜ਼ਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਚ ਸਾਮਰਾਜੀਆਂ ਦੀ ਪਸਾਰਵਾਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੇ ਮੁਨਾਫਿਆਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਚੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਅਤੇ ਨਸਲਵਾਦੀ ਹਮਲਿਆਂ ਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਨਿਰਦੋਸ਼  ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।

ਦੋਨੋਂ ਮੁੱਖ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ‘‘ਮੋਦੀ ਦੇ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਰਾਜ ’ਚ ਲੋਕਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੱਥੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੋਟਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਚੁਣਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਐਸ.ਆਈ.ਆਰ. ਰਾਹੀਂ ਸਰਕਾਰ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਕੌਣ ਵੋਟ ਪਾ ਸਕੇਗਾ ਤੇ ਕੌਣ ਨਹੀਂ।’’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਿਹਾਰ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਵੋਟਰ ਸੂਚੀਆਂ ਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਐਸ.ਆਈ.ਆਰ. ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਅਗਲਾ ਸੂਬਾ ਪੰਜਾਬ ਹੋਵੇਗਾ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਤੇ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਕੋਝੇ ਮਨਸੂਬੇ ਨਾਕਾਮ ਕਰਨੇ ਹੋਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਚੋਣ ਸੂਚੀਆਂ ’ਚੋਂ ਨਾਂ ਕੱਟਣਾ ਕਿਸੇ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਛੜਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੈ। ਇਹੋ ਨਹੀਂ, ਹੁਣ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ-ਦੁਕਾਨਾਂ ਆਦਿ ਬੁਲਡੋਜ਼ਰ ਰਾਹੀਂ ਮਲੀਆਮੇਟ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਵਸੀਲੇ ਖੋਹੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਵੋਟਰ ਸੂਚੀ ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਨ ਤੇ ਹੋਰ ਭਲਾਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਕਤ ਨੀਤੀ-ਪੈਂਤੜੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮਾਨਵੀ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹਾ ਕੇਂਦਰਾਂ (ਡਿਟੈਨਸ਼ਨ ਕੈਂਪਾਂ) ’ਚ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬਹਾਦਰ ਜਨਤਾ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇਸ ਨੀਤੀ-ਪਹੁੰਚ ਤੇ ਬੁਲਡੋਜ਼ਰ ਰਾਜ ਨੂੰ ਯਕੀਨਨ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਵੇਗੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਸਾਢੇ ਕੁ ਚਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਪਿੱਠ ਭੂਮੀ ’ਚ ਹੋਈਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾਈ ਚੋਣਾਂ ’ਚ ਜਨਤਾ ਨੇ ’ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ’ ਨੂੰ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕਿਰਤੀ-ਕਿਸਾਨਾਂ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮੰਗਾਂ-ਮਸਲੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ’ਆਪ’ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਚੋਣ ਵਾਅਦੇ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਪੱਖੋਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਕਾਮ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਦ ਕਿ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਚੋਰ ਦਰਵਾਜ਼ਿਓਂ ਮੁੜ ਕੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਪੱਖੀ ਖੇਤੀ ਕਾਨੂੰਨ ਲਿਆਉਣ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਐਫ.ਸੀ.ਆਈ. ਅਡਾਨੀ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਖੇਤੀ ਖੇਤਰ ਤੇ ਪ੍ਰਚੂਨ ਬਾਜ਼ਾਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਛੁੱਟੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ’ਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਮਾਸਿਕ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨਅਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਐਲਾਨ ਕੇ ਝੂਠੇ ਕੇਸਾਂ ਅਧੀਨ ਜੇਲ੍ਹੀਂ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੇਪਰ ਲੀਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਦਜਨ ਹੋ ਕੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਅਸਤੀਫਾ ਮੰਗ ਰਹੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਪਾਲਿਕਾ ਕਾਕਰੋਚ, ਪਰਜੀਵੀ ਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੱਸ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜੁਝਾਰੂ ਰਵਾਇਤਾਂ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਪੀੜ੍ਹਤ ਕਿਸਾਨਾਂ-ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਚ ਅਤੇ ’ਇਕ ਦੇਸ਼ ਇਕ ਚੋਣ’ ਵਰਗੇ ਭਰਮਾਊ ਨਾਹਰਿਆਂ ਖਿਲਾਫ ਡੱਟਦਿਆਂ ਲੋਕਤੰਤਰ, ਫੈਡਰਲ ਢਾਂਚੇ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਤੇ ’ਅਨੇਕਤਾ ’ਚ ਏਕਤਾ’ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕੌਮੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ, ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਆਕਾ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੇ ਅਜੰਡੇ ਤਹਿਤ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਰਾਜੀ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ, ਸੰਘਾਤਮਕ ਢਾਂਚਾ ਤਬਾਹ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਅਧਾਰਤ, ਕੱਟੜ ਹਿੰਦੂਤਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਕੋਝੇ ਮੰਤਵ ਲਈ ਇਹ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆੜ ’ਚ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਵਾਲਾ ਫਿਰਕੂ ਤੇ ਜਾਤੀਵਾਦੀ,  ਰਾਜਕੀ ਢਾਂਚਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਵੋਟ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਸਮੇਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੌਲਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਖੋਹ ਲੈਣ ਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ, ਦਲਿਤਾਂ-ਔਰਤਾਂ ’ਤੇ ਸੰਘ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਬੀਜੇਪੀ ਦੇ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਵਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਨਲੇਵਾ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਖਰੂਦੀ ਟੋਲੇ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਹਿੰਦੂ ਵੱਸੋਂ ਸਮੇਤ ਸਮੂਹ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਸਿਰ ਗਰੀਬੀ-ਭੁੱਖਮਰੀ, ਬੇਕਾਰੀ-ਮਹਿੰਗਾਈ ਜਿਹੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੇ ਅਣਕਿਆਸੇ ਪਹਾੜ ਲੱਦ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿਆਸੀ-ਆਰਥਿਕ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਭਾਜਪਾ ਸਰਕਾਰ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਮਰਾਜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਖੇਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਚੂਨ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਉਪਾਰਕ ਸਮਝੌਤੇ ਥੋਪ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ‘ਨਵਬਸਤੀਵਾਦੀ’ ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਸੰਗਲਾਂ ’ਚ ਜਕੜ ਰਹੀ ਹੈ। ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੰਘ-ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਅਗਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਪੰਜਾਬ ਹੈ। ਆਉਂਦੀਆਂ ਅਸੈਂਬਲੀ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ‘ਸਾਮ-ਦਾਮ-ਦੰਡ-ਭੇਦ’ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰ ਵਰਤ ਕੇ ਇਹ ਸੂਬੇ ਦੀ ਸੱਤਾ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਤਰਲੋ-ਮੱਛੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।   ਖੱਬੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਅੰਬੇਦਕਰੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਏ ਸੰਗਠਨ ਤੇ ਹੋਰ ਹਮਖਿਆਲ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਮਨਮਾਨੇ ਐਸ.ਆਈ.ਆਰ. ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਇਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਿਆਸੀ ਬਦਲ ਉਸਾਰਨ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਹਨ। ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕਾਮਰੇਡ ਪ੍ਰਸ਼ੋਤਮ ਸ਼ਰਮਾ, ਰਾਜਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਣਾ,  ਡਾ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਅਜਨਾਲਾ, ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਭੀਖੀ, ਮਹੀਪਾਲ, ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬੈਨੀਪਾਲ, ਜਸਬੀਰ ਕੌਰ ਨੱਤ, ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾਊਦ, ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਛਾਜਲੀ, ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਝਾਮਕਾ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

ਰਿਪੋਰਟ : ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲਾ /ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ

ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਲਈ ਪੁਤਲੇ ਫੂਕੇ

ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੌਜਵਾਨ ਸਭਾ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਨੌਜਵਾਨ ਸਭਾ, ਪੰਜਾਬ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਤੇ ਆਇਸਾ ਵੱਲੋਂ ਲੰਘੀ 13 ਜੂਨ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਧਰਮਿੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪੁਤਲੇ ਫੂਕਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਐਸਬੀਵਾਈਐਫ ਤੇ ਪੀਸੀਐਫ ਵੱਲੋਂ ਫਿਲੌਰ, ਰੁੜਕਾਂ ਕਲਾਂ, ਫਤਿਹਾਬਾਦ, ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ, ਅਜਨਾਲਾ, ਜੌਂਸ ਮੁਹਾਰ, ਫਰੀਦਕੋਟ, ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ, ਤਲਵਾੜਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਪੁੱਤਲੇ ਫੂਕੇ ਗਏ।

ਰਿਪੋਰਟ : ਰਵਿੰਦਰ ਲੋਹਗੜ੍ਹ

ਰਵੀ ਕੰਵਰ

ਅਮਰੀਕਾ-ਇਰਾਨ ਅਮਨ ਸੰਧੀ-ਐਮ.ਓ.ਯੂ. ਟਰੰਪ ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਨਮੋਸ਼ੀਜਨਕ ਹਾਰ

ਅਮਰੀਕਾ-ਇਰਾਨ ਜੰਗ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ’ਚ ਲੰਘੀ 18 ਜੂਨ ਨੂੰ ਵਾਪਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ’ਚ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਤੇ ਇਸਲਾਮਕ ਗਣਰਾਜ ਇਰਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪੇਜੇਸ਼ਕੀਅਨ ਨੇ ਇਕ ਸੰਧੀ ਸਹੀਬੰਦ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵਿਚੋਲਗੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਇਸ ਸੰਧੀ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ‘ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਮੈਮੋਰੈਂਡਮ ਆਫ ਅੰਡਰਸਟੈਂਡਿੰਗ’ (ਐਮਓਯੂ) ਹੈ। ਟਰੰਪ ਨੇ ਇਸ ਸੰਧੀ ’ਤੇ ਜੀ-7 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਵਰਸੇਲਜ ਮਹਿਲ ’ਚ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ ਜਦਕਿ ਇਰਾਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮਸੂਦ ਪੇਜੇਸ਼ਕੀਆਨ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤਹਿਰਾਨ ’ਚ ਬਿਜਲਈ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਟਰੰਪ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ 80ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਨ ਮੌਕੇ ਐਤਵਾਰ,14 ਜੂਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ’ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜੇਨੇਵਾ ਵਿਖੇ 20 ਜੂਨ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਾਮਨ ਵਜੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਸ਼ਰੀਫ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਸੰਧੀ ’ਤੇ ਰਸਮੀ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਸਨ। ਲੇਕਿਨ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਜੁੰਡੀ ਦੇ ਯਾਰ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਹਾਲੇ ਵੀ ਲੈਬਨਾਨ ਖਿਲਾਫ਼ ਹਮਲੇ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਕਤ ਸੰਧੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੈਰ੍ਹੇ ਦੀ ਹੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਲਿਹਾਜਾ ਇਰਾਨੀ ਡੈਲੀਗੇਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ’ਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਤੇ ਮੀਟਿੰਗ ਮੁਲਤਵੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

ਅਮਰੀਕਾ-ਈਰਾਨ ਵਿਚਾਲੇ ਇਹ ਜੰਗ, 28 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਹੀ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਨਾਲ ਰਲਕੇ ਇਰਾਨ ਸਿਰ ਥੋਪੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਰਾਨ ’ਤੇ ਹਵਾਈ ਹਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਤਬਾਹੀ ਸਦਕਾ, ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ 24 ਤੋਂ 48 ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚ-ਵਿਚ ਹੀ ਬਗਾਵਤ ਭੜਕ ਉੱਠੇਗੀ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਹੱਥਠੋਕਾ ਸਰਕਾਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ’ਚ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸੇ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜਰ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਜਲਾਵਤਨੀ ਹੰਢਾ ਰਹੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਮਰਹੂਮ ਸ਼ਾਸ਼ਕ ਰਜ਼ਾ ਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲਵੀ ਦੇ  ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਿੰਗਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਉਦੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਵਲੋਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਥੋਪੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਕਰਕੇ ਇਰਾਨ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਬਦਤਰ ਸੀ ਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਛੂਹ ਰਹੀ ਸੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਲਾਗੂ ਧਰਮਿਕ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਆਮ ਅਵਾਮ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਔਰਤਾਂ ’ਚ ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਸੀ। ਇਸ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ 2023-24 ’ਚ ਫੁੱਟੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਅਮਰੀਕਾ-ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ, 28 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਹਵਾਈ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੁਪਰੀਮ ਆਗੂ ਆਯਤੁਲ੍ਹਾ ਅਲੀ ਖਾਮੇਨਈ, ਉਸਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਫੌਜੀ ਤੇ ਸਿਵਲ ਅਫਸਰਾਂ ਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ ’ਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਿਨਾਬ ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ 168 ਸਕੂਲੀ ਬੱਚੀਆਂ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਲਟ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀ, ਜੋ ਮਹਿੰਗਾਈ ਤੇ ਹੋਰ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਸਨ, ਇਕਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਕੌਮ ਵਜੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜੋ ਗਏ। ਅਮਰੀਕੀ-ਇਜ਼ਰਾਇਲੀ ਹਵਾਈ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ-ਕਸਬਿਆਂ ’ਚ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੱਕ ’ਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਇਹ ਨਿੱਤ ਦਿਨ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਦਕਿ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਖਾੜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਰਾਨੀ ਡ?ਰੋਨ ਤੇ ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਲੁੱਕਣ ਲਈ ਭੱਜੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ। ਹੰਕਾਰਿਆ ਤੇ ਬੌਖਲਾਹਟ ’ਚ ਆਇਆ ਟਰੰਪ ਇਰਾਨ ਦੇ ਬਿਜਲੀ ਘਰ, ਪੁਲ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬੰਬਾਰੀ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਖਾਂ ਇਰਾਨੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੁਆਲੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕੜੀਆਂ ਬਣਾਕੇ ਖੜੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਫੌਲਾਦੀ ਇਰਾਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੀਆ ਧਾਰਾ ਦੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੇ ਵੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।

ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਤੇ ਹਵਾਈ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਤੰਤਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਸੱਖਣੇ ਇਰਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸੀ ਡ?ਰੋਨਾਂ, ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ, ਰੂਸ-ਚੀਨ ਤੋਂ ਚੋਰੀ-ਛੁਪੇ ਮਿਲੀ ਖੁਫੀਆ ਸੂਚਨਾ, ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਲੋਜਿਸਟਿਕ ਇਨਪੁੱਟ ਆਦਿ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਅਮਰੀਕਾ-ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਡੱਟਵਾਂ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਅਮਰੀਕਾ-ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਨੇ, ਕੁੱਝ-ਕੁ ਡਾਲਰਾਂ ’ਚ ਬਣੇ ਇਹ ਡ?ਰੋਨ ਰੋਕਣ ਲਈ ਲੱਖਾਂ ਡਾਲਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ ਵਰਤੀਆਂ। ਇਕੱਲੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਹੀ ਇਸ ਜੰਗ ’ਚ 10 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁੱਲ ਦੀਆਂ ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ ਵਰਤੀਆਂ। ਇਰਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਹੱਦ ’ਚ ਪੈਂਦਾ ਹਰਮੁਜ਼ ਜਲ ਮਾਰਗ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸੱਟ ਮਾਰੀ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ 20% ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੇਲ-ਗੈਸ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਇਰਾਨ ਦਾ ਇਹੋ ਪੈਂਤੜਾ ਉਸਦੀ ਜਿੱਤ ’ਚ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਇਰਾਨ ਦੇ ਅਵਾਮ ਦਾ ਫੌਲਾਦੀ ਇਰਾਦਾ ਹੀ ਸੀ, ਕਿ ਜਿਸਨੇ 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿਖਰਲੇ ਆਗੂਆਂ ਤੇ ਫੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਮਰੀਕਾ ਵਰਗੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਫਸਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਟਰੰਪ ਚਾਹੇ ਉਪਰੋਂ ਤਾਂ ਲਲਕਾਰੇ ਮਾਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ  ਸੀ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਅੰਦਰੋਂ ਇਸ ਜੰਗ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਤਰਲੋ-ਮੱਛੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਾਲੀਆ ‘ਮੈਮੋਰੈਂਡਮ ਆਫ ਅੰਡਰਸਟੈਂਡਿੰਗ’ (ਐਮ.ਓ.ਯੂ.) ਇਸੇ ਸਥਿਤੀ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਇਬਾਰਤ ਹੇਠ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ :

ਪੈਰ੍ਹਾ 1) ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ (ਯੂਐਸਏ), ਇਸਲਾਮੀ ਗਣਰਾਜ ਇਰਾਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਹਿਯੋਗੀ ਇਸ ਐਮ.ਓ.ਯੂ. ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਕੇ ਲੈਬਨਾਨ ਸਹਿਤ ਬਾਰੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ’ਤੇ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਦਾ ਸਥਾਈ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਜੰਗ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨਾ ਛੇੜਣ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿਰੁੱਧ ਤਾਕਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਾਂ ਧਮਕੀਆਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਚਣ, ਲੈਬਨਾਨ ਦੀ ਖੇਤਰੀ ਅਖੰਡਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਯਕੀਨੀ ਬਨਾਉਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤਮ ਸਮਝੌਤਾ ਲੈਬਨਾਨ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ’ਤੇ ਜੰਗ ਦੀ ਸਥਾਈ ਸਮਾਪਤੀ ਤੇ ਇਸ ਪੈਰੇ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਤਜ਼ਵੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰੇਗਾ।

ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸ ਆਏ ਹਾਂ ਕਿ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਨੇ ਇਸ ਐਮ.ਊ.ਯੂ. ’ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੈਬਨਾਨ ’ਤੇ ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ ਹੋ ਹਨ ਅਤੇ 20-21 ਜੂਨ ਦੀ ਦਰਮਿਆਨੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਲੈਬਨਾਨ ’ਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਈ ਪਿੰਡ ਤੇ ਕਸਬੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਿੱਜਬੁਲਾਹ, ਜਿਸਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾਕੇ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਹਮਲੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਰਾਨ ਵਲੋਂ ਐਮਓਯੂ ’ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਤੇ ਐਮ.ਓ.ਯੂ. ਦਾ ਪਾਬੰਦ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪਣੀ ਸਵੈ-ਰਖਿਆ ਲਈ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਿਰਫ ਟਾਕਰਾ ਹੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਪੈਰ੍ਹਾ 2)  ਯੂਐਸਏ ਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਗਣਰਾਜ ਇਰਾਨ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਸੰਪ੍ਰਭੂਤਾ ਤੇ ਖੇਤਰੀ ਅਖੰਡਤਾ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ’ਚ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਹੇਜ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਯਾਦ ਰਹੇ, ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਇਹ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਹੀ ਟੇਕ ਇਰਾਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਫੈਲੀ ਬੇਚੈਨੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਵਾਉਣ ’ਤੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਉਹ ਇਰਾਨ ’ਚ ਅਖੌਤੀ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਦੇ ਨਾਂਅ ’ਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਦਖ਼ਲ ਦਿੰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪੈਰ੍ਹਾ ਇਰਾਨ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦਾ ਹੈ।

ਪੈਰ੍ਹਾ-3) ਯੂਐਸਏ ਤੇ ਇਰਾਨ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 60 ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਅੰਤਮ ਸਮਝੌਤੇ ‘ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਤੇ ਸਹੀਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਆਪਸੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਵਧਾਇਆ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪੈਰ੍ਹਾ -4)  ਐਮ.ਓ.ਯੂ. ’ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਅਮਰੀਕਾ ਆਪਣੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਫੌਜੀ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਹਟਾਉਣੀ ਆਰੰਭ ਦੇਵੇਗਾ। ਨਾਲ ਹੀ, ਇਰਾਨੀ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ’ਤੇ ਲਾਏ ਗਏ ‘ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਕੇ ਤੇ ਅੱੜਿਕੇ ਵੀ ਹਟਾਏਗਾ ਅਤੇ 30 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਫੌਜੀ ਨਾਕੇਬੰਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਇਰਾਨ ਵੱਲੋਂ ਜਹਾਜਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬਹਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਮੁਤਾਬਕ ਹੋਵੇਗੀ। ਐਮ.ਓ.ਯੂ. ਅੰਤਮ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਣ ਦੇ 30 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਰਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜਿਓਂ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਦੱਸ ਦੇਈਏ ਕਿ ਯੂਐਸਏ ਫੌਜ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮਾਂਡ ਨੇ 16 ਜੂਨ ਨੂੰ ਹੀ ਨਾਕੇਬੰਦੀ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ, ਇਰਾਨ ਦੀ ਆਈ.ਆਰ.ਜੀ.ਸੀ. ਨੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵੱਲੋਂ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੈਰ੍ਹੇ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ 20-21 ਜੂਨ ਨੂੰ ਹੋਰਮੁਜ਼ ਜਲ ਮਾਰਗ ਫੇਰ ਬੰਦ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਪੈਰ੍ਹਾ -5) ਐਮ.ਓ.ਯੂ. ’ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਇਰਾਨ ਫਾਰਸ ਦੀ ਖਾੜੀ ਤੋਂ ਉਮਾਨ ਸਾਗਰ ਤੱਕ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਸਿਰਫ 60 ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਵਪਾਰਕ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਹਰ ਸੰਭਵ ਯਤਨ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਟੋਲ ਨਹੀਂ ਵਸੂਲੇਗਾ। ਵਪਾਰਕ ਜਹਾਜਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਫੌਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਤਕਨੀਕੀ ਤੇ ਫੌਜੀ ਅੜਿੱਕੇ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਵੱਲੋਂ ਬਾਰੂਦੀ ਸੁਰੰਗਾਂ ਹਟਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ 30 ਦਿਨਾਂ ਅੰਦਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਰਾਨ, ਹੋਰਮੁਜ ਜਲ ਮਾਰਗ ਦੇ ਭਵਿੱਖੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਓਮਾਨ ਸਲਤਨਤ ਤੇ ਫਾਰਸ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਹਿਲੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰੇਗਾ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਤੇ ਹੋਰਮੁਜ਼ ਜਲ ਸਾਗਰ ਦੇ ਸਾਹਿਲੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ’ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਹੋਵੇਗਾ।

ਯਾਦ ਰਹੇ, ਇਹ ਪੈਰ੍ਹਾ 60 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਟੋਲ ਦੇ ਜਹਾਜਾਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਓਮਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਸਬੰਧਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਟੋਲ, ਚਾਹੇ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਚ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵਰਜਦਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਸਦੀ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨੋਟ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰਮੁਜ਼ ਜਲ ਮਾਰਗ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭੀੜਾ ਹਿੱਸਾ ਸਿਰਫ 21 ਨੌਟੀਕਲ ਮੀਲ ਹੈ। ਹਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੀਮਾ ਉਸਦੇ ਸਾਹਿਲ ਤੋਂ 12 ਨੌਟੀਕਲ ਮੀਲ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਇਰਾਨ ਤੇ ਓਮਾਨ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹਿੱਸੇ ’ਚ ਵੱਡੇ ਵਪਾਰਕ ਜਹਾਜਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ 3.2 ਨੌਟੀਕਲ ਮੀਲ ਚੌੜਾਈ ਦੀਆਂ ਦੋ ਲੇਨਾਂ ਹਨ। ਇਕ ਆਉਣ ਲਈ ਤੇ ਦੂਜੀ ਜਾਣ ਲਈ।,ਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਬੱਫਰ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਉਂ  ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਜਲ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਇਰਾਨ ਤੇ ਓਮਾਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਪੈਰ੍ਹਾ -6) : ਯੂਐਸਏ, ਖੇਤਰੀ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਰਲਕੇ ਇਰਾਨ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 300 ਅਰਬ ਡਾਲਰ (28 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ) ਦੀ ਆਪਸੀ ਸਹਿਮਤੀ ਵਾਲੀ ਇਕ ਯੋਜਨਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ 60 ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੰਤਮ ਸਮਝੌਤੇ ਅਧੀਨ ਅੰਤਮ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿੱਤੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਈਸੈਂਸ , ਛੋਟਾਂ ਤੇ ਪਰਵਾਨਗੀਆਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ।

ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਟਰੰਪ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਇਸ ’ਚ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ। ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਖਾੜੀ ਵਿਚਲੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਦੇਸ਼, ਯੂ.ਏ.ਈ., ਕਤਰ ਅਤੇ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਇਸ ’ਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਆਸਮਾਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਈਰਾਨ ’ਤੇ ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਹੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਫੌਜੀ ਅੱਡੇ ਸਨ। ਇਰਾਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀ ਅੱਡਿਆਂ ਤੇ ਅਸਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਹੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦਬਾਅ ਥੱਲੇ ਹਰਜਾਨਾ ਵੀ ਭਰਨਗੇ।

ਪੈਰ੍ਹਾ -7) : ਯੂਏਂਐੲਏ, ਯੂਐਨਓ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਮਤਿਆਂ, ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਬੰਧੀ ਆਈ.ਏ.ਈ.ਏ. ਬੋਰਡ ਆਫ ਗਵਰਨਰਜ ਦੇ ਮਤਿਆਂ ਤੇ ਸਭ ਇਕਪਾਸੜ ਅਮਰੀਕੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ (ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ) ਸਮੇਤ, ਇਰਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਇਕ ਵਜੋਂ ਤੇ ਇਕ ਸਹਿਮਤੀ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਰਾਨ ਤੇ ਯੂਐਸਏ ਉਕਤ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਆਪਸੀ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਫੌਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਰਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਇਸਦੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਅਵਾਮ ਅੰਦਰ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਬੇਚੈਨੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਵੀ ਇਹ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹੀ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਰਾਨ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਵੱਧ ਸਕੇਗਾ। ਨੋਟ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ 28 ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਜੰਗੀ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ‘ਇਪਿਕ ਫਯੂਰੀ’ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਵਿੱਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਖੇੜਨਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਮਰੀਕਾ, ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹਟਾਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਅਰਥਚਾਰੇ ਨਾਲ ਜੋੜੇਗਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਉਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰੇਗਾ।

ਪੈਰ੍ਹਾ -8) ਇਰਾਨ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਨਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰੇਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗਾ। ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਇਰਾਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਇਨਰਿਚਡ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਨਾਲ ਨਿਬੜਨ ਨੂੰ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਤੰਤਰ ਰਾਹੀਂ ਹੱਲ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਪੈਰਾ-7 ’ਚ ਦਿੱਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਮੁਤਾਬਕ ਆਪਸੀ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣੇਗੀ। ਇਸ ’ਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਨਿਗਰਾਨ ਏਜੰਸੀ, ਆਈ.ਏ.ਈ.ਏ. ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਇਨਰਿਚਮੈਂਟ ਦੀ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਨਰਿਚਮੈਂਟ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਤੇ ਦੋਵੇਂ, ਇਰਾਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਲੋੜਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਆਪਸੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਅੰਤਮ ਸਮਝੌਤੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸਹਿਮਤ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਢਾਂਚੇ ਉਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਅੰਤਮ ਸਮਝੌਤਾ ਇਸ ਪੈਰ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰੇਗਾ। ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਇਰਾਨ ਉਪਰੋਕਤ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਆਪਸੀ ਸਹਿਮਤੀ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ’ਚ ਫੌਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਤ ਹੋਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਰਾਨ ਕੋਲ ਇਸ ਵੇਲੇ 11 ਟਨ ਇਨਰਿਚਡ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸਮੱਗਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ 440 ਕਿਲੋ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਤੇ  60% ਇਨਰਿਚਡ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਬੰਬ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਇਨਰਿਚਮੈਂਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਅਮਰੀਕ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਇਹ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਨਾ ਬਨਾਉਣ ਦੇਣ ਤੇ ਨਾ ਰੱਖਣ ਦੇਣ ’ਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂਕਿ ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਰਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। 1970 ਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਅਪ੍ਰਸਾਰ ਸੰਧੀ ਵਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਦੋਂ ਵੀ ਇਸਨੇ ਇਹ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। 2015 ’ਚ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਉਬਾਮਾ ਤੇ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਸਮਝੌਤੇ, ਜਿਸ ਨਾਲੋਂ 2020 ’ਚ ਟਰੰਪ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਸਨੇ ਇਹੋ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, 2003 ’ਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੁਪਰੀਮ ਆਗੂ ਆਇਤੁਲਾਹ ਅਲੀ ਖੁਮੈਨੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਫਤਵਾ ਕਿ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਲਾਮ ਇਸਨੂੰ ਬਨਾਉਣ ਜਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਇਹ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣਾ ਇਨਰਿਚਡ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਭੇਜੇਗਾ। 2015 ’ਚ ਹੋਏ ਸਮਝੌਤੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਰੂਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਪੈਰ੍ਹਾ 9) ਯੂਐਸਏ ਤੇ ਇਰਾਨ, ਅੰਤਮ ਸਮਝੌਤੇ ਤੱਕ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਰਾਨ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਰੱਖੇਗਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਵੇਗਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵਾਧੂ ਫੌਜ ਤੈਨਾਤ ਕਰੇਗਾ।

ਪੈਰ੍ਹਾ 10) ਯੂਐਸਏ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਐਮ.ਓ.ਯੂ. ’ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਫੌਰੀ ਪਿੱਛੋਂ ਤੋਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੱਕ, ਅਮਰੀਕੀ ਵਿੱਤ ਵਿਭਾਗ ਕੱਚੇ ਤੇਲ, ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਉਤਪਾਦਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਪੈਦਾ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਬਰਾਮਦ ਤੇ ਬੈਂਕਿੰਗ ਲੈਣ-ਦੇਣ, ਬੀਮਾ, ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਸਬੰਧਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਛੋਟ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇਗਾ।

ਪੈਰ੍ਹਾ -11) ਯੂਐਸਏ ਇਸ ਐਮ.ਓ.ਯੂ. ਦੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ’ਤੇ ਇਰਾਨ ਦੇ ਫਰੀਜ਼ ਹੋਏ ਜਾਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਕਰਕੇ ਰੁਕੇ ਧਨ ਅਤੇ ਅਸਾਸੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਉਪਲੱਬਧ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ (ਡੀਫਰੀਜ਼) ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਕੇ ਆਪਸੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣਗੇ। ਅਜਿਹੇ ਫੰਡ, ਮੂਲ ਖਾਤੇ ’ਚ ਰੱਖੇ ਜਾਣਗੇ ਜਾਂ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਇਹ ਫੰਡ, ਇਰਾਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ ਵੱਲੋਂ ਨਾਮਿਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅੰਤਮ ਲਾਭਾਰਥੀ ਨੂੰ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਵਲੋਂ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਬਣਾਏ ਜਾਣਗੇ। ਅਮਰੀਕਾ ਇਸ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਲਾਈਸੈਂਸ ਤੇ ਅਥਾਰਟੀਆਂ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਰਾਨ ਦੀ 100 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਰਕਮ ਫਰੀਜ਼ ਹੈ।   ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਲਗਭਗ 12 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਈਰਾਨ ਨੂੰ ਉਪਲੱਬਧ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਵੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।

ਪੈਰ੍ਹਾ -12) ਯੂਐਸਏ ਤੇ ਇਰਾਨ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਐਮ.ਓ.ਯੂ. ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਚ ਅੰਤਮ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਇਕ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਤੰਤਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।

ਪੈਰ੍ਹਾ -13) ਇਸ ਐਮ.ਓ.ਯੂ. ’ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ ਤੇ ਇਸਦੇ ਪੈਰ੍ਹਾ ਨੰਬਰ 1, 4, 5,10 ਤੇ 11 ਦੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਦਮਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਧੀਨ, ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਇਰਾਨ ਅੰਤਮ ਸਮਝੌਤੇ ਸਬੰਧੀ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਗੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਪੈਰ੍ਹ?ਆਂ ਸਬੰਧੀ।

ਪੈਰ੍ਹਾ -14) ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੌਂਸਲ ਸਭ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਮਤੇ ਰਾਹੀਂ ਅੰਤਮ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰੇਗੀ।

ਯਾਦ ਰਹੇ, ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬਾਰੇ ਫਜੂਲ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਦਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਰਾਗ ਅਲਾਪ ਰਿਹਾ ਟਰੰਪ, ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਅਥਾਰਟੀ ਮੰਨਣ ਵੱਲ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਟਰੰਪ, ਇਸ ਐਮ.ਓ.ਯੂ. ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜੰਗ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ‘ਇਪਿਕ ਫਯੂਰੀ’ ਦਾ ਨਾਂਅ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਵੇਲੇ ਐਲਾਨੇ 4 ਟੀਚਿਆਂ ’ਚੋਂ ਉਹ ਇਕ ਵੀ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ।

ਪਹਿਲਾ : ਈਰਾਨ ਵਿਚ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ, ਫੌਲਾਦ ਵਾਂਗ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹ ਗਏ। ਇਰਾਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਕਲਿਆ।

ਦੂਜਾ : ਪਰਮਾਣੂ ਤੇ ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ’ਤੇ ਰੋਕ ਲੱਗੇਗੀ। ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਲਟਾ ਟਰੰਪ ਨੇ ਆਪ  ਇਰਾਨ ਵਲੋਂ ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ ਰੱਖਣ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਚ ਵੀ ਇਰਾਨ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਬਹਾਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਸਥਿਤੀ ਅਗਲੇ 60 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋਵੇਗੀ। ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ।

ਤੀਜ਼ਾ : ਇਰਾਨ ਦੀਆਂ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ ਖਤਮ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਖਤਮ ਹੋਣੀਆਂ ਤਾਂ ਛੱਡੋ ਇਹ ਮੁੱਦਾ ਤਾਂ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ।

ਚੌਥਾ : ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਸਮਰਪਣ। ਸਮਰਪਣ ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਉਲਟਾ ਇਰਾਨ ਨੇ ਐਮ.ਓ.ਯੂ. ’ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮਨਵਾਈਆਂ।

ਜੇਕਰ ਇਸ ਜੰਗ ਦੀ ਤੁਲਨਾ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ’ਚ ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਹਾਰੀ ਗਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ, ਵਿਅਤਨਾਮ ਜੰਗ ਨਾਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਜੰਗ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਹਾਰ ਵੀ ਇਸ ਪੱਧਰ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸੁਪਰ ਪਾਵਰ ਹੋਣ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ ਨਾਲ ਠੰਡੀ ਜੰਗ ’ਚ ਇਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪਿਆ ਸੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ, ਜੰਗ ਰਾਹੀਂ ਮਚਾਈ ਵਿਆਪਕ ਤਬਾਹੀ ਤੇ ਵਸੀਹ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿਅਤਨਾਮ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਲਈ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਪੈਕਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ। ਬਲਕਿ  ਜੰਗ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਇਕਜੁਟ ਹੋਏ ਵਿਅਤਨਾਮ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਵਿਅਤਨਾਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ 140 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਵਾਪਸ ਦੇਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਵਰਤੇ ਗਏ ਬੰਬਾਂ, ਅਣ-ਚੱਲੇ ਅਸਲੇ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਲਈ ਯੂ.ਐਸ.ਏਡ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ’ਚ ਕੁੱਝ ਸਹਾਇਤਾ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਇਰਾਨ ਨਾਲ ਜੰਗ ’ਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸਿਆਸੀ, ਰਣਨੀਤਕ, ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਫੌਜੀ ਹਾਰ ਹੋਈ ਹੈ। ਰਣਨੀਤਕ ਹਾਰ: ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਇਕ ਧੁਰੀ ਦੁਨੀਆ ਬਨਾਉਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉਸਦਾ ਸੁਪਰ ਪਾਵਰ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਵੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੜਕ ਗਿਆ ਹੈ।

ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਾਰ : ਅਮਰੀਕਾ, ਸਮੁੱਚੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਵਾਮ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ’ਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਆਪਣੇ ਪੱਕੇ-ਠੱਕੇ ਯੂਰਪੀ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸਿਆਸੀ ਨਿਖੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਿਆ ਹੈ।

ਆਰਥਿਕ ਹਾਰ : ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਮੋਟੇ ਰੂਪ ’ਚ 29 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਤਾਂ ਸਿੱਧੀ ਹੀ ਫੌਜੀ ਲਾਗਤ ਹੈ। ਇਸ ’ਚ ਊਰਜਾ ਲਾਗਤਾਂ, ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਾਧੇ ’ਤੇ ਹੋਰ ਲਾਗਤਾਂ ਜੋੜ ਲਈਏ ਤਾਂ ਇਹ ਲਾਖਤ 630 ਬਿਲੀਅਨ ਤੋਂ 1 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਤੱਕ ਜਾ ਪੁੱਜਦੀ ਹੈ।

ਫੌਜੀ ਹਾਰ : ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹਾਰ ਤਾਂ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਦੇ ਅਜਿੱਤ ਹੋਣ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਦੇਸ਼, ਇਰਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਡਿਆਂ ਪਰਨੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਆਰਥਿਕ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਕਰਕੇ ਡੂੰਘੇ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸੀ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ। ਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਤੇ ਅਵਾਮ ਦੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੇ ਕੌਮਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨਾਲ ਉਹ ਇਹ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਿਆ ਹੈ। ਇਰਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਅਵਾਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਕੋੋਈ ਖੂੰਜਾ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਹੱਕ ’ਚ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ-ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਨਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਟਰੰਪ ਦੀ ਇਸ ਹਾਰ ਦੀ ਫੌਰੀ ਕੀਮਤ 7500 ਮੌਤਾਂ, 162 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਹੈ।

ਇਜਰਾਇਲ ਵਲੋਂ ਲੈਬਨਾਨ ਵਿਖੇ ਜੰਗਬੰਦੀ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਸਵਿਟਜਰਲੈਂਡ ਵਿਖੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲਬਾਤ ਇਕ ਵਾਰ ਮੁਲਤਵੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। 21 ਜੂਨ ਨੂੰ ਇਹ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ’ਚ ਸਪੀਕਰ ਮੁਹੰਮਦ ਕਲੀਬਾਫ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਅੱਬਾਸ ਅਰਾਗਚੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲਾ ਇਰਾਨੀ ਡੈਲੀਗੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜੇ.ਡੀ. ਵੈਂਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਜੇਰਡ ਕੁਸ਼ਨਰ ਤੇ ਸਟੀਵ ਵਿਟਕੋਫ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਅਮਰੀਕੀ ਡੈਲੀਗੇਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੱਲਬਾਤ ਚ ਇਰਾਨ ’ਤੇ ਤੇਲ ਪੈਦਾਵਾਰ, ਡਲੀਵਰੀ ਤੇ ਵਿਕਰੀ ’ਤੇ ਲੱਗੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ’ਚ 60 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਛੋਟ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਫੈਸਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਛੋਟ 21 ਅਗਸਤ 2926 ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਰਾਨ ਦੇ ਅਸਾਸੇ ਡੀ-ਫਰੀਜ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣੀ ਹੈ। ਲੈਬਨਾਨ ’ਚ ਹੁੰਦੀ ਐਮ.ਓ.ਯੂ. ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇਰਾਨ, ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਲੈਬਨਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤਨਿਧਾਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਡੀ-ਕਨਫਲਿਕਸ਼ਨ ਸੈਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰਮਾਣੂ ਮੁੱਦੇ ਤੇ ਹੋਰ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਦੋ ਵਰਕਿੰਗ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਯੂ.ਐਨ.ਓ. ਚ ਇਰਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤਨਿਧ ਅਲੀ ਬਹਿਰੀਨੀ ਨੇ ਗੱਲਬਾਤ ’ਚ ਚੱਗੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਰਮਾਣੂ ਮੁੱਦੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਐਮ.ਓ.ਯੂ. ਦੇ 5 ਨੁਕਤਿਆਂ ਦੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਪਿਛੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰ ਟਰੰਪ ਵਲੋਂ ਡੀ-ਫਰੀਜ ਕੀਤੇ ਫੰਡਾਂ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਸੋਇਆਬੀਨ ਤੇ ਹੋਰ ਖਾਦ-ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਤੇ ਪਰਮਾਣੂ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇਨਸਪੈਕਸ਼ਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀਤੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦਾ ਇਰਾਨੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਟਰੰਪ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਤੇ ਦਾਅਵੇ ਗੱਲਬਾਤ ’ਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅੜਿੱਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। 22 ਜੂਨ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਰੁੱਕ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਭਵਿੱਖ ਚ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਪਰ, ਟਰੰਪ ਦੀਆਂ ਬੇਥੱਵੀਆਂ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਇਸ ਐਮ.ਓ.ਯੂ. ਦੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ’ਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੋ ਨਹੀਂ, ਜੰਗ ਦੇ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਐਮ.ਓ.ਯੂ. ਤੋਂ ਸਮੂਚੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਰਾਹਤ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਮੁੜ ਘੱਟੇ-ਕੌਡੀਆਂ ਰੌਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।                        

(24 ਜੂਨ 2026)

ਇਟਲੀ: ਮੋਲਫੇਟਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੇਅਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਨੌਜਵਾਨ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ ਮਿਨੇਰਵਿਨੀ

ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ ਇਟਲੀ ’ਚ 7-8 ਜੂਨ ਨੂੰ ਸਥਾਨਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਹੋ ਕੇ ਹਟੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ’ਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਰੀਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਗੂ, ਪੇਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਏਅਰੋਨੋਟੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ, 36 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਮਾਨੁਅਲ ਫਲੈਵੀਉ ਮਿਨੇਰਵਿਨੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੱਖਣੀ-ਪੂਰਬੀ ਸੂਬੇ ਬਾਰੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਮੋਲਫੇਟਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੇਅਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਹਨ।

60 ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਮੋਨਫੇਟਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਇਟਲੀ ਦੇ ਪੁਗਲੀਆ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਸੂਬੇ ਬਾਰੀ ਦਾ ਏਡਰੀਏਟਿਕ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਇਕ ਫਿਸ਼ ਪੋਰਟ ਹੈ। ਮਿਨੇਰਵਿਨੀ ਮੇਅਰ ਦੀ ਚੋਣ ਲਈ ਹੋਈਆਂ ਦੂਜੇ ਗੇੜ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ 67.47% ਵੋਟਾਂ ਲੈ ਕੇ ਜਿੱਤੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਗੇੜ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ’ਚ ਵੀ ਉਹ 44.57% ਵੋਟਾਂ ਲੈ ਕੇ ਪਹਿਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਚੋਣ ਕਾਨੂੰਨ ਮੁਤਾਬਕ ਜੇਤੂ ਉਮੀਦਵਾਰ ਲਈ 50% ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੋਟ ਲੈਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੀਟਰੋ ਮਾਸਟ?ਰੋਪਾਸਕੁਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀ ’ਸਿਵਿਕ ਸੈਂਟਰ ਗਠਜੋੜ’ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਹਾਸਲ ਸੀ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਰੀਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਮਿਨੇਰਵਿਨੀ ਨੂੰ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ’ਚੋਂ ਇਕ, ਸੈਂਟਰ-ਲੈਫਟ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਾਲੀ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਮਾਸਟ?ਰੋਪਾਸਕੁਆ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਮਿਨੇਰਵਿਨੀ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਐਲਾਨੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਦੇ ਪੱਖ ’ਚ ਲਾਮਬੰਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ, ਫੇਰ ਰੇਂਜੀ ਸਮਰਥਕਾਂ, ਐਮ.5ਐਸ. ਅਤੇ ਏ.ਵੀ.ਐਸ. ਵਰਗੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਹ ਸੈਂਟਰ-ਲੈਫਟ ਗਠਜੋੜ ‘ਬ੍ਰੋਡ ਫੀਲਡ’ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਬਣ ਗਏ। ਇਹ ਜਿੱਤ, ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਧਿਰਾਂ ਲਈ ਬੜੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਨੋਟ ਕਰਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਧੁਰ ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀ ਪਾਰਟੀ ‘ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਆਫ ਇਟਲੀ’ ਸੱਤਾ ’ਤੇ ਕਾਬਜ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਆਗੂ ਜਿਊਰਜੀ ਮਿਲੋਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਵੱਲੋਂ ਮੇਲੋਡੀ ਚਾਕਲੇਟ ਭੇਂਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸੁਰਖੀਆਂ ’ਚ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਕ ਚੋਣਾਂ ’ਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰੋਮ ਸਮੇਤ, ਤੂਰੀਨ, ਮਿਲਾਨ, ਬੋਲੋਗਨਾ, ਨੇਪਲਜ਼, ਜੋਨੋਆ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਜਾਂ ਇਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲਾ ਸੈਂਟਰ-ਲੈਫਟ ਗਠਜੋੜ ਮੇਅਰ ਬਨਾਉਣ ’ਚ ਸਫਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। 

ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ: ਖੱਬੇ ਪੱਖੀਆਂ ਨੇ ਸਾਂਝਾ ਮੰਚ ਉਸਾਰਿਆ

ਅਫਰੀਕਾ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਦਰਜ਼ਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚੋਂ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ’ਚ 29 ਤੋਂ 31 ਮਈ ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਖੱਬੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੇ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਲੋਂ ‘ਖੱਬੀ ਧਿਰ ਦੀ ਕਾਨਫਰੰਸ’ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਬਿਲਕੁਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ-‘‘ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਮਾਤ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਖੱਬੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ।’’

ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ, ਵੱਧ ਰਹੀ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਜਨਤਕ ਖਰਚਿਆਂ ’ਚ ਕਟੌਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤ ਦਰਮਿਆਨ ਫੁੱਟ-ਦਰ-ਫੁੱਟ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਇਕੱਠ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖੱਬੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ’ਤੇ ਮੁੜ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਯਤਨ ਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਐਸ.ਏ.ਸੀ.ਪੀ.) ਵੱਲੋਂ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ’ਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਧਾਰਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਖੱਬੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੇ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ’ਇਕਨੋਮਿਕ ਫਰੀਡਮ ਫਾਈਟਰਜ਼’, ’ਪੈਨ-ਅਫਰੀਕਨ ਕਾਂਗਰਸ ਆਫ ਅਜਾਨੀਆ’, ’ਅਜਾਨੀਅਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸਨ’, ’ਮਖੋਨਟੋ ਵੀ ਸਿਜਵੇ ਪਾਰਟੀ’, ’ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਅਜਾਨੀਆ’, ’ਵਰਕਰਜ਼ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ’, ’ਇੰਨਡੀਪੈਨਡੈਂਟ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ’, ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਕਈ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਤੇ ਪੈਨ-ਅਫਰੀਕਨ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ’ਚ ਖੱਬੀ ਏਕਤਾ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ-ਪੜਤਾਲ ਪ੍ਰਤੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਿਮਾਨ ਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਕਜੁਟਤਾ ਦਰਸਾਉਣ ਆਏ ਡੈਲੀਗੇਟ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।

ਇਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਮਹੱਤਤਾ ਮਹਿਜ ਇਸ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖੋਂ ਇਕੱਲਿਆਂ-ਇਕੱਲਿਆਂ ਜਾਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ’ਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਬਲਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਟੁੱਕੜਿਆਂ ’ਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਕਜੁੱਟ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਪੀਡੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਅੰਤ ’ਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਐਲਾਨਨਾਮੇ ਮੁਤਾਬਕ, ‘‘ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਪੂੰਜੀਵਾਦ, ਅਸਮਾਨਤਾ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਜਨਤਕ ਖਰਚਿਆਂ ’ਚ ਕਟੌਤੀ, ਪਿੱਤਰਸੱਤਾਵਾਦ, ਨਸਲਵਾਦ, ਚੌਗਿਰਦੇ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ 1994 ’ਚ ਰੰਗਭੇਦ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੋਈ ਅਧੂਰੀ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਡੂੰਘੇ ਢਾਂਚਾਗਤ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।”

ਕਾਨਫਰੰਸ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ, “1994 ਦੀ ਜਮਹੂਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਸਿਆਸੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੇ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਦਾ ਤਾਂ ਪਸਾਰ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਲਕੀ, ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਤੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ’ਤੇ ਅਜਾਰੇਦਾਰ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਵਰਗੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁੱਦੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਪੱਖੋਂ ਨਾਕਾਮ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਕੌਮੀ ਜਮਹੂਰੀ ਇੰਨਕਲਾਬ ਦਾ ਟਾਸਕ ਅਜੇ ਵੀ ਅਧੂਰਾ ਹੈ।

ਐਲਾਨਨਾਮੇ ਰਾਹੀਂ 1994 ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਆਰਥਿਕ ਜਮਹੂਰੀਅਤ, ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਲਕੀ, ਭੂਮੀ, ਨਿਆਂ, ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਮਾਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਵੱਲ ਵੱਧਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕਾਨਫਰੰਸ ਨੇ ਇਕ ਬਦਲਵੀਂ ਆਰਥਿਕ ਯੋਜਨਾ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਤਕ ਨਿਵੇਸ਼, ਸਨਅਤੀਕਰਨ, ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਤੇ ਜਮਹੂਰੀ ਆਰਥਿਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਹੋਵੇ। ਇਸਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਦਾ ਕੌਮੀਕਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਜਨਤਕ ਨਿਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਕਾਨਫਰੰਸ ਨੇ ਫਲਸਤੀਨ, ਕਿਊਬਾ, ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ, ਈਰਾਨ, ਪੱਛਮੀ ਸਹਾਰਾ, ਸਾਹੇਲ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਫਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਇਕਜੁਟਤਾ ਦਾ ਇਜ਼ਰਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਨੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਨਿਆਂ ਅਦਾਲਤ ਚ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਵਿਰੁੱਧ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਦਾਇਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੇਸ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸਦੇ ਪੱਖ ’ਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਇਕਜੁਟਤਾ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ’ਚ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰਨਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅਸਾਸਿਆਂ ਦਾ ਵਿਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਥੇਬੰਦਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਹ ਰਹੀ ਕਿ ਡੈਲੀਗੇਟ ਇਕ ਸਥਾਈ ਤਾਲਮੇਲ ਸੰਸਥਾ ‘ਖੱਬੀ ਧਿਰ ਦੀ ਕੌਂਸਲ’ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋਏ। ਇਹ ਕੌਂਸਲ ਇਕ ਸਿਆਸੀ ਦਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਚੋਣਾਂ ਲੜੇਗੀ। ਬਲਕਿ ਇਹ ਇਸ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, ਜਨਤਕ ਵਿਦਿਆ, ਨੀਤੀਗਤ ਵਿਕਾਸ, ਖੋਜ ਤੇ ਜਨਤਕ ਲਾਮਬੰਦੀ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰੇਗੀ।

ਕਾਨਫਰੰਸ ਨੇ ਐਕਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਵੀ ਪਾਸ ਕੀਤਾ, ਜਿਹੜਾ ਆਰਥਿਕ ਤਬਦੀਲੀ, ਜਨਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਭੂਮੀ ਸੁਧਾਰ, ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਮੌਸਮੀ ਨਿਆਂ, ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਇਕਜੁੱਟਤਾ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਹੈ।

ਇਸ ਇਕੱਠ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਮਾਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਜਥੇਬੰਦਕ ਕਾਰਜ, ਸਿੱਖਿਆ, ਲਾਮਬੰਦੀ ਤੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕਜੁਟਤਾ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ।

ਐਲਾਨਨਾਮੇ ’ਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘‘ਭਵਿੱਖ ਸਾਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਜੱਥੇਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।’’

ਕਾਨਫਰੰਸ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਐਲਾਨਨਾਮੇ ’ਚ ਐਕਸ਼ਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ :

ਕਾਨਫਰੰਸ, ਐਲਾਨਨਾਮਾ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੱਖਾਂ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ’ਤੇ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਹਾਲ ’ਚ ਹਾਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਕਾਮੇ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਜਿਹੜੇ ਭਵਿੱਖ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜਿਹੜੇ ਕਰਜ਼ੇ ਤੇ ਨਿਖੇੜੇ ਹੇਠ ਦਰੜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਜੋ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਡਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਪੰਗਤਾ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲੋਕ ਜੋ ਪੂਰੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹਨ, ਲਿੰਗਕ ਵੱਖਰੇਵਿਆਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਜੋ ਵਿਤਕਰਾ ਝੱਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰਿਵਾਰ ਜੋ ਜਿਊਣ ਲਾਗਤਾਂ ਥੱਲੇ ਦਰੜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਜੋ ਉਸ ਸੰਕਟ ਲਈ ਬਲੀ ਦਾ ਬਕਰਾ ਬਣਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਹੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੈਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਖਾਨਾਂ ਦੇ ਕਾਮੇ, ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਛੋਟੇ ਵਪਾਰੀ, ਪੈਨਸ਼ਨਰ, ਨਰਸਾਂ, ਅਧਿਆਪਕ, ਸਫਾਈ ਕਾਮੇ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਮੇ, ਝੁੱਗੀ-ਝੌਪੜੀ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਤੇ ਦਿਹਾਤੀ ਗਰੀਬ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਭੇਜਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਆਸ ਕਰਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ ਕਿ ਖੱਬੀਆਂ, ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਤਾਕਤਾਂ ਘੋਲਾਂ ’ਚ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋਣ, ਉਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਜਿਸ ਹੇਠ ਉਹ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਰਾਜਸੱਤਾ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ, ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਾਣ, ਸਮਾਨਤਾ, ਅਮਨ, ਭੂਮੀ, ਕੰਮ, ਜਨਤਕ ਮਲਕੀਅਤ ਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ।

ਕਾਨਫਰੰਸ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰੇ, ਗੈਰ ਜਥੇਬੰਦਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰੇ, ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਤਾਕਤ ਬਣਨ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਬਣਦੀ ਆਗੂ ਭੂਮਿਕਾ ਸੰਭਾਲੇ।

ਭਵਿੱਖ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਹ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਪੈਣਾ ਹੈ। ਖੱਬੀ ਧਿਰ ਦੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਨੇ ਇਹ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਸਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।

 ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਮਾਤ ਵੱਲੋਂ ਲੋਕ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੋ!

 ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਕਜੁਟਤਾ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੋ!

 ਪੂੰਜੀਵਾਦ, ਨਵ-ਬਸਤੀਵਾਦ ਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਅੱਗੇ ਵਧੋ!

ਭੂਮੀ ਦੀ ਬਹਾਲੀ, ਮੁੜ ਵੰਡ ਤੇ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਜਬਤੀ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੋ!

ਜਨਤਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਕਿਰਤੀ, ਸਹਿਕਾਰੀ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਮਲਕੀਅਤ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੋ!

ਬਿਨਾਂ ਡਰ-ਭੈਅ ਦੇ ਜਿਉਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੋ!

ਅਮਨ ਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਇਕਜੁਟਤਾ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੋ!

ਨਿੱਜੀ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦੀ ਥਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਚੌਗਿਰਦੇ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੁਆਲੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੋ!

(14-6-2026)

ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਫਲ ਆਮ ਹੜਤਾਲ

ਮਹਿਜ 1 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਤੇ ਸਾਡੇ ਸੂਬੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਦੁਗਣੇ ਰਕਬੇ ਵਾਲੇ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ 3 ਜੂਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਫਲ ਆਮ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ’ਚ ਹਨ। ਇਹ ਦੂਜੀ ਆਮ ਹੜਤਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦਸੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ’ਚ ਵੀ ਆਮ ਹੜਤਾਲ ਹੋਈ ਸੀ।

ਇਹ ਹੜਤਾਲ, 2025 ’ਚ ਬਣੀ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਗਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਲੁਈਸ ਮੋਂਟੇਨੇਂਗਰੋ ਵੱਲੋਂ ਤਜਵੀਜ ਕੀਤੇ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ’ਚ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ‘ਟ੍ਰਾਬਾਲਹੋ ਗਿਆਰਾਂ’ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਮੁਤਾਬਕ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਲਾਗੂ ਮੌਜੂਦਾ ਕਿਰਤ ਕੋਡ ਦੀਆਂ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਾਰਾਵਾਂ ਸੋਧੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ।

ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ‘‘ਜਨਰਲ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਪੁਰਤਗੀਜ਼ ਵਰਕਰਜ਼’’ (ਸੀ.ਜੀ.ਟੀ.ਪੀ.) ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਤੋਂ ਕੱਢਣਾ ਸੌਖਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਠੇਕੇ ’ਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਲਈ ਨਿਯਮ ਹੋਰ ਸਖ਼ਤ ਬਣ ਜਾਣਗੇ। ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਓਵਰਟਾਈਮ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸਨੂੰ ਅਡਜਸਟ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਉਹ ਹਫ਼ਤੇ ’ਚ 40 ਦੀ ਥਾਂ 50 ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਓਵਰਟਾਈਮ ਦੇਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿਣਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸਾਲ ’ਚ 150 ਘੰਟੇ ਵਾਧੂ ਕੰਮ ਲੈ ਸਕਣਗੇ। ਨਾਲ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਛੋਟਾਂ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲੱਗੇਗਾ। ਸਮੂਹਕ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਤੇ ਹੜਤਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲੱਗਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਕ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਇਤਰਾਜ ਯੋਗ ਤਰਮੀਮ ਰਾਹੀਂ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮੁਅੱਤਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਰਤੀ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਖੁੱਸ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੈਗੂਲਰ ਸੰਚਾਲਨ ਵਿਚ ਅੜਿਕਾ ਪੈਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਕੋਰਟ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵੇਲੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਪੀ.ਐਸ.ਡੀ. ਤੇ ਸੀ.ਡੀ.ਐਸ. ਦੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਰਕਾਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ 230 ਮੈਂਬਰੀ ਸੰਸਦ ’ਚ ਸਿਰਫ 91 ਸੀਟਾਂ ਹਨ। ਸੰਸਦ ’ਚ 60 ਸੀਟਾਂ ਰੱਖਦੀ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ, ਧੁਰ ਪਿਛਾਖੜੀ ਪਾਰਟੀ ‘ਚੇਗਾ’ ਵੀ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਬਨਾਉਣ ’ਚ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ। ਜਦਕਿ 58 ਸੀਟਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਸਦ ’ਚ ਤੀਜੀ ਵੱਡੀ ‘ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ’ ਅਤੇ ਖੱਬਾ ਬਲਾਕ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੱਬੇ ਬਲਾਕ ਕੋਲ ਸੰਸਦ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਇਕੋ ਸੀਟ ਹੈ। ‘ਟੁਗੈਦਰ ਦੀ ਪੀਪਲ’ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਵਾਲੀ ਇਕ ਹੋਰ ਪਾਰਟੀ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ 9 ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾਕਾਮ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੋਂ ਹੋਈ ਇਹ ਹੜਤਾਲ ਐਨੀ ਜਬਰਦਸਤ ਸੀ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਲਗਭਗ 24 ਘੰਟੇ ਲਈ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕੰਮਲ ਠੱਪ ਹੋਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਹੜਤਾਲ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਚ ਕਿਰਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਚ ਕਿਰਤੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸੋਧਾਂ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਗੁੱਸਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸੀ, ਉਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਉਣ ਲਾਗਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧਦੇ ਜਾਣ, ਜਨਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੇ ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਖੋਰਾ, ਘਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਵੱਧਦੇ ਕਿਰਾਏ ਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਗੁੱਸੇ ਨੇ ਵੀ ‘ਅੱਗ ਵਿਚ ਘਿਓ ਪਾਉਣ’ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਹੜਤਾਲ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ’ਚ ਤਨਖਾਹਾਂ-ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ ’ਚ ਵਾਧਾ, ਚੰਗੇ ਜੀਉਣ ਪੱਧਰ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਜਾਣ, ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਿਆਂ, ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਇਸ ਹੜਤਾਲ ’ਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਅਦਾਰੇ ਤੇ ਸਨਅਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਆਵਾਜਾਈ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਲਿਸਬਨ ਅੰਡਰਗਰਾਊਂਡ ਰੇਲ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਬਸ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਸਾਗਰ ਤੇ ਹੋਰ ਦਰਿਆਵਾਂ ਆਦਿ ’ਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫੇਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੱਪ ਸਨ। ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰ, ਹਸਪਤਾਲ ਤੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲ ਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰਾਂ ਭਾਵ ਮਿਊਨਿਸਪਲ ਕਮੇਟੀਆਂ, ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਬੈਂਕ ਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਸਭ ਕੁੱਝ ਇਸ ਆਮ ਹੜਤਾਲ ਨਾਲ ਜਾਮ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੀ ਮੁੱਖ ਹਵਾਈ ਸੇਵਾ-ਟੀ.ਏ.ਪੀ. ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰੈਸ ਰਲੀਜ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਿੱਤ ਦੀਆਂ 300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਡਾਨਾਂ ਚੋਂ ਸਿਰਫ 79 ਹੀ ਉਡਾਨ ਭਰ ਸਕੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨ ਵੀ ਇਸ ਹੜਤਾਲ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਕੋ-ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਜੋਅੋਆ ਕਿਊਰੋਸ ਨੇ ਕਿਹਾ-‘‘ਸਰਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਮਾੜੀਆਂ ਕੰਮ ਹਾਲਤਾਂ ਲੱਦਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।’’

ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ 28 ਸ਼ਹਿਰਾਂ-ਕਸਬਿਆਂ ’ਚ ਹੜਤਾਲ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਰੈਲੀਆਂ-ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਿਸਬਨ ਵਿਖੇ ਸੰਸਦ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੈਲੀ-ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਪੁਲਸ ਨੇ ਜ਼ੋਰ-ਜਬਰਦਸਤੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਝੜਪਾਂ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀ ਪੁਲਸ ਨੇ ਗਿ?ਰਫਤਾਰ ਵੀ ਕੀਤੇ।

ਸੀ.ਜੀ.ਟੀ.ਪੀ. ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਟੀਆਗੋ ਉਲੀਵੀਰਾ ਨੇ ਰਾਇਟਰ ਖਬਰ ਅਜੰਸੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ-‘‘ਇਹ ਹੜਤਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੋਰ ਨਿੱਘਰ ਜਾਵੇਗੀ, ਕੰਮ ਦੇ ਘੰਟੇ ਵੱਧ ਜਾਣਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਤੋਂ ਕੱਢਣਾ ਸੌਖਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲੱਗੇਗਾ ਤੇ ਹੜਤਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ’ਤੇ ਰੋਕਾਂ ਲੱਗਣਗੀਆਂ।’’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਹਿਦ ਦਰਿੜ੍ਹਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘੜੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀ ਹਮਲੇ ਦਾ ਅਸੀਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਭਾਂਜ ਦੇਵਾਂਗੇ।’’

 ਅਖਬਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਹੜਤਾਲ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਤਾ 80 % ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ 80% ਲੋਕ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਸਨ। ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਲੋਕ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲੇ, ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੂਡ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਪੀ.ਸੀ.ਪੀ. ਨੇ ਇਸ ਸਫਲ ਆਮ ਹੜਤਾਲ ਲਈ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਸੀ.ਜੀ.ਟੀ.ਪੀ. ਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੇ ਜਥੇਬੰਦਕ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ, ਸ਼ਾਪ ਸਟੀਵਾਰਡਾਂ, ਵਰਕਰਜ਼ ਕੌਂਸਲਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੜਤਾਲ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਪੀ.ਸੀ.ਪੀ. ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ‘‘ਆਮ ਹੜਤਾਲ ਸਫਲ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਚੱਲੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਅੱਗੋਂ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗੀ। ਇਹ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਜੁਝਾਰੂਪਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚ ਜਾਗੀ ਆਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੇ ਦਰਸਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਕਿਰਤ ਸੁਧਾਰਾਂ’ ਨੂੰ ਭਾਂਜ ਦੇਣੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾ-ਹਿੱਤਾਂ ਤੇ ‘‘ਅਪ੍ਰੈਲ ਇਨਕਲਾਬ’’ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ, ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲਤਾੜਦੇ ਹੋਏ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਤਾਕਤ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਮਾਤ ਕੋਲ ਹੈ। ਇਹੋ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਟੀਚਾ ਹੈ। ਆਮ ਹੜਤਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਮਾਤ ਕੋਲ, ਪੁਰਤਗਾਲ ਨੂੰ ਇਕ ਨਿਆਂਪੂਰਣ, ਵਿਕਸਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪਨ ਦੇਸ਼ ਬਣਨ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਤਾਕਤ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਵਿਧਾਨ ਚ ਦਰਜ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਰਾਹ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਸ ਬੇਅੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ’ਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਜ ਮੁੜ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ।’’                      (13 ਜੂਨ 2026)

ਅਲਬਾਨੀਆ : ਟਰੰਪ ਦੇ ਧੀ-ਜੁਆਈ ਵੱਲੋਂ ਮਚਾਈ ਲੁੱਟ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੋਕ ਬਗ਼ਾਵਤ

ਅਲਬਾਨੀਆ, ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਵ ’ਚ ਬਾਲਕਨ ਪ੍ਰਾਏਦੀਪ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ, ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਅਬਾਦੀ ਮਹਿਜ 27 ਲੱਖ ਤੇ ਰਕਬਾ ਸਾਡੇ ਸੂਬੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲੋਂ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹਾ ਵੱਧ ਹੈ। 1990 ’ਚ ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ ਦਾ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਢਾਂਚਾ ਢਹਿ ਜਾਣ ਤੱਕ ਇਹ ਵੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ ਸੀ। ਏਡਰਿਏਟਿਕ ਸਾਗਰ ਦੇ ਲੰਬੇ ਕੰਢੇ ਵਾਲੇ ਇਸ ਖੂਬਸੂਰਤ ਪਹਾੜੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਿੜ ਮੱਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਘੋਲ, ਅਮਰੀਕੀ ਸਦਰ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਦੀ ਧੀ ਇਵਾਂਕਾ ਟਰੰਪ ਤੇ ਜਵਾਈ ਜਾਰਡ ਕੁਸ਼ਨਰ ਵੱਲੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਹਿਲੀ ਖੇਤਰ ’ਚ ਇਕ ਸੈਰਗਾਹ ਵਜੋਂ ਬਣਾਉਣ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਪਿਛਲੇ 10 ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਘੋਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਏਡੀ ਰਾਮਾ ਦੇ ਦਫਤਰ ਦੇ ਘਿਰਾਓ ’ਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਰਾਜਧਾਨੀ ਤਿਰਾਨਾ ਵਿਖੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਘਿਰਾਓ ’ਚ ਬੁਲੰਦ ਅਵਾਜ਼ ’ਚ ਇਕੋ ਨਾਅਰਾ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਹੈ-‘‘ਅਲਬਾਨੀਆ ਬਿਕਾਊ ਨਹੀਂ ਹੈ।’’

ਤਿਰਾਨਾ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ-ਕਸਬਿਆਂ ’ਚ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵਾਲੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਖਿੰਡਾਉਣ ਲਈ ਪੁਲਸ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੁਛਾੜਾਂ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਸਕੀਆਂ। ਇਸ ਦਮਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਨਿਰੰਤਰ ਧਰਨਾ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ’ਚ ਮੁਜਾਹਰੇ ਜਾਰੀ ਹਨ। ਇਸ ਘੋਲ ਦੀ ਮੁੱਖ ਮੰਗ ਹੁਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਏਡੀ ਰਾਮਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਘੋਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਆਪਕ ਸਿਆਸੀ-ਸਮਾਜਿਕ ਆਧਾਰ ਵਾਲਾ ਇਕ ਮੋਰਚਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੋਰਚੇ ’ਚ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੇ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ, ਚੌਗਿਰਦਾ ਕਾਰਕੁੰਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸਿਵਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਕਾਰਕੁੰਨ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਆਗੂ ਤੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਜ਼ਾਨ ਟਾਪੂ ਦੇ ਵਜੋਸਾ-ਨਾਰਤਾ ਰੱਖ ਖੇਤਰ ਵਿਖੇ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਦੇ ਧੀ-ਜਵਾਈ ਵੱਲੋਂ 4 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਇਕ ਲਗਜ਼ਰੀ ਆਰਾਮਗਾਹ ਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਸੈਰਗਾਹ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਟਾਪੂ ਦੀ 52 ਲੱਖ ਮੁਰੱਬਾ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਜ਼ਮੀਨ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁੱਲ ਧਰਾਤਲੀ ਰਕਬੇ ਦਾ 90% ਹਿੱਸਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਬਿਲਡਿਗਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਲਈ ਦੇਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪੱਖੋਂ ਇਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਫਲਾਮਿੰਗੋ ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਦੁਰਲਭ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੱਛੂ ਕੁੰਮਿਆਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਖੇਤਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਜੰਗਲੀ ਰੱਖ’ ਐਲਾਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਉਸਾਰਨਾ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਵੀ ਗੁੱਸੇ ’ਚ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਮੁੱਚੀ ਦੁਨੀਆਂ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਕੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੀ ਹੈ, ਦੁਰਲਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ-ਪਰੋਖੇ ਕਰਦਿਆਂ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2024 ਵਿਚ ਸਾਮਰਾਜੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦਬਾਅ ਅਧੀਨ ਜਾਣ-ਬੁੱਝਕੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ’ਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲਈ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਇਸ ਘੋਲ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਫਲਾਮਿੰਗੋ ਪੰਛੀ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ‘ਫਲਾਮਿੰਗੋ ਇਨਕਲਾਬ’ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਹ ਵੀ ਨੋਟ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਮੀਰ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ’ਚ ਫੈਲੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ, ਪੁਲਸ ਦੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਤੇ ਨਵ-ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਆਰਥਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਕਟ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੇਚੈਨ ਸਨ। ਉੱਤੋਂ ਟਰੰਪ ਤੇ ਨੇਤਨਯਾਹੂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਫਲਸਤੀਨੀਆਂ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਮਰਥਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਰੋਸ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਇਕ ਭਾਵਨਾ ਭਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਹਾਕਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾੜੀ-ਮੋਟੀ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜ਼ੋਰ ਤਾਂ ਤਾਕਤਵਰਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ’ਤੇ ਹੀ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੱਤਾ ’ਤੇ ਕਾਬਜ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਕਹਿਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਾਮਾ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਬੇਰੀਸ਼ਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਮੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀ ’ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ’ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਇਹ ਘੋਲ ਆਪਣੇ ਮਿਥੇ ਟੀਚੇ-ਟਰੰਪ ਦੇ ਧੀ-ਜੁਆਈ ਦੇ ਅਰਬਾਂ ਡਾਲਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਪਰ ਇਸਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ’ਚ ਜੂਝਣ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਅਸਲ ਜੜ੍ਹ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਨ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਖਰੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਦੂਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

 (15 ਜੂਨ 2026)

ਕਹਾਣੀ

ਗਰਮ ਦਸਤਾਨੇ

– ਰੋਜ਼ੀ ਸਿੰਘ

ਮੈਂ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਗੇਟ ਮੂਹਰੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹਾਂ। ਲੋਹੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਜੰਗਾਲ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਏ, ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਂਗ ਕਦੇ ਵੀ ਸਾਰਾ ਨਹੀਂ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ। ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਦੀ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ, ਜੰਗਾਲ ਖਾਧੀ, ਖ਼ਰਾਬ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਏ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਚੌਂਕੀਦਾਰ ਇਸਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਵਾਲਾ ਛੋਟਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਕਬਜਿਆਂ ’ਚੋਂ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਚੀਕ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਚੀਰ ਦਿੰਦੀ ਏ। ਮੈਂ ਸਾਇਕਲ ਦੇ ਪੈਡਲ ਰੋਕਦਾ, ਜਦੋਂ ਗੇਟ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹਦਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਐ ਕਿ ਇਹ ਗੇਟ ਮੇਰੇ ਨਸੀਬਾਂ ਦਾ ਬੂਹਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਦਹਾਲੀ ਦੇ ਆਲਮ ਚ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਅੱਜ ਤਨਖ਼ਾਹ ਮਿਲਣ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ। ਮਹੀਨੇ ਚ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਦਿਲ ’ਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਉਮੀਦ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਨਾਸੂਰ ਵਾਂਗ ਇਸਦੀ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਕਰੂੰਬਲ ਫੁੱਟ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਐ। ਮੈਂ ਵੀ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, “ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਵਾਰੀ ਹੀ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਵੇ!’’

ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਦਾ ਛੁੱਟੀ ਵਾਲਾ ਘੁੱਗੂ ਵੱਜਦਾ ਹੈ। ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਤੇ ਚਿੰਤਾ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਨ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ’ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ…. ਸਿਰਫ਼ ਸੁੰਨਾਪਣ। ਮੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਚੋਂ ਇਕ ਹੈ।

ਕੈਸ਼ੀਅਰ ਖਿੜਕੀ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਇੱਕ ਰਜਿਸਟਰ ਤੇ ਕੁਝ ਨੋਟ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਜ਼ਿਸਟਰ ’ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਬਿਨਾ ਗਿਣੇ ਹੀ ਪੈਸੇ ਜੇਬ ’ਚ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗਿਣ ਕੇ ਵੀ ਕੀ ਕਰ ਲੈਣਾ ਹੁੰਦੈ ? ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਜੇਬ ਚ ਪਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਦਿਮਾਗ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਸ਼ਨ, ਦੁੱਧ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਫੀਸ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ਰਚ, ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤ। ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਇਹੀ ਗਿਣਤੀ। ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਇਹੋ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ। ਜੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕਿਧਰੇ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮੁਸੀਬਤ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਹੋਰ ਅੱਗੇ…।

ਮੈਂ ਸਾਇਕਲ ਸਟੈਂਡ ਵੱਲ ਵੱਧਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਸਾਇਕਲ, ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਖੜ-ਖੜ ਕਰਦਾ, ਚੀਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੋਵੇ,

“ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਦੋਂ ਛੱਡੇਂਗਾ?’’

ਬਾਹਰ ਬਹੁਤ ਠੰਢ ਹੈ। ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਪਈ ਧੁੰਦ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸਫ਼ੇਦ ਚਾਦਰ ’ਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੱਥ ਬਰਫ਼ ਬਣੇ ਪਏ ਨੇ। ਬੂਟਾਂ ਦੇ ਉੱਖੜੇ ਤਲਿਆਂ ਚੋਂ ਠੰਢ ਸਿੱਧੀ ਹੱਡੀਆਂ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਬੂਟ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੱਛੀ ਮੰਡੀ ਚੋਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਬੂਟਾਂ ਦੀ ਸੇਲ ’ਚੋਂ ਮੈਂ ਸੌ ਰੁਪੱਈਏ ਦੇ ਲਏ ਸਨ। ਬੂਟਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ’ਚ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ,

“ਹਾਲੇ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਤਾਂ ਹੋਰ ਚੱਲ ਹੀ ਜਾਣਗੇ…’’

ਮੈਂ ਸਾਇਕਲ ਦੇ ਹੈਂਡਲ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹਿਆ, ਪਰ ਮੇਰੀਆਂ ਘਸੀਆਂ ਊਂਗਲਾਂ ਏਨੀਆਂ ਸੁੰਨ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਹੈਂਡਲ ਫੜ੍ਹਿਆ ਵੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਈਂ। ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਬੁੱਕ ਬਣਾ, ਫੂਕਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਹੱਥ ਗਰਮ ਕਰਦਾ ਮੈਂ ਸਾਇਕਲ ’ਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹਾਂ, ਪੈਡਲ ਮਾਰਦਾ ਅੱਗੇ ਟੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਸਾਇਕਲ ਚਲਾਉਣ ਨਾਲ ਸ਼ਰੀਰ ’ਚ ਕੁੱਝ ਗਰਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ ਹੈ। ਰਾਹ ’ਚ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਨੇ। ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਚ ਸਜੀਆਂ ਕੋਟੀਆਂ, ਜਰਸੀਆਂ, ਕਮੀਜ਼ਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਗਰਮ ਸੂਟ, ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਗੁੱਡੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਾਂ,“ ਭਾਅ ਜੀ ਦਸ-ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਬੱਚੀ ਦਾ ਗਰਮ ਸੂਟ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਦਾ ਆਜੂ …?’’

ਦਿਮਾਗ਼ ਇਕਦਮ ਟੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, “ਪਹਿਲਾਂ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਰਾਸ਼ਨ ਖਰੀਦ ਲੈ, ਦੁੱਧ ਵਾਲੇ ਦੇ ਪੈਸੇ ਤੇ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤ ਵੱਖਰੀ ਕਰ ਲੈ… ਫੇਰ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਸੋਚੀਂ।’’

ਮੇਰੀ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਬੇਟੀ ਹਰ ਦਿਨ-ਤਿਉਹਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਥੋਂ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, “ਪਾਪਾ, ਇਸ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਨਵਾਂ ਸੂਟ ਲੈਣਾ ਏਂ ਨਾ।’’

ਮੈਂ ਹੱਸ ਕੇ ਕਹਿ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, “ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ, ਇਸ ਵਾਰੀ ਪੱਕਾ।’’

ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ  ਇਹ “ਪੱਕਾ” ਕਿੰਨਾ “ਕੱਚਾ” ਹੁੰਦਾ ਹੈ! ਬੇਟਾ ਹਾਲੇ ਛੋਟਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਪਹੀਆਂ ਵਾਲੀ ਸਾਇਕਲ ਲਈ ਜ਼ਿੱਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਵਾਰੀ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਬਹਾਨੇ ਟਾਲ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।

ਸਾਇਕਲ ਚਲਾਉਂਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਲਾਂ ਪੁਰਾਣੀ ਲੋਈ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਚ ਸਮੇਟਦਾ ਹਾਂ। ਘਰ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤਸੱਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੱਚੀ ਗਲੀ, ਜਿਸ ’ਚ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਛਪੜ ਬਣੇ ਹੋਏ ਨੇ, ਦੇ ਅਖੀਰ ’ਚ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਮੇਰਾ ਵੀ ਘਰ ਹੈ। ਘਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਕਮਰਾ ਹੀ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਬੀਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦੀ। ਉਸਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਹੀ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਬੇਟੀ ਦੌੜ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, “ਪਾਪਾ ! ਤਨਖ਼ਾਹ ਮਿਲੀ ?’’

ਮੈਂ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਪੁੱਛ ਲੈਂਦੀ ਹੈ :

“ਪਾਪਾ, ਕੱਪੜੇ ? ’’

ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਦਾ ਹਾਂ, ਉਸਨੂੰ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਨਿੱਕਾ ਮੁੰਡਾ ਖੂੰਜੇ ਚ ਬੈਠਾ ਖਿਡੌਣਾ ਸਾਇਕਲ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਪਹੀਆਂ ਵਾਲੀ ਖਿਡਾਉਣਾ ਸਾਇਕਲ। ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੋਤਲੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ’ਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, “ਪਾਪਾ, ਪਾਪਾ, ਮੇਲੀ ਤਾਇਤਲ ਤਦੋਂ ਆਏਗੀ ਅਥਲੀ (ਅਸਲੀ) ਵਾਲੀ?’’

ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੱਸਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਇਹ ਹਾਸਾ ਨਹੀਂ, ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਪੈਸੇ ਬੀਵੀ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਗਿਣਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਕਾਗਜ਼ ਕੱਢ ਕੇ ਲਿਖਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਲਗਾ ਕੇ ਅਖੀਰ ’ਚ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ। ਮੈਂ ਛੱਤ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਨਮੀ ਕਾਰਨ ਪਲੱਸਤਰ ਕਿਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਨ ਚ ਇੱਕੋ ਸਵਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ,

“ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੀਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਘੱਟ ਪੈਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ …?’’

ਸਵੇਰੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਛੱਤ ਦੀ ਦਰਾਰ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਝਾਕ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਦਰਾਰ ’ਚੋਂ ਮੇਰੀ ਮੁਫ਼ਲਸੀ ਝਾਤੀਆਂ ਮਾਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੀ ਬੀਵੀ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਚੋਂ ਉੱਠਦਾ ਧੂੰਆਂ ਆਮ ਧੂੰਆਂ ਨਹੀਂ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਅਰਮਾਨਾਂ ਦੇ ਸਿਵੇ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਹੈ।

ਉਸਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲੇ ਪਾ ਦਿਓ, ਫੀਸ ਮੁਆਫ ਹੈ, ਵਰਦੀ-ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਸਕੂਲੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੱਦ ਅੱਗੇ ਉਹ ਬੇਵਸ ਹੈ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਬੱਚੇ ਚੰਗੇ ਸਕੂਲ ’ਚ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤ ’ਚੋਂ ਨਾ ਲੰਘਣਾ ਪਵੇ। ਦੋ-ਤਿੰਨ ਘਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜੋ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਘਰ ਦੇ ਪਹਾੜ ਜਿੱਡੇ ਖ਼ਰਚਿਆਂ ਮੂਹਰੇ ਬਸ ਰਾਈ ਮਾਤਰ ਹੀ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।

ਬੇਟੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਡਰੈੱਸ ਪਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਕਮੀਜ਼ ਕਾਫੀ ਛੋਟੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਬਾਹਾਂ ਅਰਕਾਂ ਤੋਂ ਉਤਾਂਹ ਚੜ੍ਹ ਗਈਆਂ ਨੇ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੋਟੀ ਹੇਠੋਂ ਬਾਹਾਂ ਹੇਠਾਂ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਛੋਟੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਂਦੀ ਹੋਵੇ।

ਉਹ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: “ਪਾਪਾ, ਮੇਰੀ ਸਹੇਲੀ ਨੇ ਕੱਲ੍ਹ ਨਵੀ ਕੋਟੀ ਤੇ ਬੈਗ ਲਿਆ ਏ ਵੇਖੋ ਨਾ ਮੇਰੀ ਕੋਟੀ ਕਿੰਨੀ ਘਸ ਗਈ ਏ…’’

ਮੇਰਾ ਅੰਦਰੋਂ ਰੁੱਗ ਭਰਿਆ ਗਿਆ। ਜ਼ੁਬਾਨ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਲਕਵਾ ਮਾਰ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲ ਸਕਿਆ। ਮੇਰੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਚੀਕ ਸੀ। ਉਸ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਲੋਕ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਾਰਾਂ ਬਦਲਦੇ ਨੇ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਕਿਰਤੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਹਸਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਹੇਠ ਦੱਬਿਆ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ’ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਮੁੱਲ ਤਾਂ ਮਿੱਟੀ ਕਰ ਹੀ ਦਿੱਤਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਖ਼ਾਬਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵੀ ਅਸਮਾਨੀਂ ਚਾੜ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਉਸਤੋਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਚੁਰਾਉਂਦਾ ਤੁਰੰਤ ਕਹਿ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ : “ਕੋਈ ਨਾ ਧੀਏ, ਬਸ ਇਸ ਐਤਵਾਰ ਲੈ ਦੇਵਾਂਗੇ।

ਐਤਵਾਰ!!!

ਹਰ ਹਫ਼ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਐਤਵਾਰ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਘਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਨਿੱਕਾ ਮੁੰਡਾ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ਼ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਖਿਡੋਣਾ ਸਾਇਕਲ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਪਾਪਾ, ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਤੋਲ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਤਇਤਲ ਏ, ਉਸਦੇ ਅੱਗੇ ਧੰਟੀ ਵੀ ਏ, ਤੀਂ-ਤੀਂ ਤਰਦੀ ਏ।’’

ਉਸਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਬੜਿ ਕੁਝ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਗੋਦੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਟਾਲਣ ਲਈ ਕਹਿ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, “ਹਾਂ ਪੁੱਤ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇਂਗਾ ਤਾਂ ਪਾਪਾ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਾਇਕਲ ਲੈ ਕੇ ਦੇਣਗੇ।’’

ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ “ਵੱਡਾ ਹੋਣਾ” ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬਹਾਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਬੇਟੀ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਫੈਕਟਰੀ ਵੱਲ ਨਿਕਲਦਾ ਹਾਂ। ਠੰਢ ਨਾਲ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨੀਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪਈਆਂ ਨੇ। ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਈ ਚ ਹੱਥ ਲੁਕਾਉਂਦਾ ਮੈਂ ਫੈਕਟਰੀ ਪਾਹੁੰਚਦਾ ਹਾਂ। ਜੇਬ ਚ ਹੱਥ ਪਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਜੇਬ ਚ ਬਸ ਸੌ-ਪੰਜਾਹ ਰੁਪਏ ਹੀ ਬਚੇ ਨੇ ਜੋ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਘਰ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਸਬਜ਼ੀ-ਭਾਜੀ ਖ?ਰੀਦਣ ਤੇ ਦਵਾਈ ਆਦਿ ਲਈ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖੇ ਨੇ। ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਚ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੇਰਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਟੁੱਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਦਿਮਾਗ਼ ਘਰ ਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, “ਕੀ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਾੜਾ ਪਿਓ ਹਾਂ?’’

“ਕੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਏਨੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਪੂਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ…?’’

ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਟਿਫ਼ਨ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹਾਂ। ਸੁੱਕੀ ਰੋਟੀ, ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਇਆ ਸਾਗ ਤੇ ਨਾਲ ਹਰੀ ਮਿਰਚ।

ਮੇਰਾ ਸਾਥੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਯਾਰ, ਚੱਲ ਅੱਜ ਸਮੋਸੇ-ਟਿੱਕੀਆਂ ਖਾਦੇ ਹਾਂ।

ਮੈਂ ਮੁਸਕਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।

ਸਮੋਸੇ, ਟਿੱਕੀਆਂ, ਬਰਗਰ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਲਿਸਟ ’ਚ ਨੇ, ਮੇਰੀ ਲਿਸਟ ਚ ਨਈਂ।

ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਬੇਟੀ ਦੌੜ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ:

“ਪਾਪਾ, ਕੁੱਝ ਲਿਆਏ…?”ਮੇਰਾ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਹਿ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ: “ਅੱਜ ਨਹੀਂ ਧੀਏ,ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਪੱਕਾ।’’

ਉਹ “ਪੱਕਾ”ਸੁਣ ਕੇ ਹੱਸ ਛੱਡਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਉਸਦਾ ਇਹ ਹਾਸਾ ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਰੁਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਾਅਦੇ  ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਹ ਵਾਅਦੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਮੇਰੇ ’ਚ ਸੱਚ ਦੱਸਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਛੱਤ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, “ਕੀ ਗਰੀਬੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੁਨਾਹ ਹੈ?

ਇਸ ਸਾਲ ਠੰਢ ਕੁੱਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੀ ਤਿੱਖੀ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਾਇਕਲ ’ਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ’ਤੇ ਕੋਈ ਚਾਕੂ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਂਗਲਾਂ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਪੈਡਲ ਮਾਰਦਿਆਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਬੀਵੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਠੰਢ ਨਾਲ ਕੁੰਗੜਿਆ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਅੱਕ ਕੇ ਕਹਿ ਹੀ ਦਿੱਤਾ,“ਸੁਣੋ ਜੀ, ਏਨੀ ਠੰਢ ਪੈ ਰਈ ਏ। ਤੁਸੀਂ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਸਾਇਕਲ ’ਤੇ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦੈ। ਆਪਣੇ ਲਈ ਗਰਮ ਪਜਾਮੀ ਤੇ ਦਸਤਾਨੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਲੈਂਦੇ?’’

ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਸਾਇਕਲ ਦੇ ਹੈਂਡਲ ਤੋਂ ਤਰੇਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਜਵਾਬ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਬੋਲੀ: “ਹਰ ਵਾਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਬਿਮਾਰ ਪੈ ਗਏ ਤਾਂ?’’

ਮੈਂ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ’ਚ ਮੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਆਪਣੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਬਿਮਾਰ ਪੈ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ? ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਬਿਮਾਰ ਪੈ ਜਾਣਾ ਵੀ ਗਰੀਬ ਲਈ ਕਿੰਨਾਂ ਵੱਡਾ ਘਾਟਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਹ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਲਾ ਕੇ ਵੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

ਫੈਕਟਰੀ ’ਚ ਠੰਢ ਥੋੜ੍ਹੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦਾ ਰੌਲਾ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਟੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦੈ। ਹਰ ਪੁਰਜ਼ੇ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਮਾਲਕ ਦੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ’ਲਕੀਰਾਂ’ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਸ ਰਹੀਆਂ ਨੇ। ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਲੋਹੇ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਦੋਂ ਕੋਲਾ ਹੋ ਗਈ, ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵੀ ਇਸ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਚੱਲਦੇ ਨੇ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਸਾਡਾ ਤੇਲ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਜਾਂ ਸਾਡੇ ਕਬਜ਼ੇ ਚੀਕਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਜੰਗਾਲੇ ਹੋਏ ਗੇਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।  ਕੰਮ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਫਟ ਗਈ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਖ਼ੂਨ ਵੀ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਚ ਪਤਨੀ ਦੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਨੇ, ਗਰਮ ਪਜਾਮੀ, ਦਸਤਾਨੇ, ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ। ਇਸ ਪਾਸਿਓਂ ਲੜੀ ਟੁੱਟਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ ’ਚ ਮੇਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਵੀ ਹਸਰਤ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ ਮੈਂ। ਇਕ ਦਿਨ ਬੇਟੀ ਨੇ ਸਕੂਲੋਂ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਪਾਪਾ, ਕੱਲ੍ਹ ਸਾਡੀ ਟੀਚਰ ਫਾਸਟ ਫੂਡ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਪੀਜ਼ਾ ਖਾਧਾ ਏ? ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਭ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਹੱਥ ਚੁੱਕਿਆ।”

ਮੈਨੂੰ ਬੇਬਸ ਜਿਹਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲੀ ਸੀ,

“ਪਾਪਾ, ਟੀਚਰ ਕਹਿੰਦੇ ਫਾਸਟ ਫੂਡ, ਪੀਜ਼ਾ ਇਹ ਸਭ ਗੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਸਿਹਤ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਦੇ ਨੇ।’’

ਉਸ ਦਿਨ ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਹਾ। ਪਰ ਉਸਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਮੰਗ ਤੇ ਪੀਜ਼ਾ ਖਾਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਚ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਿੱਕਾ ਮੁੰਡਾ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਬਾਲ ਰੂਹ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਉਸਨੂੰ ਪੀਜ਼ੇ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: “ਪਾਪਾ, ਪੀਜ਼ਾ ਗੋਲ ਹੁੰਦਾ ਏ ਨਾ? ਉਸ ’ਚ ’ਚੀਜ਼’ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਏ ? ”ਮੈਂ ਹਰ ਵਾਰੀ ਕਹਿ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, “ਹਾਂ ਪੁੱਤ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਵੀ ਲਿਆਵਾਂਗੇ ਪੀਜ਼ਾ।”

ਅੱਜ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਏ ਤੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਲੋਹੜੀ ਏ। ਫੈਕਟਰੀ ਮੈਨੇਜਰ ਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾ ਨੂੰ ਇਤਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਓਵਰਟਾਈਮ ਲੱਗਣਾ ਹੈ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਿਫਟ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਫੈਕਟਰੀ ਮਾਲਕ ਦੇ ਘਰ ਪੋਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ’ਚ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਲਕ ਆਪ ਆਣ ਕੇ ਤੋਹਫੇ ਦੇਣਗੇ।

ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੇਹਦ ਸਕੂਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਬੀਵੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਰਾਤੀਂ ਨਹੀਂ ਆਵਾਂਗਾ, ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ’ਚ ਹੀ ਸੌਂਵਾਂਗਾ।

ਐਤਵਾਰ ਸ਼ਾਮੀਂ ਫੈਕਟਰੀ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਛੁੱਟੀ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ। ਮਾਲਕ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਮਠਿਆਈ, ਮੂੰਗਫਲੀ ਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਦੇ ਪੈਕਿਟ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਓਵਰਟਾਈਮ ਤੇ ਐਤਵਾਰ ਦੀ ਦਿਹਾੜੀ ਦੇ ਪੈਸੇ ਵੱਖਰੇ ਮਿਲ ਗਏ ਸਨ। ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਠੰਢ ਹੋਰ ਵੱਧ ਗਈ। ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਪੈਸੇ ਮਿਲਣ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਚ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਠੰਢ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਹੀ। ਮੈਂ ਲਗਾਤਾਰ 14-15 ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮੇਰੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਮਸ਼ੀਨ ਨਾਲ ਲੱਗ-ਲੱਗ ਕੇ ਛਿੱਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਏਨਾ ਦਰਦ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਥੋਂ ਰੋਟੀ ਦੀ ਬੁਰਕੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੋੜੀ ਜਾ ਰਹੀ। ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਚ ਇੱਕ ਗਣਿਤ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਓਵਰਟਾਈਮ ਦੇ ਪੈਸੇ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮੈਂ ਗੁੱਡੀ ਲਈ ਨਵੀਂ ਕੋਟੀ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਦਸਤਾਨੇ ਤੇ ਗਰਮ ਪਜਾਮੀ ਵੀ ਲੈ ਸਕਾਂਗਾ ਤੇ ਕਾਕੇ ਲਈ ਚੀਜ਼ੀ ਵੀ।

ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਮੈਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਚ ਰੁਕਿਆ। ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਬਾਹਰ ਊਨੀ ਕੱਪੜੇ ਲਟਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਓਥੇ ਇੱਕ ਕੋਟੀ ਤੇ ਇਕ ਜੋੜਾ ਗਰਮ ਦਸਤਾਨੇ ਵੇਖੇ। ਗੂੜ੍ਹੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਨਰਮ, ਰੂੰ ਵਰਗੇ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾਇਆ। ਮੇਰੀਆਂ ਦੁਖਦੀਆਂ ਊੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਅਹਿਸਾਸ ਏਨਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੇਰੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ’ਤੇ ਮਲ੍ਹਮ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ।

‘‘ਕਿੰਨੇ ਦੇ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ…?’’ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ। ‘‘ਦਸਤਾਨੇ ਦੋ ਸੌ ਤੇ ਕੋਟੀ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਸੌ ਰੁਪਏ ਦੀ।’’ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆਂ ਕਿਹਾ।

ਮੈਂ ਜੇਬ ’ਚ ਹੱਥ ਪਾਇਆ ਤੇ ਪੈਸੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪੂਰੇ ਅੱਠ ਸੌ ਰੁਪਏ ਸਨ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਤੋਹਫ਼ਾ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਜੰਮਣਗੇ। ਮੈਂ ਪੈਸੇ ਦੇਣ ਹੀ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਪੀਜ਼ਾ ਹੱਟ ’ਤੇ ਪਈ। ਉੱਥੇ ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਸਨ। ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਬੱਚੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਮੇਰੀ ਗੁੱਡੀ ਵਰਗੀ, ਪੀਜ਼ਾ ਖਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਹੱਸ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਪਿਓ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਚ ਪੀਜ਼ੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਯਾਦ ਆਏ ‘‘ਪਾਪਾ, ਪੀਜ਼ਾ ਗੋਲ ਹੰਦਾ ਏ ਨਾ…?’’ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਚ ਫੜ੍ਹੇ ਦਸਤਾਨੇ ਮੈਨੂੰ ਭਾਰੇ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਦਸਤਾਨੇ ਉੱਨ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੇਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਗਲ ਦੁਆਲੇ ਲਪੇਟੇ ਫੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਦਸਤਾਨੇ ਵਾਪਸ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਵੱਲ ਕੋਟੀ ਦੇ ਚਾਰ ਸੌ ਰੁਪਏ ਵਧਾਏ।

‘‘ਕੀ ਹੋਇਆ ? ਦਸਤਾਨੇ ਨਹੀਂ ਲੈਣੇ?’’ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।

‘‘ਨਹੀਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ… ਸਿਰਫ਼ ਕੋਟੀ , ਮੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਠੰਢ ਸਹਿਣ ਦੀ ਆਦਤ ਹੈ।’’

ਮੈਂ ਕੰਬਦੀ ਆਵਾਜ਼ ’ਚ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਇਕ-ਦੋ ਵਾਰ ਨਾਂਹ-ਨੁੱਕਰ ਕਰਦਾ, ਚਾਰ ਸੌ ’ਚ ਕੋਟੀ ਦੇਣੀ ਮੰਨ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਸੜਕ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਪੀਜ਼ਾ ਹੱਟ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਸਾਇਕਲ ਰੋਕ ਕੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆ। ਰੰਗੀਲੇ ਬੋਰਡ, ਬੱਤੀਆਂ, ਹੱਸਦੇ ਲੋਕ! ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਇਸ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਇਆ ਸੀ। ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਇਕ ਪੀਜ਼ਾ ਪੈਕ ਕਰ ਦਿਓ।

“ਕਿਹੜਾ ਪੀਜ਼ਾ ?” ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਹੜੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਹੋ ਕਿਹਾ :  “ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਵੱਡਾ।’’

“ਲਾਰਜ ਛੇ ਸੌ, ਮੀਡੀਅਮ ਚਾਰ ਸੌ… ” ਉਹ ਬੋਲਿਆ,

“ਚਾਰ ਸੌ ਵਾਲਾ’’ ਮੈਂ ਝੱਟ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।

ਘਰ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਮੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ’ਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦਾ ਥੈਲਾ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਠੰਢ ਸੀ, ਪਰ ਦਿਲ ’ਚ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਗਰਮੀ ਤੇ ਸਕੂਨ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲਿ੍ਹਆ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚਮਕ ਉਠੀਆਂ।

“ਪਾਪਾ! ਇਹ ਕੀ ਏ?’’

“ਪੀਜ਼ਾ ਮੁੰਗਫਲੀ, ਰਿਓੜੀਆਂ …’’ ਮੈਂ ਕਿਹਾ।

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚੀਕ ਪਏ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਬਾਕੀ ਸਭ-ਕੁੱਝ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਪੀਜ਼ੇ ਵੱਲ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਉਹ ਪੀਜ਼ਾ ਖਾਂਦੇ, ਪੀਜ਼ੇ ਵਿਚਲਾ ਪਨੀਰ ਖਿੱਚਦੇ, ਹੱਸਦੇ ਨੇ। ਉਹ ਖ਼ੁਸ਼ ਨੇ। ਬੇਟੀ ਕੋਟੀ ਪਾ ਕੇ ਦੇਖਦੀ ਹੈ। ਬਾਰ-ਬਾਰ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਖੂੰਜੇ ’ਚ ਬੈਠਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਠੰਢ ਨਾਲ ਜਮ ਰਹੇ ਨੇ। ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਸੁੰਨ ਨੇ ਤੇ ਦਿਲ ਭਾਰਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਤਨੀ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਅੱਖਾਂ ’ਚ ਪਿਆਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵੀ। ਉਹ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲਿਆ?’’

ਮੈਂ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਮੈਨੂੰ ਝਿੜਕਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੈਂ ਬਿਸਤਰੇ ’ਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹਾਂ। ਹੱਥ ਅਜੇ ਵੀ ਠੰਢੇ ਨੇ ਪਰ ਕੰਨਾਂ ’ਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਲਕਾਰੀਆਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਨੇ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ,

“ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਗ਼ਰੀਬ ਹਾਂ ਪਰ ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਅਮੀਰ ਹਨ।’’

ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਬੱਚੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਰਹੇ। ਬੇਟੀ ਤਾਂ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੈਗ ’ਚੋਂ ਇੱਕ ਕਾਗਜ਼ ਕੱਢ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

“ਪਾਪਾ, ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕਵਿਜ਼ ਕੰਪਟੀਸ਼ਨ ਤੇ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੈ, ਸਭ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਣੇ ਨੇ।’’

ਉਹ ਰੁਕਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ :

“ਮੈਂ ਵੀ ਪਾਵਾਂਗੀ ਨਾ?’’

ਮੇਰਾ ਗਲਾ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਬ ਖਾਲੀ ਹੋਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਮੇਰੇ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਉਭਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਅੱਖਾਂ ਚੁਰਾ ਕੇ ਕਹਿ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, “ਹਾਂ ਬੇਟਾ ਪੱਕਾ।’’

ਪੱਕਾ…. ਮੈਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਤੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ-ਸੁਣ ਕੇ ਥੱਕ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਨਿੱਕਾ ਮੁੰਡਾ ਤਾਲੀਆਂ ਵਜਾਉਂਦਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ : “ਪਾਪਾ! ਮੈਂ ਵੀ ਬਿਸਕੁਟ ਲਵਾਂਗਾ, ਵੱਡਾ ਪੈਕਟ!’’

ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਉਸਦੀ ਮੰਗ ਵੱਡੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਵੀ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਬੇਟੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਲੇਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਪਾਪਾ, ਜੇ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਨਾ ਵੀ ਮਿਲਣ ਤਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਦਸਤਾਨੇ ਲੈ ਲਿਓ।’’

ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਮੈਂ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਮੇਰੇ ਅੱਥਰੂ ਨਾ ਵੇਖ ਲਵੇ। ਨਿੱਕਾ ਮੁੰਡਾ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੁੱਤਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ ’ਚ ਅਜੇ ਵੀ ਪੀਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਡੱਬੇ ਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਪੈਂਫਲਿਟ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਪੀਜ਼ੇ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੇ। ਇਸ ਉਸ ਲਈ ਕੀਮਤੀ ਨੇ। ਮੈਂ ਛੱਤ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹਾਂ। ਅੰਦਰੋਂ ਕੁਝ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਗੁਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ “ਮੈਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਫਿਰ ਵੀ ਕਰਜ਼ਾਈ ਹਾਂ! ਮੈਂ ਪਿਓ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ!’’

ਰਾਤ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦਿਆਂਗਾ?

ਅੱਜ ਗੁੱਡੀ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੈ। ਗੇਟ ਅੱਗੇ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਨਵੇਂ ਜੁੱਤੇ, ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ, ਰਿਬਨ, ਘੜੀਆਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਏ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਬੇਟੀ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਛੱਡ ਕੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਠੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਲਾਈਨ ’ਚ ਖੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਟੀਚਰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰਦੀ ਹੈ, “ਸਭ ਬੱਚੇ ਸਟੇਜ ਕੋਲ ਆਓ।’’

ਮੇਰੀ ਬੇਟੀ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਮੈਂ ਸਭ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਬੱਚੀ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, “ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ? ’’

ਮੇਰੀ ਬੇਟੀ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਮੇਰੇ ਕੱਪੜੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।’’

ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਮੇਰੇ ਸੀਨੇ ’ਚ ਹਥੌੜੇ ਵਾਂਗ ਵੱਜਦੇ ਨੇ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਘਣ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਨਿੱਕਾ ਮੁੰਡਾ ਬਿਸਕੁਟਾਂ ਵਾਲੀ ਟਰੇਅ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਬੱਚੇ ਕੋਲ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਹੈ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੇ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ : “ਪਾਪਾ, ਅਸੀਂ ਕੀ ਲਿਆਏ ਹਾਂ?’’

ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ। ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਹੈ। ਫੰਕਸ਼ਨ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਬੇਟੀ ਰਸਤੇ ’ਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੀ। ਨਿੱਕਾ ਮੁੰਡਾ ਵੀ ਚੁੱਪ ਹੈ। ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਬੇਟੀ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਫਰਾਕ ਉਤਾਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ :

“ਪਾਪਾ, ਅੱਜ ਦਾ ਦਿਨ ਚੰਗਾ ਸੀ।”

ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਆਖਦਾ ਹਾਂ, “ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦੇਣਾ ਬੱਚਿਓ ਮੈਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਪਰ…. ।’’

ਮੇਰੇ ਹੰਝੂ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਨੇ। ਬੇਟੀ ਇਕ ਦਮ ਆਪਣੇ ਬੈਗ ਚੋਂ ਨਰਮ ਊੱਨ ਦੇ ਦਸਤਾਨੇ ਕੱਢ ਕੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ’ਤੇ ਧਰਦੀ ਹੋਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਪਾਪਾ, ਕੱਲ੍ਹ ਪੀਜ਼ਾ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ੇ ਦਾ ਸੀ।’’

ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਗੋਦੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਭਾਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ,

“ਇਹ ਤੂੰ ਕਿਥੋਂ ਲਏ ?” ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,

“ਕੱਲ੍ਹ ਸਕੂਲ ਕਵਿਜ਼ ਕੰਪੀਟੀਸ਼ਨ ਜਿੱਤਣ ’ਤੇ ਜੋ ਇਨਾਮ ਵਾਲਾ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਚ ਪੈਸੇ ਵੀ ਸਨ। ਮੈਂ ਭੱਜ ਕੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਗੇਟ ਮੂਹਰਿਓਂ ਤੁਹਡੇ ਲਈ ਇਹ ਗਰਮ ਦਸਤਾਨੇ ਲੈ ਲਏ।”

ਮੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹਾਉਕਾ ਭਰਿਆ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਧੀ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਿਆਣੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ।

ਕਵਿਤਾ

– ਵਿਹਾਨ ਵੈਭਵ

ਨਵੀਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ

ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਕਹਿਣਗੇ

ਤੁਸੀਂ ਸੋਚਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਉ

ਤੁਹਾਡਾ ਨਾ ਸੋਚਣਾ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਿੱਤ ’ਚ ਹੈ

            ਫਿਰ ਇਹ ਗੱਲ

            ਸੋਨੇ, ਪੈਟਰੋਲ, ਡੀਜ਼ਲ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ

            ਗੇੜੇ ਕੱਢਦੀ ਹੋਈ

            ਤੁਹਾਡੇ ਖਾਣ ਪੀਣ ਤੱਕ ਆ ਪਹੁੰਚੇਗੀ

ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਖਾ ਪੀ ਕੇ

ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਸਾਬਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਥਿਊਰਮ

ਅਣਸੁਲਝੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ

ਬੁੱਧੀ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਗੀਆਂ

ਨਵੀਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ

ਪ੍ਰੰਤੂ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ

ਦੇਸ਼ ਹਿੱਤ ’ਚ ਸੋਚਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਏ

            ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ

            ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਨੂੰ

            ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਲਕਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ

            ਕਿ ਹੁਣ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਜਨਤਾ ਮਰ ਕੇ ਦਿਖਾਵੇ

ਹੁਣ ਇਹੀ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਏ

ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾਗਰਿਕ ਸਾਬਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਨੇ

ਆਪਣੀ ਸੱਚੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ

ਕਵਿਤਾ

– ਸਫ਼ੀਆ ਹਯਾਤ

ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ

ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਚੁੰਨੀ ਲੈ ਕੇ

ਰੱਬ ਜਾਣੇ ਕਿਹੜੇ ਵੇਲੇ

ਧੁੱਪ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੋਲ਼ ਕੇ

ਇਕੋ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਪੀ ਗਈ

ਪੁਰਾਣੀ ਇੱਟ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਇੱਟ ਦਾ ਤਰੋਪਾ ਲਾਇਆ

ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਚੁੱਕੀਆਂ

ਚਿੱਟੇ ਵਰਕੇ ਕਾਲੇ ਕਰ ਛੱਡੇ

ਪਿਓ ਦਾ ਸ਼ਮਲਾ ਉੱਚਾ ਕਰਦਿਆਂ

ਗੱਲ ਵਿਚ ਸਹੁੰ ਦੀ ਸੂਲ਼ੀ ਪਾ ਲਈ

ਕਿਸੇ ਨੇ

ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੀ ’ਵਾਜ ਨਾ ਸੁਣੀ

ਮੈਂ ਬੜਾ ਕਿਹਾ

ਬੇਬੇ ਬਰਫ਼ ਬੜੀ ਤੱਤੀ

ਮੇਰਾ ਜੁੱਸਾ ਸੜ ਗਿਆ

ਉਸ ਘੂਰਿਆ ਮੈਨੂੰ

ਮੈਂ ਕੰਬ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੜ੍ਹ ਗਈ

ਆਪਣੀ ਹਿੱਕ ਤੇ ਸਟਾਪੂ ਖੇਡਦੇ

ਅੱਥਰੂ ਦੱਬ ਛੱਡਿਆ

ਬੁੱਲ੍ਹ ਮੀਚ ਕੇ ਸੀ ਵੀ ਡੱਕ ਲਈ

ਬੇਬੇ ਨੇ ਫ਼ਿਰ ਵੀ

ਪੁੱਤਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ

ਮੇਰਾ ਨਈ

कविता

– डाक्टर बशीर बद्र

वही ताज है वही तख़्त है वही ज़हर है वही जाम है

ये वही ख़ुदा की ज़मीन है ये वही बुतों का निज़ाम है

            बड़े शौक़ से मिरा घर जला कोई आँच तुझ पे न आएगी

            ये ज़बाँ किसी ने खऱीद ली ये क़लम किसी का ग़ुलाम है

यहाँ एक बच्चे के ख़ून से जो लिखा हुआ है उसे पढ़ें

तिरा कीर्तन अभी पाप है अभी मेरा सज्दा हराम है

            मैं ये मानता हूँ मिरे दिए तिरी आँधियों ने बुझा दिए

            मगर एक जुगनू हवाओं में अभी रौशनी का इमाम है

मिरे फ़िक्र-ओ-फऩ तिरी अंजुमन न उरूज था न ज़वाल है

मिरे लब पे तेरा ही नाम था मिरे लब पे तेरा ही नाम है

ਕਵਿਤਾ

–ਸਾਬਰ ਅਲੀ ਸਾਬਰ

ਚੜ੍ਹੀ ਵਿਸਾਖੀ

ਵਾਢੇ ਬੈਠੇ

ਪੱਕੀ ਕਣਕ ਵਢੀਚਣ ਲੱਗੀ

ਤਿੱਖੀ ਧੁੱਪੇ ਭਰੀਆਂ ਬੱਝੀਆਂ

ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਗਵ?ਹੀਚਣ ਲੱਗੀ

ਕਹਿਣ ਖੁਦਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਘੱਲੋ

ਵਿਚ ਮਸੀਤਾਂ ਦੇ ਮਲਵਾਣੇ

ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਘਰ ਘੱਲੋ ਦਾਣੇ

ਭਾਵੇਂ ਅੱਲਾਹ ਨੇ ਨਈਂ ਖਾਣੇ

ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਘਰ ਘੱਲੋ ਦਾਣੇ

ਦਾਣੇ ਯਾਂ ਫਿਰ ਪੈਸੇ ਘੱਲੋ

ਜੋ ਵੀ ਜੀਅ ਕਰਦਾ ਏ ਘੱਲੋ

ਰੱਬ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਓ

ਜੋ ਵੀ ਪੁੱਜਦਾ ਸਰਦਾ ਏ ਘੱਲੋ

ਰੱਬ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਹਮਸਾਏ ਦੇ

ਭਾਵੇਂ ਭੁੱਖੇ ਸੌਣ ਨਿਆਣੇ

ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਘਰ ਘੱਲੋ ਦਾਣੇ

ਭਾਵੇਂ ਅੱਲਾਹ ਨੇ ਨਈਂ ਖਾਣੇ

ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਘਰ ਘੱਲੋ ਦਾਣੇ

ਫਰਸ਼ ਪੁਰਾਣਾ ਪੁੱਟ ਮਸਜਿੱਦ ਦਾ

ਛੇਤੀ ਕਰੀਏ ਨਵਾਂ ਲਵਾਈਏ

ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਗੇ ਮਰਮਰ

ਯਾ ਚੀਨੀ ਦੀਆਂ ਟਾਇਲਾਂ ਲਾਈਏ

ਬੰਦੇ ਪਏ ਕੁੱਲੇ ਨੂੰ ਤਰਸਣ

ਰੱਬ ਪਿਆ ਮਹਿਲੀਂ ਮੌਜਾਂ ਮਾਣੇ

ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਘਰ ਘੱਲੋ ਦਾਣੇ

ਭਾਵੇਂ ਅੱਲਾਹ ਨੇ ਨਈਂ ਖਾਣੇ

ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਘਰ ਘੱਲੋ ਦਾਣੇ

ਚੌਧਰੀ, ਹੱਕ ਮੁਜਾਰੇ ਦਾ ਵੀ

ਮਸਜਿੱਦ ਦੇ ਵਿਚ ਦੇ ਜਾਏ ਭਾਵੇਂ

ਮੀਆਂ ਜੀ ਉਹਨੂੰ ਬਹਾ ਦਿੰਦੇ ਨੇ

ਜੱਨਤ ਦੇ ਵਿਚ ਠੰਡੀ ਛਾਵੇਂ

ਕਣਕ ਤੋ ਸਾਵੀਂ ਜ਼ਨਤ ਵੇਚੇ

ਵੇਖੋ ਮੁੱਲਾ ਹਾਸੇ ਭਾਣੇ

ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਘਰ ਘੱਲੋ ਦਾਣੇ

ਭਾਵੇਂ ਅੱਲਾਹ ਨੇ ਨਈਂ ਖਾਣੇ

ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਘਰ ਘੱਲੋ ਦਾਣੇ

ਜਿਸ ਘਰੋਂ ਨਾਂ ਦਾਣੇ ਆਏ

ਉਸ ਘਰ ਅਸੀਂ ਆਪ ਜਾਵਾਂਗੇ

ਪੰਜ ਸੱਤ ਬੰਦੇ ਕੱਠੇ ਹੋਕੇ

ਉਸ ਦਾ ਬੂਹਾ ਖੜਕਾਵਾਂਗੇ

ਮੁੱਲਾ ਦੇ ਐਲਾਨ ਤੋਂ ਮੈਂ ਜਹੇ

ਕਈ ਬਹਿ ਗਏ ਹੋ ਨਿੰਮੋਝਾਣੇ

ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਘਰ ਘੱਲੋ ਦਾਣੇ

ਭਾਵੇਂ ਅੱਲਾਹ ਨੇ ਨਈਂ ਖਾਣੇ

ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਘਰ ਘੱਲੋ ਦਾਣੇ

ਜੁਮਾਂ ਪੜਨ ਸਾਂ ਗਿਆ ਮਸੀਤੇ

ਵਾਜ਼ ਹੋਈ ਮੁੱਲਾ ਫ਼ਰਮਾਇਆ

ਸਾਫੇ ਦੀ ਇਕ ਝੋਲੀ ਲੈਕੇ

ਚੰਦੇ ਦੇ ਲਈ ਬੰਦਾ ਆਇਆ

ਖਾਲੀ ਖੀਸੇ ਲੱਗਾ ਸਾਬਰ

ਰੱਬ ਦੇ ਘਰ ਨਈਂ ਆਇਆ ਠਾਣੇ

ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਘਰ ਘੱਲੋ ਦਾਣੇ

ਭਾਵੇਂ ਅੱਲਾਹ ਨੇ ਨਈਂ ਖਾਣੇ

ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਘਰ ਘੱਲੋ ਦਾਣੇ

ਰਾਹਗੀਰ

ਚਾਚਾ ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ

ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਦੀ ਨਹੀਂ ਜਾਗਰਾ ’ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ’, ਤੇਰੀ ਸਰਵਣ ਨਾਲ ਘਿਓ-ਖਿੱਚੜੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਜਾਣਦੇ ਆ ’ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ’।

ਊਂ ਗੱਲ ਗਿਲੇ ਦੀ ਨਹੀਂ ‘ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ’, ਸਰਵਣ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਬਹੁਤ ਉਚੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਦਾ ਤਾਰੂ ਹੋ ਗਿਐ। ਸਿਆਣੇ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਆ ਅੱਗ ਲੱਗਣਾ ਮਿੰਦਰ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਬੋਲਿਆ, ਚਾਚਾ ਘਾਟੀਆਂ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਹਲਾ ਸਿਆਣਿਆ ਗੱਲ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਵੀ ਠੀਕ ਆ ‘ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ’  ਊਂ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਈ ਆ ਅੱਜ ਕੱਲ ਨਸ਼ਾ ਖੋਟਾ ਮਿਲਦਾ ਐ, ਤਾਹੀਓਂ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵੀ ਖੋਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਐ ਸਾਊ। ‘ਊਂ ‘ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ’  ਮਸਲਾ ਤਾਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦਾ ਈ ਆ, ਅੱਗੇ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਚਾਹੇ ਚੜ੍ਹਕੇ ਚਲਾ ਜਾਵੀਂ ਚਾਹੇ ਤਰ ਕੇ, ਊਂ ਲੱਗਦਾ ਨਹੀਂ ‘ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ’ ਤਰਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ,ਚ ਜਾਏਂਗਾ ਡੁੱਬ ਮਰੇਂਗਾ ਘਾਟੀ ਚੜ੍ਹਨਾ ਤਾਂ ਗਿੱਟੇ-ਗੋਡੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤਾਂ ਚਾਹੀਦੇ ਹੀ ਆ! ਆਪਾਂ ਤਾਂ ਤਰਨਾ ਸਿੱਖਿਐ ਗਿਟੇ-ਗੋਡੇ?  ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਏ ਪਏ ਆ ਭਲਿਆ ਫਿਰ ਤੂੰ ਕੀ ਇਹ ਚ?ਹੜਨ ਤੇ ਤਰਨ ਦੀ ‘ਕਥਾ’ ਦਾ ਸਿਆਪਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।

ਚਾਚਾ ਤੜੀ ’ਚ ਸਿੱਧਾ ਤਣ ਗਿਆ। ਊਂ ‘ਮੇਰੀ ਜਾਂਚੇ’ ਜਿਹੜੀ ਦਿਆਕਰਣ (ਵਿਆਕਰਣ) ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾਂ ਆਪਣੇ ਚੌਧਰੀ ਬਾਪ ਨੂੰ ਸਿਖਾਲ ਦੇ ਜਿਹੜਾ ਬਾਪ ਨੂੰ ‘‘ਮਾਂ ਦਾ ਖਸਮ ਕਹਿੰਦਾ।’’ ਭਲਾ ਕਿਉਂ?  ਆਹ ਲੈ ਸਹੁਰੀ ਦੀ ਬਾਤ ਹੀ ਭੁੱਲ ਗਈ। ‘ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ’ ਬਾਬਾ ਉਹਨੂੰ ਖੋਟਾ ਨਸ਼ਾ ਵੇਚਦਾ, ਕੋਠਿਆਂ ’ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖਦਾ। ਵਾਸਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਘਰ ਬੈਠੀਆਂ ਜੁਆਨ ਧੀਆਂ ਦਾ ਤੇ ਰੰਡੀ ਭੂਆ ਦਾ। ਜਾ ਉਠ ਜਾ ਉਹਨੂੰ ਦੱਸ ਫਰਕ-ਫਰਕ ਤੇ ਫਿਕਰ ਵਿਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੰਦਾ?  ਲੈ ਸਹੁਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਫੇਰ ਭੁਲ ਗਈ ‘ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ’ ਆ ਲਓ ਕੱਢ ਲਓ ਧਾਰਾਂ ਗਲ ਤਾਂ ਮੈਂ ਜਾਗਰ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਇਹ ਭਾਈ ਮਿੱਠੂ  ਸਿਹੂੰ ਵਾਂਗ ‘ਸ੍ਰਮਿਸ਼ਟੀ ’ (ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ) ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਵੱਲ ਦੱਸਣ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ। ਮੇਰਿਆ ਸਾਲਿਆ ਆਪ ਤਾਂ ਤੂੰ ਜਮਾਂਦਰੂ ਛੜਾ ਐਂ ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਸਮਿਸ਼ਟੀ’  ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸਦਾ ਐਂ।  ਚਾਚਾ ਗੱਲ ਨੂੰ ਟਾਲ ਰਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।

ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਲਿਖੇ-ਪੜ੍ਹੇ ਨੇ ਇਕ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਸੀ। ਕੌਡੀ ਦਾ ਮੈਂ ਸਿਰੇ ਦਾ ਜਫ਼ਾ ਮਾਰਦਾ ਸੀ। ਰੰਗ ਤਾਂ ਧਮਾਤੜ ਦਾ ਤਵੇ ਨਾਲ ਸ਼ਰਤ ਲੱਗੀ ਸੀ, ਪਰ ਪੱਟਾਂ ਤੇ ਮਲਿਆ ਤੇਲ ਕੰਜ ਲਾਹੇ ਕਾਲੇ ਨਾਗ ਵਾਂਗ ਲਸ਼ਕਾਰੇ ਮਾਰਦਾ ਸੀ।

‘ਊਂ ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ’ ਚਾਲੀਆਂ ਪਿੰਡਾਂ ਚ ਹਰ ਮੈਦਾਨ ਫਤਿਹ ਦਾ ਝੰਡਾ ਤੇਰੇ ਯਾਰ ਝੰਡੇ ਕੋਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ। ਮੋਢਿਆਂ ਤੋਂ ਥੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਵੈਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਥਾਣੇ ਦੀ ਕੌਡੀ ਬੜੀ ਮਸ਼ੂਰ ਸੀ। ਸਾਡਾ ਪੇਚਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੈ ਗਿਆ। ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ’ਨਾਮ ਸੀ ਜਗਰਾ!  ਹਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਟੀਮ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀ ਨੂੰ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਰੁਪਏ! ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੱਫ਼ਾ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ 10 ਰੁਪਏ! ਫੇਰ ਆਪਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਅਮੀਰ ਹੋ ਗਏ। ਬਾਕੀ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਤੇ ਝੰਡਾ ਚੌਧਰੀ 15 ਦਾ ਮਾਲਕ! ‘ਮੇਰੀ ਜਾਂਚੇ’ ਝੰਡਾ ਸਿਹਾਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਆਖਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਝੰਡੇ ਦੀ ਨਕਲ ਉਤਾਰਦਾ ਜਾਗਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ।

ਹੋਈ ਨਾ ਫਿਰ ਉਹੀ, ਗੱਲ ‘ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ’। ਝੰਡੇ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਤੈਨੂੰ ਡੰਗ ਗਈ ਜਾਗਰਾ। ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਆ ਵੈਰੀ ਹੋਏ ਤਾਂ ਸਬੂਤਾ ਖਾ ਜਾ ਯਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਲੰਮਾ ਪੈ ਜਾ।

ਕੱਲ ਪਰਸੋਂ ਇਕ ਜਾਦਾ ਹੀ ਲਿਖਿਆ-ਪੜ੍ਹਿਆ ਬੰਦਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਮੈਂਤੋਂ ਨਾਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਰਾਹ ਪੁੱਛਿਆ। ‘ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ’ ਮੈਂ ਸਭ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਆਖਣ ਲੱਗਾ ਐਥੇ ਕੱਲਾ ਬੈਠਾ ਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਝੱਖ ਮਾਰੀ ਜਾਨਾਂ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਗ ਚਲ, ਗੱਲਾਂ ਕਰਾਂਗੇ ਰਾਹ ਸੌਖਾ ਮੁੱਕ ਜੂ ਤੇ ਤੇਰਾ ਆਥਣ ਦੇ ਖਾਣੇ ਦਾ ਟੈਮ ਹੋ ਜੂ। ਗੱਲ ਕੀ ਜਾਗਰਾ ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਸਹੁਰੀ ਦਾ ਡਮਾਕ ਨੇ ਕੰਮ ਨੀਂ ਕੀਤਾ-ਨਾ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ-ਪਤਾ ਪੁੱਛਿਆ, ਨਾ ਉਸਨੇ ਮੇਰਾ।

ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਕੋਈ ਕੋਹ ਭਰ ਪਿਛਾਂਹ ਹੀ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, ‘‘ਭਲਿਆ ਲੋਕਾ ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੁੜ ਜਾ, ਮੈ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਅਗਾਂਹ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾ ਸਕਦਾ।’’ ਮੇਰੇ ਤਾਂ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਡਮਾਕ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ, ਜੇ ਕਿਤੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਬਸ, ‘ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ’ ….. ।

ਉਹ ’ਰੰਗੇਜ਼ ਜਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਦਾ। ਪਰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦੀ। ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਠੀਕ ਹੈਂ? ਸਮਝ ਰਿਹਾਂ?  ਮੈ ਪੂਰੇ ਹੌਂਸਲੇ ਨਾਲ ਸਿਰ ਉਤੇ-ਥੱਲੇ ਮਾਰਦਾ ਹਾਂ-ਹਾਂ ਕਹਿਕੇ ਸੋਚਦਾ ਮੈਂ ਕੋਈ ਆਮ-ਖਾਸ  ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ। ਝੰਡਾ-ਝੰਡਾ ਧਾਕੜ।

ਕੁੱਝ ਪੱਲੇ ਪਾਏਂਗਾ ਵੱਡਿਆ ਧਾਕੜਾ?  ਦੇਖ-ਦੇਖ ਪੇਰ ਲੜ ਗੇ ਚਲੂਣੇ, ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਕਾਈ ਗੱਲ ਨੀਂ, ਹੋਵੇ ਨਾ ਤਾਂ ਹੀਰ ਦਾ ਮਾਮਾ। ਚਾਚੇ ਹਨੋਰਾ ਮਾਰਿਆ।

ਸੌਂਹ ਭੋਲੇ ਨਾਥ ਦੀ ਮੈਂ ਡਰ ਗਿਆ। ਊ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਬੁਰੀ ਕੀਤੀ, ਮੈਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਹੀ ਮੋੜ ’ਤਾ। ‘ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ’ ਚੋਰ ਤਾਂ ਉਹ ਲੱਗਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਡਾਂਗ, ਨਾ ਬੰਦੂਕ, ਨਾ ਚਾਦਰਾ, ਨਾ ਅੱਖਾਂ ’ਚ ਗੈਰ?, ਫਿਰ ਹੋਇਆ ਕੌਣ ਇਹ ਬੰਦਾ?  ਜਾਣ ਨਾ ਪਛਾਣ, ਕਹਿੰਦਾ ਫਿਕਰ ਨਾ ਕਰ ਦਿੱਲੀ ਦੂਰ ਨੀਂ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ ‘‘ਹਲਾ ਜੀ। ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਪੂਰਾ ਵਰ੍ਹਾ ਲੱਗ ਜੂ ਦਿੱਲੀ ਤਾਈਂ।’’ ਉਹ ਬਹੁਤ ਮੋਕਲਾ ਜਿਹਾ ਹੱਸਿਆ, ਜਿਦਾਂ ਤੂੰ ਅਧਵਾੜ ਲਾ ਕੇ ਹੱਸਦਾ ਹੁੰਨੈਂ।

ਉਹ ਜਾਤੇ ਕੁੱਝ ਪੱਲੇ ਪਾਏਗਾਂ?  ਲੈ ਸੁਣ ਫਿਰ ‘ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ’, ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਇਕ ਦਿਨ ਆਪਾਂ ਸਾਰੇ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋਵਾਂਗੇ। ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਹੋਊ। ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਜਾਗਰਾ, ਝੰਡੇ ਨੇ ਵੀ ਸਾਰਾ ’ਲਾਕਾ ਜਿੱਤਿਐ, ਸੱਤ ਪੱਤਣਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਤੈ, ਮੈਂ ਗੱਲ ਬੋਚ ਲਈ, ਗਰਮੀ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਊਲ-ਜਲੂਲ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦਾ ਭਲਾ ਕੋਈ ਪੁੱਛੇ ਤੂੰ ਰੱਬ ਦਾ ਜਵਾਈ ਐਂ?

ਜਾਗਰ ਨੇ ਜੁੱਤੀ ਲਾਹ ਕੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਉਸ ਦੇ ਮੌਰਾਂ ’ਚ ਜੜ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪਰ ਯਾਰੀ ਵਾਲੀਆਂ। ਬਾਪੂ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਦੱਸ ਜੋ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਸੀ।

‘ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ’ ਯਹੀ ਸਹੀ ਬਾਤ ਹੈ। ਹਮ ਜਾਨਤਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਰੰਨ ਕਾ ਮੁਰੀਦ ਹੈਂ , ਅਬ ਝੰਡਾ ਤੇਰੇ ਕਾਮ ਕਾ ਨਹੀਂ। ਉਰਦੂ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਗੁਲਕੰਦ ਹੁਣ ਝੰਡੇ ਦੇ ਸਿਰ ਚੜ੍ਹ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਾਗਰ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ, ਲਏ ਵਾਸਤਾ, ਵਾਸਤਾ ਮੇਰੇ ਬਾਪ! ਗੱਲ ਸਿਰੇ ਲਾ।

‘ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ’ ਉਹ ਜਾਂ ਕਮਲਾ ਸੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸੱਚੀਓਂ ਰੱਬ ਦਾ ਖਾਸ ਬੰਦਾ ਸੀ! ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਆਪਣੀ ਕੀਮਤ ਪਛਾਣੋਂ! ਤੁਸੀਂ ਰਾਜ ਗੱਦੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣ ਸਕਦੇ ਓ। ਭਲਾ ਤੂੰ ਦੱਸ ਆਪਾਂ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਦੋ ਡੰਗ ਦੀ ਰੋਟੀ ਤੇ ਝਾਲੂ ਨਹੀਂ….

ਹਾਂ ਸੱਚ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉਹ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਆਪਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ’ਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ। ਹੋਵੇ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਘਰ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਐਵੇਂ ਸਾਡਾ ਮੱਕੂ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦਾ! ਨਹੀਂ-ਨਹੀਂ ਜਾਗਰਾ ਉਹ ਬੇਈਮਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਦਾ। ‘ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ’ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਸਾਡੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਸਾਨੂੰ ਗਹਿਣੇ ਪਾ ਰਹੀਆਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਦੱਸ ਜਾਗਰਾ, ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਕੀ ਗਹਿਣੇ ਪਾ ਦੂ। ਤੇਰੀ ਭਾਬੀ ਪ੍ਰੀਤੋ ਤੇ ਗੁੱਡੀ ਨੇ ਘਾਹ ਖੋਤ-ਖੋਤ ਕੱਟੀ ਪਾਲੀ ਸੀ। ਸੂਈ ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰ ਕਿਲਿਓਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਮੇਰੀਆਂ ਤਾਂ ਧਾਹਾਂ ਹੀ ਨਿਕਲ ਗੀਆਂ ਸੀ ਓਦਨ। ਉਹ 125 ਰੁਪਏ ਦੇ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਕਹਿੰਦਾ ਜਾਂ ਤੁਸੀਂ 125 ਰੁਪਏ ਦੇ ਦਿਓ । ਪਰ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਵਾ ਸੌ ਕਿੱਥੋਂ ਆਵੇ! ਨਾਲ ਹੀ ਝੰਡਾ ਉਦਾਸ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਗਲੀ ਗੱਲ ਉਸ ਦਾ ਗਲ ਘੁੱਟ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰੀਤੋ ਦਾ ਧਾਰਾਂ ਕੱਢਣ ਤੇ ਬਹੁਲੀ ਖਾਣ ਦਾ ਚਾਅ ਅੱਖਾਂ ’ਚੋਂ ਘਰਾਲਾਂ ਬਣ ਕੇ ਵਹਿ ਗਿਆ।

ਉਹ ਬੰਦਾ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਫੇਰ ਆਊਂਗਾ। ਤੇਰੇ ਤੇ ਤੇਰੇ ਮਿੱਤਰ ਜਾਗਰ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਚਾਹ ਪੀਵਾਂਗੇ, ਨਾਲੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਾਂਗੇ। ਚਾਹ ਦਾ ਜੁਗਾੜ ਤਾਂ ਠੀਕ ਆ ਚੱਲੋ। ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹਨੂੰ ਤੇਰਾ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ?  ਸਹੁੰ ਗਊ ਦੀ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਹਾਂ-ਹਾਂ ਸੱਚ, ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਵੱਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਸ਼ੂ ਬਣੋਂਗੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਖੁਰਾ ਖੋਜ਼ ਨ੍ਹੀ ਲੱਭਣਾ। ਮੇਰੀ ਜਾਂਚੇ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਉਹਦੀ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਥਾਹ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।

ਝੰਡੇ ਦਾ ਮਨ ਫਿਰ ਭਰ ਆਇਆ। ਊਂ ਗੱਲ ਕਰਦਾਂ, ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰ ਜਾਈਂ, ਸਰਵਣ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਸਿਰਾਹਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੈ। ਤੂੰ ਤੇ ਆਪ ਮੰਜੇ ਬੁਨਦਾ ਰਿਹਾ ਏਂ। ਸਿਰਹਾਣਾ ਜਿੰਨਾ ਮਰਜ਼ੀ ਠੋਕ ਕੇ ਬੁਣ ਲਵੋ, ਪੈਂਦ ਕਸੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚਿੱਤੜ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਹੀ ਵੱਜਦੇ ਆ। ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ।

ਜਾਗਰਾ ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ, ਸਰਵਣ ਹੁਣ ਪਹੁ ਫੁਟਾਲੇ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਪਾਉਂਦਾ।  ਦੇਖੀਂ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰ ਬਹੀਂ ਮੇਰੇ ਆੜੀ, ਉਹ ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲੈਣ ਦੀ ਅੜੀ ’ਚ ਆਇਆ ਲੱਗਦੈ।

ਚਮਕ-ਦਮਕ ਵਾਲਾ ਰੱਥ ਘੁਣ ਖਾਧੀ ਲੱਕੜ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਤਾਂ ਕੀ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵੀ ਅੱਛ-ਅੱਛ ਕਰ ਉਠੇ ਸਨ। ਟੁੱਟਦੇ ਰੱਥ, ਖੌਰੂ ਪਾਉਂਦੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਦੇਖੇ ਆ। ਤਰਖਾਣਾਂ ਦੀ ਛਿੰਦੋ ਦਾ ਮੁਕਲਾਵਾ ਰਾਹ ’ਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਲੰਬੜਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਆਡ ਟੱਪਣ ਲੱਗਾ ਘੋੜਾ ਚਾਰੇ ਖਾਨੇ ਚਿੱਤ ਤੇ ਰੱਥ, ਉਹ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਆ, ਖੱਖੜੀਆਂ-ਕਰੇਲੇ ਹੋ ਗਿਆ। ਛਿੰਦੋ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਤੇ ਛਿੰਦੋ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਿਵਿਆਂ ਦੀ ਸਵਾਹ ਬਣ ਗਏ।

ਆਪਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਉਸ ਰਥ ’ਚ ਲੱਗੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਕੋਕੇ ਤੇ ਪੱਤੀਆਂ ਚੁਗੇ ਸੀ।  ਫਿਰ ਆਪਾਂ ਛਾਬੜੀ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਪੱਤੀਆਂ ਤੇ ਕੋਕਿਆਂ ਬਦਲੇ ਛੋਲੇ ਲਏ ਸਨ। ਮਾਈਂ…… ਛੋਲਿਆਂ ਵਿਚਲੇ ਰੋੜਿਆਂ ਨੇ…… ਮੇਰੇ ਦੰਦਾਂ ਚੋਂ ਲਹੂ ਕੱਢ ਮਾਰਿਆ। ਤੇਰਾ ਜਬਾੜਾ ਤਕੜਾ ਸੀ। ਝੰਡੇ ਦਾ ਮਨ ਫਿਰ ਭਰ ਆਇਆ। ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਬੋਲਿਆਂ ਚਾਚਾ ਉਠ ਗਿਆ। ਜਾਗਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੰਬਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵੱਲ ਵੇਂਹਦਾ ਰਿਹਾ।

ਚਾਚਾ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੱਢਣ ਲਈ ਘੈਂਸਦੇ ਬੋਲ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਗਾਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਮੁੜੇ ਤੀਰ ਨਾ ਗਿਆ ਕਮਾਣ ਵਿਚੋਂ

ਗਲ ਮੁੜੇ ਨਾ ਕਹੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿਚੋਂ…

ਗੁੰਡੀ…………. ਨਾ ਬਾਜ਼ ਆਵੇ

ਭਾਵੇਂ ਸੂਰਮਾਂ………. ਜਹਾਨ ਵਿਚੋਂ

ਸਵਾਲ : ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਕੀ ਰਵੱਈਆ ਹੈ?

• ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ
  ਜਵਾਬ : ਧਰਮ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਿੱਛੋਂ ਜਾ ਕੇ ਹੋਈ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਹਾਰੇ ਤੇ ਆਤਮਕ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਭਾਲ ਦੌਰਾਨ ਧਰਮ ਦੀ ਆਮਦ ਹੋਈ। ਧਰਮ ਨੇ ਦਰਪੇਸ਼ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਛੁਟਕਾਰਾ ਵੀ ਦਿੱਵਾਇਆ।
  ਬਦਲਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹਾਲਾਤ ’ਚ ਜਿੱਥੇ ਸਮਾਜ ਨੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁਲਾਂਘਾ ਪੁੱਟੀਆਂ, ਉਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੇ ਲੁਟੇਰੇ ਤੱਤਾਂ ਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ’ਚ ਢੇਰਾਂ ਵਾਧਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਮਾਨਵੀ ਅਮਲਾਂ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਹਿੱਤ ਹੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਨਵੇਂ ਧਰਮਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਸੀ।
  ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ’ਚ ਧਰਮ ਨੇ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਕ ‘ਸਹਾਰੇ’ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਲੁਟੇਰੀਆਂ ਸ੍ਰੇਣੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਧਰਮ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਆਰੰਭ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਅਣਸੁਖਾਵੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੀ ਸਬਰ-ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ।
  ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਮੁੱਢ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਫਿਲਾਸਫਰ, ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਜੰਮ-ਪਲ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਬੱਝਾ ਸੀ। ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ’ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਉਂਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ’ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਤੇ ਐਂਗਲਜ਼ ਨੇ 1848 ’ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ’ਤੇ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ।
  ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਸੰਨ 1844 ’ਚ ਇਕ ਹੋਰ ਫਿਲਾਸਫਰ ਹੀਗਲ ਦੀ ‘ਸੱਜੇ ਪੱਖੀ ਫਿਲਾਸਫੀ’ ਨਾਮੀ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਬੰਦ ਲਿਖਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ‘‘ਧਰਮ ਅਫੀਮ ਵਾਂਗ ਦਰਦ ਨਿਵਾਰਕ ਦਵਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਹੱਕਾ ਦਰਦ ਜਿਹੜਾ ਉਸਨੂੰ ਲੁਟੇਰੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।’’ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਿਸ਼ਾ ਦੱਸਦਿਆਂ ਮਾਰਕਸ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਧਰਮ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰਾਹਤ ਹੈ, ਬੇਦਰਦ ਦੁਨੀਆਂ ਅੰਦਰ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਅਤੇ ਆਤਮਹੀਣ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅੰਦਰ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ।’’
  ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ’ਚ ਧਰਮ ਵੱਲੋਂ ਨਿਭਾਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ, ਜਿਸਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਵਿਚਾਰਵਾਦੀ ਫਲਸਫ਼ੇ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਮੂਲ ਰੂਪ ’ਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਮਸਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ (ਭਾਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਸਹੀ) ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।
  ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪੋ-ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਮੰਨਣ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰਨ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇਣ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀ ਹਨ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਰਾਦਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਫਾਇਦੇ ਲਈ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਦੇ ਵੀ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਨੀਤੀ ਧਰਮ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਜਮਾਤਾਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਲਈ ਨਾਸਤਿਕ ਹੋਣ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਆਸਤਿਕ ਸ਼ਖਸ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਉਸਦੀ ਨਿਜੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਸਥਾ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਮਾਨਵੀ ਯੁੱਧ ਦੇ ਰਾਹ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਬਣੇ। ਸਥਾਪਤ ਲੁਟੇਰੇ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਹੱਥੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ’ਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਨਕਲਾਬ, ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਮਾਰਕਸੀ-ਲੈਨਿਨੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਫਲਸਫੇ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਸਫਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਇਸ ਕਠਿਨ ਜਦੋਜਹਿਦ ’ਚ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਸੀ। ਅਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ, ਸਿੱਖ, ਇਸਾਈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਆਈ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੀਤ ’ਚ ਵੀ ਜਮਾਤੀ ਘੋਲਾਂ ਅੰਦਰ ਮੋਢੇ ’ਤੇ ਲਾਲ ਝੰਡਾ ਲੈ ਕੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਜੂਝਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਮਿਊਨਿਸਟ, ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਜ਼ਰੀਆ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
  ਅਜੋਕੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਕਰੋੜਾਂ ਕਿਰਤੀ-ਕਿਸਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਲੋਕ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹਨ ਤੇ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ’ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜਨਤਕ ਲਹਿਰ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਅਤੇ ਅੱਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਲੋਕ ਯੁੱਧ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਤੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
  ਅੰਤਮ ਰੂਪ ’ਚ ਇਹੋ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਮਿਊਨਿਸਟ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ (ਮਾਰਕਸਵਾਦ-ਲੈਨਿਨਵਾਦ) ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼, ਖਿੱਤੇ ਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਨਰੋਏ ਇਤਿਹਾਸ, ਹਾਂ ਪੱਖੀ ਰਸਮੋ-ਰਿਵਾਜ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਚਲਤ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਮਾਨਵੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਕਤਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ।
  ਉਹ, ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਮਾਣ ਕਰਨ ਯੋਗ ਤੇ ਲੋਕਾਈ ਲਈ ਆਪਾ ਵਾਰਨ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਜੋ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਜਨਤਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਉਸਾਰਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ।

ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲਾ
ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਜੂਲੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਅਣਖੀਲੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ । ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਬੇਮਿਸਾਲ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੰਗਜੂਆਂ ਦੀ ਵੀ ਬੜੀ ਲੰਮੀ ਕਤਾਰ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰਨ ਵਾਲੇ ਮੂਹਰਲੀ ਕਤਾਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ‘ਚ, ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬੱਧੀ ਸਖ਼ਤ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ ਲੰਦਨ ਜਾ वे ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕੇ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਸੁਨਾਮ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਮਾਣ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਅਜਿਹਾ ਨਾਂ ਹੈ ਜੋ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਧੜਕਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਇਕ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਅਣ ਕਿਆਸੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਤਲ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘਾਤਕ ਵੈਰੀ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਔਲਾਦ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਕੱਟੜ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅਗਾਂਹ, ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜਿਉਂਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹਨ। ਹੱਥਲਾ ਲੇਖ ਉਸ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਸ਼ਾਨਾਮੱਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।

ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਤੇ ਪਿਛੋਕੜ

ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਸੁਨਾਮ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਖੇ, ਮਾਤਾ ਨਰੈਣ ਕੌਰ ਉਰਫ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਪਿਤਾ ਸ਼੍ਰੀ ਚੂਹੜ ਸਿੰਘ ਉਰਫ ਟਹਿਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ 26 ਦਸੰਬਰ 1899 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ਼ਹੀਦ ਦਾ ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਕੇਵਲ 7 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ‘ਚ ਮਾਤਾ ਤੇ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ‘ਚ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਉਹ ਤੇ ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਮੁਕਤਾ ਸਿੰਘ ਅਨਾਥ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਲਿਹਾਜਾ ਦੋਨੋਂ ਭਰਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਨਾਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਖੇ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਲ 1918 ‘ਚ ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਾਲ 1919 ‘ਚ ਅਨਾਥ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕਾ

ਅੰਗ੍ਰੇਜ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ, ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਹਿਸ਼ਤਜ਼ਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਤਾਰਪੀਡੋ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ‘ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਲੇ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਸਰ ਮਾਈਕਲ ਓ’ਡਵਾਇਰ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਤਹਿਤ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਵਿਖੇ ਨਿਹੱਥੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ‘ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੇਗੁਨਾਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵਿਛਾ ਦਿਤੀਆਂ ਸਨ। ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ‘ਚ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਵ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸਨ । ਮਾਸੂਮ ਬੱਚਿਆਂ ‘ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਕਾਲਜੇ ਨੂੰ ਹੌਲ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਖੂਨੀ ਕਾਂਡ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਨ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਖੂਨੀ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਈ।” ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹੋ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਬਣ ਗਈ।

ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ

ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਕਤਲੇਆਮ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ‘ਚ ਆਇਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਅਨਾਥ ਆਸ਼ਰਮ ‘ਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪਰਚਾ “ਗ਼ਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ” ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ । ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਾਅਰੇ “ਗ਼ਦਰ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ, ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਮੁਰਦਾਬਾਦ” ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। 1924 ‘ਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਿੱਧਾ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿਚਲੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ “ਯੁਗਾਂਤਰ ਆਸ਼ਰਮ” ‘ਚ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦੇ ਸਾਥੀ ਮਿਲੇ ਸਨ।

ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਉਸਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਉਹ “ਗ਼ਦਰ” ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੱਕ ਪੁਚਾਉਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਕਮਾਈ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਇਨਕਲਾਬ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ 25 ਪਿਸਤੌਲ ਖਰੀਦ ਕੇ ਭਾਰਤ ਭੇਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ “ਆਪਣਾ ਲਹੂ” ਕਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ 1915 ਵਾਲੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਆਖਰੀ ਸੂਰਮਾ ਹੈ।

ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਾਜਸੀ ਗੁਰੂ ਮੰਨਣਾ

ਸ਼ਹੀਦ-ਇ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ‘ਦੋਸਤ’ ਅਤੇ ‘ਗੁਰੂ’ ਦੋਵੇਂ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ, 1927 ’ਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੁਲਾਵੇ ‘ਤੇ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਥੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। 23 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਾਥੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਤਾਂ ਨਾ ਕੇਵਲ “ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ” (HSRA), ਬਲਕਿ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚਾਲੇ ਤੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਵਿਉਂਤ

ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਕਤਲੇਆਮ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਹ ਸਮਝ ਬਣ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਘਿਨਾਉਣੇ ਕਾਂਡ ਦਾ ਬਦਲਾ ਭਾਰਤ ‘ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤਾਂ ਲੰਡਨ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ 21 ਸਾਲ ਸਫ਼ਰ ‘ਚ ਲੰਘਾਏ।

1920 ‘ਚ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਦੋਂ ਰਾਜਾ ਅਮਾਨੁੱਲਾ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਉਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸਨੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਜਰਮਨੀ ਪੁੱਜਿਆ। ਜਰਮਨੀ ਉਦੋਂ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੀ “ਬਰਲਿਨ ਕਮੇਟੀ” ਦੇ ਸੰਪਰਕ ‘ਚ ਆਇਆ।

1924 ‘ਚ ਅਮਰੀਕਾ ਪੁੱਜ ਕੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ‘ਚ ਉਸਨੇ ਖੇਤਾਂ, ਫੈਕਟਰੀਆਂ ‘ਚ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕੀਤੀ, ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਅਖ਼ਬਾਰ “ਗ਼ਦਰ” ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਭੇਜਣ ਲਈ 25 ਰਿਵਾਲਵਰ ਖਰੀਦੇ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸੀ। 1927 ’ਚ ਉਸਨੂੰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਯੂਰਪ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਜਾਅਲੀ ਪਾਸਪੋਰਟਾਂ ‘ਤੇ ਨਾਂ ਬਦਲ-ਬਦਲ ਕੇ ਜਰਮਨੀ, ਇਟਲੀ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ‘ਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖੇ ਉਦੈ ਸਿੰਘ, ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਬਾਵਾ, ਯੂ.ਐੱਸ ਸਿੱਧੂ, ਫਰੈਂਕ, ਊਧਨ ਸਿੰਘ ,ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਤੇ “ਮੁਹੰਮਦ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ” ਆਦਿ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

1940 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ‘ਚ ਉਹ ਲੰਡਨ ਪੁੱਜਿਆ। ਉਸ ਕੋਲ 21 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ 6 ਗੋਲੀਆਂ ਵਾਲਾ ਰਿਵਾਲਵਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕੈਕਸਟਨ ਹਾਲ ਵਿਖੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਜਲਾਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ 13 ਮਾਰਚ 1940 ਨੂੰ ਮਾਈਕਲ ਓ’ਡਵਾਇਰ ਉੱਥੇ ਬੋਲਣ ਆਵੇਗਾ।

ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਸੋਚ

ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਕੌਮ ਜਾਂ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਰਾ-ਭਰ ਵੀ ਨਫਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ। ਉਸਦੀ ਘ੍ਰਿਣਾ ਦਾ ਪਾਤਰ ਤਾਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਸੀ। ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ-ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ਰੀਬ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਅਦਾਲਤ ‘ਚ ਆਪਣੇ ਬਿਆਨ ‘ਚ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ, ਬਲਕਿ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮਾਰ-ਮੁਕਾਇਆ ਹੈ।”

ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸਨ ਭਾਵ ਸਮਾਜਵਾਦ, ਬਰਾਬਰੀ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਮਸਤਕ ਅੰਦਰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ-ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸੰਜੋਈ ਫਿਰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲੋ-ਦਿਮਾਗ਼ ਅੰਦਰ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਪਨਪਿਆ ਸੀ।

ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਵਿਰੋਧੀ ਆਦਰਸ਼

ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖਾਸੀਅਤ ਉਸਦੀ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸੋਚ ਸੀ। ਉਸ ਵਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਆਪਣਾ ਨਾਂ “ਮੁਹੰਮਦ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ” ਹੀ ਮਾਨਵੀ ਸੋਚ ਦਾ ਸਸ਼ਕਤ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਜੱਜ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਂ ਸਿੱਖ, ਕੀ ਹੋ? ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਇਨਸਾਨ ਹਾਂ। ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਹੀ ਮੇਰਾ ਧਰਮ ਹੈ।”

1920-30 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ‘ਚ ਦੇਸ਼ ‘ਚ ਹੋਏ ਫਿਰਕੂ ਦੰਗਿਆਂ ਵੇਲੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਕਿ, “ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੁੱਟ ਪਾਓ ਰਾਜ ਕਰੋ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।” ਉਸਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਅਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਸੀਂ ਸਵਾਰਥੀਆਂ ਵਲੋਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧ ਢਾਹੇ ਬਗੈਰ ਹਰਗਿਜ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕਦੇ।

ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਦਿਨ

13 ਮਾਰਚ 1940 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੇ ਕੈਕਸਟਨ ਹਾਲ ‘ਚ ‘ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ’ ਦਾ ਅਜਲਾਸ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਅਪਣੀ ਪਿਸਤੌਲ ਇਕ ਮੋਟੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ‘ਚ ਲੁਕੇ ਕੇ ਉੱਥੇ ਜਾ ਪੁੱਜਿਆ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ, ਜਿਸਨੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਵਿਖੇ ਗੋਲੀ ਚਲਵਾਈ ਸੀ, ਤਾਂ 1927 ’ਚ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਐਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਸਰ ਮਾਈਕਲ ਓ’ਡਵਾਇਰ, ਜਿਸਨੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਜੇ ਜਿਉਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਲਈ ਸੱਜ-ਧੱਜ ਕੇ ਕੈਕਸਟਨ ਹਾਲ ਵਿਖੇ ਪੁੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਾਈਕਲ ਓ’ਡਵਾਇਰ ਨੇ ਹੀ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ‘ਚ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ‘ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਪੁੱਤਰ’ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਥਾਏਂ ਢੇਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜਿਆਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਕੂਨ ਨਾਲ ਗਿ੍ਫ਼ਤਾਰੀ ਦਿੱਤੀ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਿਆਨ

ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਖਿਲਾਫ ਲੰਡਨ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਕ੍ਰਿਮੀਨਲ ਕੋਰਟ ‘ਓਲਡ ਬੇਲੀ’ ‘ਚ ਸਰ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲਿਆ ਸੀ। ਜੱਜ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ‘ਮੁਹੰਮਦ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ।’ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ‘ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਆਪ ਲੜਾਂਗਾ।’ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਬੜੀ ਜੁਰਅੱਤ ਨਾਲ ਕਬੂਲ ਕੀਤੀ ਪਰ ਆਪਣੀ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਜ਼ੁਰਮ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਆਪਣੇ ਅਦਾਲਤੀ ਬਿਆਨ ‘ਚ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਇਹ ਕਦਮ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸਵੈਮਾਨ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕੰਮ ਫੇਰ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਰਾਂਗਾ।”

ਅਦਾਲਤ ‘ਚ ਉਸਨੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ‘ਚ ਦਿੱਤੇ ਆਪਣੇ ਬਿਆਨ ‘ਚ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਅਫ਼ਸੋਸ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਓ’ਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੈ। ਬਲਕਿ ਅਫ਼ਸੋਸ ਤਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ 20 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਬੇਰਹਿਮ, ਅਨਿਆਈ ਤੇ ਅਮਾਨਵੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਹੈ, ਦਾ ਇਕ ਨਿਰਦਈ ਪੁਰਜਾ ਮਾਰਿਆ ਹੈ। 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ‘ਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਤਲੇਆਮ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਸ਼ਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਉਸ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਇਸ ਅਮਾਨਵੀ ਕਰਤੂਤ ਬਦਲੇ ਇਨਾਮ-ਓ-ਇਕਰਾਮ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਖਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਮੈਂ ਅੱਜ ਮਰ ਜਾਵਾਂ ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਦਸ ਹੋਰ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੇ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਰਟ ਤੋਂ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਮੈਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਕੋਰਟ ਤੋਂ ਇਨਸਾਫ਼ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਆਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਮੇਰੇ ਇਸ ਕਦਮ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬ ਤਸਲੀਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।”

ਇਹ ਬਿਆਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਦਾਲਤ ‘ਚ ਸੁੰਨ ਪਸਰ ਗਈ ਸੀ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰਖੀ ਸੀ, “ਇਹ ਬੰਦਾ ਮਰਨ ਤੋਂ ਉੱਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ।”

ਸ਼ਹਾਦਤ, ਜੋ ਸਦੀਵੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਬਣ ਗਈ

31 ਜੁਲਾਈ 1940 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੀ ਪੈਂਟਨਵਿਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਾਂਸੀ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ “ਮੈਂ ਮਰ ਕੇ ਵੀ ਜਿਊਂਦਾ ਰਹਾਂਗਾ।” ਫਾਂਸੀ ਵਾਲੀ ਰੱਸੀ ਗੱਲ ‘ਚ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ “ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਵੇਗਾ” ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੇ। ਉਸਦੀ ਆਖਰੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਭਾਰਤ ਲਿਆ ਕੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ‘ਚ ਵਹਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ, 1975 ‘ਚ ਭਾਰਤ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੰਨਿਆਂ ‘ਚ ਸਦਾ ਲਈ ਦਰਜ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਸ਼ਾਨਾਮੱਤੀ ਦਾਸਤਾਨ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਬਰ-ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਰਹੇਗੀ।

ਬਹੁਪੱਖੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਰੌਸ਼ਨ ਪਹਿਲੂ

ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਸੀ “ਲਹੂ ਨਾਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲੈਣੀ ਹੈ।” ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਨਾਅਰਾ ਸੱਚ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ।

ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਸੋਚ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਪੱਖ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਉਂ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦ-ਇ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਸਤੀ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਬਹੁਤੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਦਰਅਸਲ, ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਕੋ ਪੱਖ, ਉਸ ਵਲੋਂ ਲੰਦਨ ਜਾ ਕੇ ‘ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਹੱਤਿਆ ਕਾਂਡ’ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ, ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਵੱਡਾ ਦਲੇਰਾਨਾ ਕਾਰਨਾਮਾ ਸੀ, ਹੀ ਉਭਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਨਵੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਜਮਾਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਯਾਦ ਕਰੋ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ‘ਚ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਮੇਰੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਕੌਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਅਣਗਿਣਤ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਕਿਰਤੀ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਲੜਾਈ ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕੰਗਾਲ ਤੇ ਖੋਖਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।” ਇਹ ਬਿਆਨ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਾਨਵੀ ਸੋਚ ਦੀ ਝਲਕ ਮਾਤਰ ਹੈ।

ਅਦੁਤੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਅਜੋਕਾ ਮਹੱਤਵ

ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਸਾਲ 2014 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤਾਈਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸੱਤਾ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿਆਸੀ ਵਿੰਗ ਭਾਜਪਾ ਰਾਹੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੋਇਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ (ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.) ਕਬਜਾ ਜਮਾਈ ਬੈਠਾ ਹੈ | ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕੇ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਛੇ ਸਾਲ ਪਿਛੋਂ, 1925 ‘ਚ ਦੁਸ਼ਹਿਰੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕੇ ਨੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਰਗੇ ਲੱਖਾਂ ਭਾਰਤੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਖਿਲਾਫ ਡਾਢੀ ਘ੍ਰਿਣਾ ਨਾਲ ਨੱਕੋ-ਨੱਕ ਭਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਦੇਸ਼ ਭਰ ‘ਚ ਫਿਰਕੂ ਇਕਸੁਰਤਾ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਤਾਂਘ ਨੂੰ ਵੀ ਖੰਭ ਲੱਗ ਗਏ ਸਨ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਤਾਂ ਉਕਤ ਘਿਨਾਉਣੇ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਹਿਸ਼ਤਜ਼ਦਾ ਕਰਨਾ ਲੋਚਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ‘ਤੇ ਪਾਣੀ ਫਿਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਮਰਾਜ, ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਪੀਡੇ ਹੋ ਰਹੇ ਏਕੇ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਤੋਂ ਭੈਭੀਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ “ਪਾੜੋ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ” ਦਾ ਆਪਣਾ ਅਜਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਨੁਸਖਾ ਫੇਰ ਵਰਤਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਈ ਸੀ। ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ., ਸਾਮਰਾਜੀ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਇਸੇ ਮੰਦੀ ਸੋਚ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਸ਼ ‘ਚ ਫਿਰਕੂ ਜ਼ਹਿਰ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਹ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਕਾਰੇ ਅੱਜ ਵੀ ਬਾਦਸਤੂਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਵਲੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਰਦਿਆਂ ‘ਨਾਮ ਨਿਹਾਦ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ’ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮਿਥਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੇ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਨੇ ਸਾਫ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਜਾਇਆ ਨਾ ਕਰੋ, ਸਾਡੇ ਅਸਲੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਈਸਾਈ ਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਹਨ।”

ਮਾਮੂਲੀ ਸਮਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਇਹ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦਾ ਉਕਤ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਤੇ ਨੀਤੀ-ਬਿਆਨ ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਐਨ ਉਲਟ ਹੈ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਆਪਣਾ ਨਾਂ “ਮੁਹੰਮਦ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ” ਰੱਖ ਲੈਣਾ ਉਸ ਦੀ ਸਾਮਰਾਜ ਤੇ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਵਿਰੋਧੀ, ਮਾਨਵੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਦਾਲਤ ‘ਚ ਉਸ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਬਿਆਨ ਅਸਾਡੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਅਜੋਕੇ ਹਾਲਾਤ ਸਾਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹਦਾਇਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਗ਼ਦਰੀ ਸੂਰਬੀਰਾਂ, ਸ਼ਹੀਦ-ਇ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਵਿੱਢੀ ਅਤੇ ਆਨ- ਬਾਨ-ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਲੜੀ ਗਈ ਸਾਮਰਾਜੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ, ਦਖ਼ਲ- ਦਾਬੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜੰਗ ਹਾਲੇ ਮੁੱਕੀ ਨਹੀਂ। ਬਲਕਿ ਬਦਲੇ ਆਲਮੀ ਤੇ ਕੌਮੀ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ‘ਚ ਪਲੋ-ਪਲ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਤਿੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਸਤੀਵਾਦ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਨਵ-ਬਸਤੀਵਾਦ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ‘ਚ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੀ ਲੁੱਟ ਕਰਨ ਦਾ ਨਵਾਂ ਹਥਿਆਰ ਘੜ ਲਿਆ ਹੈ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਬਕਾਂ ਚੋਂ ਇਕ ਫਿਰਕੂ ਇਕਸੁਰਤਾ ਵੀ ਅੱਜ ਭਾਰੀ ਖਤਰੇ ‘ਚ ਹੈ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਜਮਾਤੀ ਇਕਜੁੱਟਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ = ਫਿਰਕੂ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦਾ ਵਜੂਦ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣਾ ਨਿਹਾਇਤ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।

ਬਹਰਹਾਲ, ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ – ਕਿ ਇਨਕਲਾਬੀ ਧਰਮ, ਜਾਤ, ਖਿੱਤੇ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਲਿੰਗਕ – ਮਤਭੇਦ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ, ਜਬਰ-ਜਿੱਲਤ – ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਮ ਉਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ਼ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਸਸ਼ਕਤ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਹਰਕਾਰਾ ਹੈ। ਸਾਮਰਾਜ ਖਿਲਾਫ਼ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਤੇ ਬੇਖੌਫ਼ ਜੂਝਣ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ਵਾਹਕ ਹੈ। ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ‘ਚ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੇ ਸੀਨੇ ‘ਚ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦੀ ਠੰਢਕ ਪੁਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਝਰਨਾ ਹੈ। ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੇ ਉਸ ਪਾਕ-ਪਵਿੱਤਰ – ਖੂਨ ਦਾ ਕਤਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਫਸਲ ਸਿੰਜੀ ਗਈ ਸੀ । ਉਸਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਉਸ ਲਈ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕਣੀ ਤੇ ਤੋੜ ਨਿਭਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸਬਰ-ਸਿਦਕ ਨਾਲ ਢੁਕਵੇਂ ਮੌਕੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ‘ਤੇ ਜਾਨ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਵੀ ਲਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆ ਤੱਕ ਧਰੂ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਰਹੇਗਾ।

ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ! ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਮੁਰਦਾਬਾਦ !!

ਫਿਰਕ-ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਹੋ ਬਰਬਾਦ !!!

ਹਰੀ ਬਿਲਾਸ ਹੀਓ
ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਸੂਬੇ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਵਸੋਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ-ਮਾਪਣ ਦੇ ਕੁੱਝ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਿਆਰ ਹਨ। ਮਸਲਨ ਸਬੰਧਤ ਦੇਸ਼-ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਿਹਤ ਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਕਿਸ ਦਰਜੇ ਦੀਆਂ ਹਨ? ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦਾ ਪੱਧਰ ਕੀ ਹੈ? ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਖਾਣ- ਪੀਣ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ ? ਕੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜਾਈ ਤੇ ਊਰਜਾ ਦੇ ਉਚ ਪਾਏ ਦੇ ਸਾਧਨ ਮੁਹੱਈਆ ਹਨ। ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਛਤਰੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ? ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ। ਆਓ! ਉਕਤ ਪੈਮਾਨੇ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰੀਏ।

ਯਾਦ ਰਹੇ, ਅਨੇਕਾਂ ਘਾਟਾਂ- ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ, ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਾਲ 1990 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਬੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਉੱਚ ਪਾਏ ਦਾ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਪੱਕੀ ਭਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਆਸਾਮੀਆਂ ਵੀ ਲੱਗਭੱਗ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਸਿਹਤ ਅਦਾਰਿਆਂ ‘ਚ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਦਵਾਈਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਮੁਫ਼ਤ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਫਸੋਸ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸੂਬੇ ‘ਚ ਬਣਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਾਜਕੀ ਖਰਚ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅਸਾਮੀਆਂ ‘ਤੇ ਕੈਂਚੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਵਿੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ “ਸੰਸਾਰ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ” (ਡਬਲਿਊ.ਐਚ.ਓ.) ਨੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਲਾਨਾ ਬਜਟ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 3% ਹਿੱਸਾ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਖਰਚ ਕਰਨ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਐਪਰ ਕੇਂਦਰੀ ਤੇ ਸੂਬਾਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਹਦਾਇਤ ਕੂੜਾ ਸਮਝ ਕੇ ਰੱਦੀ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ‘ਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਕੁਲ ਬਜਟ ਦਾ 1% ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹਿੱਸਾ ਖਰਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਨਹੀਂ, ਸਰਕਾਰੀ ਸਿਹਤ ਢਾਂਚਾ ਗਿਣ-ਮਿਥ ਕੇ ਅਤਿ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕ, ਉਚ ਮਿਆਰੀ ਉਪਕਰਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਾਮਾਨ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਉਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਾਜਿਸ਼ਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੱਦਾਂ ‘ਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਖਰਚ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲਿਆ ਹੈ। ਲਿਹਾਜਾ, ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਬੜੀ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਵੱਧਣ-ਫੁੱਲਣ ਲੱਗਾ ਹੈ ਤੇ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮਹਿਜ਼ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਵਸਤ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇੰਝ, ਨਿੱਜੀ ਸਿਹਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਪਸਾਰੇ ‘ਚ ਹਕੂਮਤਾਂ ਨੇ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ।

ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ, ਹਕੂਮਤਾਂ ਦੀ ਇਸ ਲੋਕ ਦੋਖੀ ਪਹੁੰਚ ਲਈ, ਲੰਘੀ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਦਹਾਕੇ ‘ਚ ਹੋਂਦ ‘ਚ ਆਈਆਂ ਅਖੌਤੀ ਨਵੀਆਂ ਆਰਥਿਕ- ਸਨਅਤੀ ਨੀਤੀਆਂ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ। ਨਿੱਜੀਕਰਨ, ਉਦਾਰੀਕਰਨ, ਸੰਸਾਰੀਕਰਨ ਦੇ ਚੌਖਟੇ ਵਾਲੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਾਂ ਨਵ-ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਸੱਦਦੇ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਰ ਤੱਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਇਕਸਾਰ ਤੇ ਮਿਆਰੀ ਸਿਖਿਆ ਤੇ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਸਮਾਜਿਖ ਸੁਰੱਖਿਆ ਛਤਰੀ, ਊਰਜਾ ਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ ਆਦਿ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਵਚਨਵੱਧਤਾ ਅਤੇ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤਿਆਗ ਦੇਣ। ਜਾਹਿਰ ਹੈ, ਜੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਉਕਤ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣੋਂ ਭੱਜ ਜਾਣਗੀਆਂ ਤਾਂ ਲੋਕ ਦੰਦਾਂ ‘ਚ ਜੀਭ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲੈਣ ਲਈ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਕੋਲ ਜਾਣਗੇ। ਅੱਗੋਂ ਨਿਜੀ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਉਕਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇਣ ਬਦਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਭਰਕਮ ਰਕਮਾਂ ਵਸੂਲ ਕੇ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਮੁਨਾਫਾ ਕਮਾਉਣਗੇ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨੀਤੀਆਂ ਸਾਮਰਾਜੀ ਧਾੜਵੀਆਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਵਿੱਤੀ ਅਦਾਰਿਆਂ, ਬਹੁਕੌਮੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਤੇ ਜੁੰਡੀ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਦੇ ਧਨ-ਅੰਬਾਰ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵਡੇਰੇ ਕਰਨ ਦੇ ਮਕਸਦ ਤਹਿਤ ਘੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤੀ ਸਿਆਸੀ ਦਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਦਈ ਹਨ। ਸਾਫ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਉਕਤ ਨੀਤੀਆਂ ‘ਤੇ ਦਹਾਕਿਆਂਬੱਧੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਅਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਸਦਕਾ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਸਿਹਤ ਢਾਂਚਾ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਲੋਕ ਦੋਖੀ ਅਮਲ ‘ਚ ‘ਆਪ’ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਭਾਈਵਾਲ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।

ਚੇਤੇ ਰਹੇ, ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਅਕਾਲੀ-ਭਾਜਪਾ ਗਠਜੋੜ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਨਖਿੱਧ ਕਾਰਗੁਜਾਰੀ ਸਦਕਾ ਹੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਸਿਹਤ ਢਾਂਚੇ ਤੇ ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹੋਰ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਤੋਂ ਲੋਕੀਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਨਵੀਂ ਉੱਠੀ ‘ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ’ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਵਾਅਦਿਆਂ- ਗਾਰੰਟੀਆਂ ਰੂਪੀ ਲਾਰਿਆਂ ਦੀ ਘੁੰਮਣ-ਘੇਰੀ ‘ਚ ਫਸ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੂਬੇ ਦੀ ਸੱਤਾ ਸੌਂਪੀ ਸੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਰਕਾਰ ਬਣ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ ‘ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਵਪਾਰਿਆਂ’ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ‘ਮਜ਼ਮਾ ਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ’ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਕੌਲ-ਕਰਾਰ ਉੱਕਾ ਹੀ ਵਿਸਾਰ ਦਿੱਤੇ । ਨਤੀਜਾ, ‘ਆਪ’ ਸਰਕਾਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ‘ਚੋਂ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗ ਪਈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਪਤਨ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਹੈ।

ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਸੂਬੇ ਦੀ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਸਰਕਾਰ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਕੋਈ ਸਿਫਤੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆ ਕੇ, ਮਿਆਰੀ ਸਿਹਤ ਢਾਂਚਾ ਉਸਾਰਨ ਪੱਖੋਂ ਕੋਈ ਸਾਰਥਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਏਗੀ। ‘ਆਪ’ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਿਕਾਰਡ ਮਾਤ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ‘ਦਿੱਲੀ ਮਾਡਲ’ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਭਰਮਾਇਆ ਵੀ ਰੱਜ ਕੇ ਸੀ । ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ਆਪ’ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ ਪਟੜੀ ਤੋਂ ਲੱਥ ਚੁੱਕੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਜਨਤਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲੀਹਾਂ ‘ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਠੋਸ ਨੀਤੀ ਬਣਾਉਣ ‘ਤੇ ਪੂਰਨ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅਮਲ ‘ਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਡੰਗ-ਟਪਾਊ ਤੇ ਗੈਰ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਪਹੁੰਚ ਹੀ ਅਪਣਾਈ। ‘ਆਪ’ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ‘ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ’ ਇਹ ਲਿਆਂਦਾ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਚਲ ਰਹੇ ਵੱਖੋ- ਵੱਖ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ‘ਆਮ ਆਦਮੀ ਕਲੀਨਿਕ’ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਚ ਡਾਕਟਰ, ਫਾਰਮਾਸਿਸਟ, ਸਟਾਫ ਨਰਸ ਤੇ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਅਮਲਾ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਅੱਵਲ ਤਾਂ ਕੋਈ ਲੋੜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਗਈ। ਜੇ ਕਿਧਰੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਪਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਸਟਾਫ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਐਨ ਉਲਟ ਜਾ ਕੇ ‘ਕਮੀਸ਼ਨ ਬੇਸ’ ‘ਤੇ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਮਰਜ਼ੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਫਾਰਗ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਅਮਲਾ ਬੱਝਵੇਂ ਤਨਖਾਹਾਂ-ਭੱਤੇ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਿਰਵਾ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਉਂ ‘ਮਾਨ ਸਰਕਾਰ’ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਬੜੀ ਸਿਤਮਜ਼ਰੀਫੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾ-ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਚੋਂ ਐਮ.ਬੀ.ਬੀ.ਐਸ., ਬੀ.ਡੀ.ਐਸ., ਬੀ.ਐਚ.ਐਮ.ਐਸ., ਬੀ.ਏ.ਐਮ.ਐਸ., ਨਰਸਿੰਗ, ਫਾਰਮੇਸੀ, ਓ.ਟੀ. ਸਹਾਇਕ, ਰੇਡੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਲੈਬੋਟਰੀ ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਨ ਆਦਿ ਦੇ ਅਤਿ ਮਹਿੰਗੇ ਡਿਗਰੀਆਂ-ਡਿਪਲੋਮੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਅਫਸੋਸ, ਇਹ ਉਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੰਡੇ-ਕੁੜੀਆਂ ਕਾਰਪੋਰੇਟਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੇ ਨਿੱਜੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ‘ਚ ਨਿਗੂਣੀਆਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣਾ ਸੋਸ਼ਣ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਚੋਂ ਕਈ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਰ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਬੜਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵਲੋਂ ਚੁਣੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਸਾਡੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਬਿਹਤਰੀਨ ਭਵਿੱਖ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਲੋਟੂਆਂ ਦੇ ਧੰਨ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਚਿੰਤਾਤੁਰ ਹਨ।
ਹੱਟੀ-ਭੱਠੀ, ਸੜਕਾਂ-ਮੋੜਾਂ, ਸਰਕਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਬੱਸਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਂਝੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਖਾਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਲਾਏ ਗਏ ਸੂਬੇ ਦੀ ਚੌਤਰਫਾ ‘ਤਰੱਕੀ’ ਦੇ ਫੋਕੇ ਦਾਅਵੇ ਕਰਦੇ ਫਲੈਕਸ ਤੇ ਬੋਰਡ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਹਿੰਦੀ ਕਸਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ‘ਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤਿ ਮਹਿੰਗੀ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ ਰਾਹੀਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ-ਫਲੈਕਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਖੂਬ ਧੁੰਮਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਬੇ ਦੇ ਸਰਾਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ‘ਚ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਜ- ਦਵਾਈਆਂ ਆਦਿ ਮੁਫ਼ਤ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਐਪਰ, ਸੱਚਾਈ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਹੀ ਹੈ। ਕਲੀਨਿਕਾਂ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ‘ਚ 225 ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਕੇਵਲ ਸੌ-ਸਵਾ ਕੁ ਸੌ ਦਵਾਈਆਂ ਹੀ ਹਨ। ਜੋ ਦਵਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ-ਆਪ ‘ਚ ਵੱਡਾ ਮਸਲਾ ਹੈ। ਦਵਾਈ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਬਾਰੇ ਜਾਨਣਾ ਤਾਂ ਹੋਰ ਹੀ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਹਾਲ ਬਾਕੀ ਸਾਮਾਨ ਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਵਾਤਾਵਰਨ, ਅਨਾਜ-ਪਾਣੀ, ਫਲ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸਾਜੀ ਹਰ ਦਾਤ ਪਲੀਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਤਾਂ ਹੀ ਕੈਂਸਰ, ਗਠੀਆ, ਸ਼ੂਗਰ, ਦਿਲ-ਜਿਗਰ ਤੇ ਗੁਰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ, ਦਮਾ, ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪੀਲੀਆ, ਬੀ.ਪੀ. ਆਦਿ ਰੋਗ ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ । ਸਰਾਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ- ਕਲੀਨਿਕਾਂ ‘ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਾਤਕ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ਼ ਲਈ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਕੇਵਲ ਤਸੱਲੀਆਂ ਤੇ ਦਿਲਬਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਾਰਪੋਰੇਟਾਂ ਦੇ ਅਤਿ ਮਹਿੰਗੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਤੱਕ ਹਰੇਕ ਮਰੀਜ਼ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਹੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਗਰੀਬ ਲੋਕੀਂ ਮਜਬੂਰੀਵਸ ‘ਘਰੇ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਲਓ’ ਦਾ ‘ਫਾਰਮੂਲਾ’ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਮਰੀਜ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਬਦਲ ਬਚਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਭੁਲੇਖਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਸੁਹਿਰਦ ਹੈ ? ‘ਟਕੇ ਦੀ ਬੁੜ੍ਹੀ ਤੇ ਧੇਲਾ ਸਿਰ ਮੁਨਾਈ’ ਦੀ ਕਹਾਵਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦਿਖਾਉਣ ਨਾਲੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ‘ਤੇ ਵੱਧ ਜ਼ੋਰ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਟੀ.ਬੀ. ਰੋਗ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਜੋ ਬੇਨਿਯਮੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਗੈਰ ਮਨੁੱਖੀ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਛਾਤੀ ਦੇ ਐਕਸਰੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬਚਾਅ ਤੋਂ, ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਐਕਸਰੇ ਅਪਰੇਟਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹੀ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਐਕਸਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਅਤਿ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮ ਤੇ ਜੋਖ਼ਮ ਭਰਪੂਰ ਐਕਸਰੇ ਕਿਰਨਾਂ ਤੋਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਖਾਤਰ ਲੈਡ (ਸਿੱਕੇ ਦੀ) ਸੀਟ ਜਾਂ ਰੈਡਏਸ਼ਨ ਰੋਕੂ ਬੈਰੀਅਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ, ਜੋ ਸਰਕਰ ਜੁਟਾਅ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਹ “ਐਟੋਮਿਕ ਐਨਰਜ਼ੀ ਰੈਗੂਲਰੀ ਬੇਰੋਕ (AERB) ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਹੈ, ਜੋ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਮਾਰੂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬੇਖ਼ਬਰ, ਗਰੀਬ ਤੇ ਬੇਵਸ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਜ਼ੁਲਮ ਹੈ।

ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਨੁਕਸ ਤੇ ਘਾਟਾਂ ਹਨ। ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਤੋਂ ਜਬਰੀ ਵਾਧੂ ਕੰਮ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰੱਕੀਆਂ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਲਮਕਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਿਸ਼ਵਤ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ। ਸਿਵਲ ਸਰਜਨ, ਸੀਨੀਅਰ ਮੈਡੀਕਲ ਅਫਸਰ ਅਤੇ ਦਫਤਰੀ ਅਮਲੇ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਤਾਂ ਝੱਟ-ਪੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਪੈਰਾ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਮਿਆਂ ਦੇ ਕੇਸ ਦੋ- ਦੋ, ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲਮਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਨੇਕਾਂ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਬਿਨਾਂ ਤਰੱਕੀ ਲਿਆਂ ਹੀ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਡੀਕਲ ਤੇ ਨਰਸਿੰਗ ਸਟਾਫ਼ ਤੇ ਪੈਰਾ ਮੈਡੀਕਲ ਸਟਾਫ ਦੂਹਰੀ-ਤਿਹਰੀ ਲੁੱਟ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਘੋਰ ਨਿਰਾਸ਼ ਦੇ ਆਲਮ ‘ਚ ਘਿਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਕੱਚੇ ਅਤੇ ਠੇਕਾ ਅਧੀਨ ਕਾਮੇ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਕੋਸਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੇ ਵਾਧੂ ਕੰਮ ਲੈਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨੌਕਰੀਓਂ ਕੱਢ ਦੇਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਕੁਝ ਨੁਕਤੇ ਹਨ ਜੋ ਸਮੁੱਚੀ ਵਸੋਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ।

(ੳ) ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਖਾਲੀ ਅਸਾਮੀਆਂ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਫੌਰੀ ਭਰੀਆਂ ਜਾਣ।
(ਅ) ਠੇਕਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਤੇ ਆਰਜ਼ੀ ਭਰਤੀ ਤੁਰੰਤ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

(ੲ) ਟਰੌਮਾ ਸੈਂਟਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੈਂਸਰ, ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗਾਂ, ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਂ, ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ, ਕੈਂਸਰ ਆਦਿ ਗੰਭੀਰ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਗਰ ਇਲਾਜ ਲਈ, ਆਧੁਨਿਕ ਸੂਖਮ ਉਪਕਰਨਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਉਚ ਤਕਨੀਕ ਵਾਲੇ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਏ ਜਾਣ।

(ਸ) ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ, (ਪੀਪੀਪੀ ਨੀਤੀ ਤਹਿਤ) ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਲੋਟੂਆਂ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸੌਂਪੇ ਜਾਣ, ਸਗੋਂ ਸਰਕਾਰ ਆਪ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਵੇ।

(ਹ) ‘ਸੰਸਾਰ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ’ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸਾਲਾਨਾ ਬਜਟ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 3% ਹਿੱਸਾ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਖਰਚਿਆ ਜਾਵੇ।

(ਕ) ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣ।

(ਖ) ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਕੇਂਦਰ ‘ਚ ਓਪੀਡੀ, ਦਵਾਈ, ਟੈਸਟਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਬੰਦ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਉਕਾਈ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਸਿਵਲ ਸਰਜਨ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਵੇ।

ਫਿਰ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੂਝਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇਹ ਫਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਮ ਆਵਾਮ ਨੂੰ ਉੱਚ ਮਿਆਰੀ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਣ ਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਰਨ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣੋਂ ਅੱਜ ਖੁੰਝ ਗਏ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਬੜੀ ਦੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਵੈਸੇ ਓਪਰੀ ਨਜ਼ਰੇ ਦੇਖਿਆਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਦੀ ਵੀ ਆਮ ਵਸੋਂ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ, ਬਲਕਿ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਲੋਟੂਆਂ ਤੇ ਨਿਜੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਵਪਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਆਪ’ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨਾ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਨਾਕਾਮੀ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਰੀਬ ਤੇ ਮੱਧਵਰਗੀ ਅਵਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਘੋਰ ਅਪਰਾਧ ਵੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਾਕਾਮੀਆਂ ਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਨੀਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਖਿਲਵਾੜ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੁਨਾਫੇ ਦੇ ਭੁੱਖੇ ਨਿੱਜੀ ਕਾਰੋਬਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮਹਿੰਗੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਚ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਭਰ ਦੀ ਕਮਾਈ ਤੇ ਢਿੱਡ-ਪੇਟ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬਚਤ ਕਰਦਿਆਂ ਜੋੜੀ ਜਮ੍ਹਾਂ- ਪੂੰਜੀ ਲੁਟਾ ਦੇਣ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਭੋਗ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਤਲਵਾੜਾ
ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਪਿਛਲੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਦਲ-ਬਦਲ ਕੇ ਬਣਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਤੀਰਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।

ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਾਲ 2022 ‘ਚ ਹੋਈਆਂ ਸੂਬਾਈ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾਈ ਚੋਣਾਂ ‘ਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅੱਕੀ-ਥੱਕੀ ਜਨਤਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ‘ਚ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣ ਲਈ ਪਰ ਤੋਲ ਰਹੀ ਇਕ ਨਵੀਂ ਧਿਰ, ‘ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ’ ਯਾਨਿ ‘ਆਪ’, ਜੋ ਤੀਜੀ ਧਿਰ ਵਜੋਂ ਚੋਣ ਮੈਦਾਨ ‘ਚ ਨਿੱਤਰੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 117 ਵਿਚੋਂ 92 ਸੀਟਾਂ ਤੇ ਜਿੱਤਾ ਕੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ । ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਉਦੋਂ ਵੀ ‘ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ’ ਦੇ ਜਮਾਤੀ ਕਿਰਦਾਰ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਭਰਮ-ਭੁਲੇਖਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਐਪਰ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਨਖਿੱਧ ਕਾਰਗੁਜਾਰੀ, ਲੀਡਰਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਆਚਰਣ ਅਤੇ ਮਾਫੀਆ ਗ੍ਰੋਹਾਂ ਤੇ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰਾਂ ਦੀ ਨੰਗੀ-ਚਿੱਟੀ ਪੁਸ਼ਤ-ਪਨਾਹੀ ਤੋਂ ਅੱਕੇ ਆਮ ਲੋਕੀਂ ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਫਰੇਬੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਚੋਣ ਵਾਅਦਿਆਂ-ਗਾਰੰਟੀਆਂ ਦੇ ਭੁਚਲਾਵੇ ‘ਚ ਆ ਗਏ ਸਨ । ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਨਾਲ ਭਰਮਾਏ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ‘ਆਪ’ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ‘ਚ ਸੱਤਾ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਫੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਬਹੁਮਤ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸੂਬੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਰੱਖੀ, ਬਸੰਤੀ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਲਈਆਂ ਤੇ ਚੋਲੇ ਪਾ ਲਏ, ਉਸ ਨਾਲ ਵੀ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਜਨਤਾ ਦਾ ਮਸੀਹਾ ਸਮਝਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਕਰ ਬੈਠੇ । ਅਨੇਕਾਂ ਪੜ੍ਹੇ- ਲਿਖੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਇਸੇ ਧੋਖੇ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੇਜਰੀਵਾਲ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਭੁਚਲਾਵੇ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦੇ। ਯਾਦ ਰਹੇ, ਕੇਜਰੀਵਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਸੀ.ਈ.ਓ. ਆਮ ਆਦਮੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।” ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੇਜਰੀਵਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਨ। ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਅਤੇ ਕਈ ਚੰਗੀ ਮੰਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਵੀ ਇਸ ਹਨੇਰੀ ‘ਚ ਉਡ ਕੇ ‘ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਰਟੀ’ ਦੇ ਖੁੱਡੇ ‘ਚ ਜਾ ਵੜੇ ਸਨ। ਹਾਂ, ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਕਿਨਾਰਾ ਵੀ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।

ਜੇਕਰ ‘ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ’ ਵੱਲੋਂ ਸਾਲ 2022 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵੇਲੇ ਕੀਤੇ ਵਾਅਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਅਤੇ ਇਹ ਲੇਖਾ- ਜੋਖਾ ਕਰੀਏ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ‘ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਅਦਿਆਂ ‘ਚੋਂ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਵਾਅਦੇ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਗਏ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਧੋਖਾਧੜੀ ਝੱਟ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਤੇ ਲਾਰੇ ਲਾਉਣ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਰੇ ਰਿਕਾਰਡ ਮਾਤ ਪਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਨਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਵਾਅਦੇ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਿੜ ਮੱਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ‘ਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰਨ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ‘ਚ ਇਹ ‘ਮੀਲ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪੱਥਰ’ ਗੱਡਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਹੋ ਪਾਰਟੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ‘ਆਪ’ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਨ ਪਿੱਛੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੜਕਾਂ ‘ਤੇ ਜਾਂ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਮੂਹਰੇ ਧਰਨੇ-ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਜਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਪੈਣਗੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੰਗਾਂ ਮੰਨਵਾਉਣ ਲਈ ਟੈਂਕੀਆਂ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਦਮਗਜ਼ੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਬਣਨ ਪਿੱਛੋਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਹਰਾ ਪੈਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ‘ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇਬਾਰਤ’ ਲਿਖੇਗਾ। ਉਹੀ ਸਰਕਾਰ ਹੁਣ ਹਰਾ ਪੈਨ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੱਕੀ ਮੰਗਾਂ ਲਈ ਵਾਜਬ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ‘ਤੇ ਪੁਲਸ ਦੇ ਡੰਡੇ, ਜਲ ਤੋਪਾਂ, ਹੰਝੂ ਗੈਸ ਦੇ ਗੋਲੇ ਆਦਿ ਵਰ੍ਹਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਈ ਦਫ਼ਾ ਕੁੜੀਆਂ-ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁੱਤਾਂ ਤੇ ਲੱਤਾਂ ਤੋਂ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਸੜਕਾਂ ‘ਤੇ ਘੜੀਸਣ ਦੇ ਨਖਿੱਧ ਕਾਰਨਾਮੇ ਵੀ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਅਨੁਪਾਤ ‘ਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਰੋਲੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਕੱਪੜੇ ਫਾੜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁੱਟ ਦੇ ਮਧੋਲੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਮੋਬਾਇਲ ਖੋਹੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹੋ ਨਹੀਂ ਹੁਣ ਤਾਂ ਗੱਲ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਸਥਾਪਿਤ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ, ਘਰਾਂ ‘ਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਕੇਸ ਮੜ੍ਹ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਡੱਕਣ ਤੱਕ ਵੀ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਸੂਬੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਰਕਾਰ ਹੈ ਜੋ 8 ਮਾਰਚ, 2026 ਨੂੰ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਇਸਤਰੀ ਦਿਵਸ ਮੌਕੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ‘ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕੁੱਟਣ-ਘੜੀਸਣ ਦੀ ‘ਬਹਾਦਰੀ’ ਵੀ ਦਿਖਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਠੀਕ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਪਿੱਛੋਂ, 10 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇਹੋ ਕੁਝ ਰਾਜ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਚ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਸਨ, ਨਾਲ ਵੀ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਠਿੰਡੇ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤਪਾ ਮੰਡੀ ਨੇੜੇ ਘੇਰ ਕੇ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਜਿਉਂਦ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ‘ਚ ਇਕੱਤਰ ਹੋਏ ਬੇਹਥਿਆਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਡ-ਗੋਡੇ ਤੋੜੇ ਗਏ।

ਕਿਸ-ਕਿਸ ਵਰਗ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰੀਏ! ਇਸ ਨਾ-ਅਹਿਲ ਤੇ ਸਿਰੇ ਦੀ ਝੂਠੀ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਹਰ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਹੈ। ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਰ ਵਰਗ ਨੂੰ ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਜਬਰ ਦੇ ‘ਤੋਹਫੇ’ ਨਾਲ ‘ਨਵਾਜ਼’ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵੱਕਾਰ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰ- ਵਾਰ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੇ ਕੇ ਮੁਕਰ ਜਾਣਾ ਇਸ ਸਰਕਾਰ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਦੀ ਫਿਤਰਤ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਧਰੇ ਭਾਰੀ ਜਨਤਕ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਜਾਂ ਘੋਲ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਵੀ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਫੋਕੇ ਲਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿਵਾਏ ਕੁੱਝ ਵੀ ਪੱਲੇ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦੌਰਾਨ ਬਣੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਲਏ ਗਏ ਫੈਸਲਿਆਂ ਚੋਂ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

ਜਬਰ-ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਤੇ ਝੂਠ ਦੇ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਕੱਚਾ ਚਿੱਠਾ ਬੜਾ ਲੰਮਾ-ਚੌੜਾ ਹੈ। ਹੱਥਲੇ ਲੇਖ ‘ਚ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਕੁੱਝ ਕੁ ਤਾਜ਼ੀਆਂ ਵਾਪਰੀਆਂ, ਸਿਰੇ ਦੀਆਂ ਨਿੰਦਣਯੋਗ, ਅਤਿ ਗੰਭੀਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੀ ਕਰਾਂਗੇ।

ਲੰਘੀ 5 ਜੂਨ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਧਰਨੇ ‘ਤੇ ਬੈਠੇ ਪਾਵਰਕਾਮ (ਪੀ.ਐਸ.ਪੀ.ਸੀ.ਐਲ.) ਦੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਲਾਈਨ ਮੈਨਾਂ ‘ਤੇ ਵਹਿਸ਼ੀਆਨਾ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੁਲਸ ਵੱਲੋਂ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਨਾ ਕੇਵਲ ਅੱਤ ਦਾ ਘਿਨਾਉਣਾ, ਗੈਰ ਵਾਜ਼ਬ ਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਪੁਲਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ‘ਤੇ ਲੱਗਿਆ ਇਕ ਸਦੀਵੀ ਕਾਲਾ ਦਾਗ਼ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਨਾਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਧਰਨਾ ਪਾਵਰਕਾਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਸਾਹਮਣੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਧਰਨਾਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਨਾ ਤਾਂ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ‘ਚ ਕੋਈ ਵਿਘਣ ਪਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵਿਭਾਗੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ-ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਆਉਣ- ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਪੁਲਸ ਥਾਣਾ ਸਿਟੀ-1 ਦੀ ਪੁਲਸ ਨੇ ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ. ਸੰਜੀਵ ਸਿੰਗਲਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਧਰਨਾ ਦੇ ਰਹੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਲਾਈਨਮੈਨਾਂ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਈ ਧਰਨਾਕਾਰੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੱਟੜ ਹੋ ਗਏ। ਮਨਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਫੋਨ ਇਕ ਪੁਲਸ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨੇ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਫੋਨ ਮੰਗਿਆ ਤਾਂ ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ. ਸਿੰਗਲਾ ਤੇ ਹੋਰ ਪੁਲਸ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਐਨਾ ਕੁੱਟਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਦੋ ਦਫ਼ਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਪਰ ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ. ਨੂੰ ਤਰਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇੰਝ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਕੇ ਜ਼ੋਰ-ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖੂੰਖਾਰ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ‘ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ. ‘ਸਾਹਿਬ’ ਨੇ ਜਬਰ-ਤਸ਼ੱਦਦ ਢਾਹੁਣ ਪੱਖੋਂ ਕੋਈ ਕਸਰ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਆਗੂ ਆਕਾਸ਼ ਕੰਬੋਜ਼ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪੇਪਰ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਭੇਜੇ ਭਰੋਸੇ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਪੇਪਰ ਲੈਣ ਦੀ ਤਰੀਕ ਐਲਾਨਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ‘ਤੇ ਧਰਨਾ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਲਾ ਕੇ ਇਹ ਤਰੀਕ ਟਾਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਚੋਣ ਜਾਬਤਾ ਖਤਮ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਪੇਪਰ ਲੈਣ ਦੀ ਤਰੀਕ ਨਾ ਐਲਾਨੀ ਗਈ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਭਾਗ ’ਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਾਈਨਮੈਨਾਂ ਨੇ ਆਈ.ਟੀ.ਆਈ. ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ 6 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅਪਰੈਂਟਿਸ਼ਿਪ ਵੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 2600 ਲਾਈਨਮੈਨਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦਾ ਧਰਨਾ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹੀ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਧਰਨਾ ਖਦੇੜਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਬੱਧੀ ਪੁਲਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੁਨਰਮੰਦ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਘੜੀਸ-ਘੜੀਸ ਕੇ ਕੁੱਟਿਆ ਸੀ।

‘ਠੇਕਾ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਸੰਘਰਸ਼ ਮੋਰਚਾ ਪੰਜਾਬ’, ਜਿਸ ‘ਚ ਫਰਦ ਕੇਂਦਰ, ਸੀਵਰੇਜ਼ ਬੋਰਡ, ਪਾਵਰਕਾਮ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਆਊਟ ਸੋਰਸ ਤੇ ਠੇਕਾ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਨੇ ਵੀ 9 ਜੂਨ ਤੋਂ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੀਐਸਪੀਸੀਐਲ ਦੇ ਕਾਮੇ ਕਈ ਕੰਪਨੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਚੋਂ ਪੈਸਕੋ, ਸੈਰਕੋ ਤੇ ਬਰੇਵੋਵਾਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ, ਰਾਹੀਂ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਊਟ ਸੋਰਸ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 12 ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ 23 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਵੱਧ ਰਕਮ ਪ੍ਰਤੀ ਕਾਮਾ, ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਦੱਸਣ ਮੁਤਾਬਕ ਅੱਗੋਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ 13 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਕੰਪਨੀ ਵਲੋਂ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 24 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕਾਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅੱਗੋਂ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਤਨਖਾਹ ਵਜੋਂ ਕੇਵਲ 14 ਹਜਾਰ 700 ਰੁਪਏ ਹੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਚਹੇਤੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਪੁਚਾਉਣ ਲਈ ਆਊਟਸੋਰਸ ਕਾਮਿਆਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਾਮਿਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਰੋਸ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ 37 ਵਾਰ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੇ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਕ ਦਫ਼ਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੀਟਿੰਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਸੁਵਿਧਾ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੇ ਆਊਟਸੋਰਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੜਤਾਲ ’ਤੇ ਸਨ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਸਰਕਾਰ ਅਧੀਨ ਲੈਣ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ ਹੀ ਉਹ ਮੁੜ ਕੰਮ ‘ਤੇ ਪਰਤੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਭਰੋਸੇ ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਹੀ ਦੱਸੇਗਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਗਨਰੇਗਾ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕਾਮੇ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ‘ਚ ਹਨ। ਪਰ ਨਾ ਤਾਂ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁੱਧ ਲੈਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ।

ਜਲ ਸਪਲਾਈ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਇਨਲਿਸਟਮੈਂਟ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਕਾਮਿਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 2800 ਦੇ ਲਗਭਗ ਦੱਸੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਕਾਮੇ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਆਊਟਸੋਰਸ ਕਾਮੇ ਹਨ।

ਜਲ ਸਪਲਾਈ ਵਿਭਾਗ ’ਚ, ਇਨਲਿਸਟਮੈਂਟ ਕਾਮਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 1500 ਦੇ ਲਗਭਗ ਆਊਟਸੋਰਸ ਕਾਮੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਊਟ ਸੋਰਸ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਬਾਕੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਕਾਮਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ ਤਨਖਾਹ ਦੇ ਕੇ ਲੁੱਟ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ । ਜਲ ਸਪਲਾਈ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਇਹ ਕਾਮੇ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਲੁੱਟ ਦੇ ਨਾਲ- ਨਾਲ ਪੁਲਸ ਤਸ਼ੱਦਦ ਵੀ ਝੱਲ ਰਹੇ ਹਨ।

ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਵਰਗ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਆਗੂ ਇਸ ਵਰ੍ਹਦੀ ਅੱਗ ‘ਚ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਟੈਂਕੀਆਂ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਮੰਗਾਂ ਮੰਨਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਸ ਰਾਹੀਂ ਘੇਰ ਕੇ ਡਰਾ-ਧਮਕਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ‘ਚ ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੁਝ ਕਾਮੇ ਪੱਕੇ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਾਮੇ ਪੱਕੇ ਕਰਨ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਪੱਕੇ ਕੀਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਗ੍ਰੇਡ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਸੇਵਾ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਤਨਖਾਹ ‘ਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹੀ ਸਾਲਾਨਾ ਇਨਕਰੀਮੈਂਟ ਲਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਮਿਲੇਗੀ ਤੇ ਹੀ ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਲਾਭ । ਨਾਲ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੋਸਟ ਵੀ ਖਤਮ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇੰਜ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ।

ਪੰਜਾਬ ਰੋਡਵੇਜ਼ ਤੇ ਪੈਪਸੂ ਰੋਡ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ (ਪੀ.ਆਰ.ਟੀ.ਸੀ.) ਦੇ ਕੱਚੇ ਕਾਮੇ ਵੀ ਪੱਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕਈ ਦਫ਼ਾ ਹੜਤਾਲ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਲਾਰਾ ਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਹਰਾ ਪੈਨ ਅੱਜ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਚੱਲਿਆ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਉਸ ਪੈਨ ਦੀ ਹਰੀ ਸਿਆਹੀ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ- ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਦੇ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵੱਲ ਕੀਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ‘ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਲਾਠੀਚਾਰਜ਼, ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੁਛਾਰਾਂ ਤੇ ਹੰਝੂ ਗੈਸ ਆਦਿ ਅਜੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਭੁੱਲੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਮਹਿੰਗਾਈ ਭੱਤੇ ਸਬੰਧੀ ‘ਆਪ’ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਪੰਜਾਬ- ਹਰਿਆਣਾ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਡਬਲ ਬੈਂਚ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਸੀਲਬੰਦ ਲਿਫਾਫੇ ਨੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ-ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਤੂਤ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਉਸ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਫੂਕ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਖਜ਼ਾਨਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਕੁਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਵਰਗਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਖਰਚਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਰਕਾਰੀ ਧਨ, ਗੁੰਮਰਾਹਕੁੰਨ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ, ਮੰਤਰੀਆਂ-ਸੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਐਸ਼ੋ-ਆਰਾਮ, ਫਜ਼ੂਲ ਖਰਚੀਆਂ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚਹੇਤੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਧਨ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਕਰਨ ਲਈ ਖਰਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਖਜ਼ਾਨੇ ‘ਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਧਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਚੋਰ ਮੋਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧਾ ਰਾਜ ਨੇਤਾਵਾ ਦੀਆਂ ਜੇਬਾਂ ‘ਚ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਮੋੜਾ ਦੇਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ‘ਚ ਨਿਤਰਨਾ ਪਵੇਗਾ, ਸਗੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ 2027 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਸਬਕ ਵੀ ਸਿਖਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ ਜਾਮਾਰਾਏ

ਲੰਘੀ 26 ਮਈ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ 8 ਮਿਊਂਸੀਪਲ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ, 76 ਮਿਊਂਸੀਪਲ ਕਾਊਂਸਿਲਾਂ ਤੇ 21 ਨਗਰ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਹੋ ਕੇ ਹਟੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੀ ਐਲਾਨੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਕੁੱਲ 1977 ਵਾਰਡਾਂ ‘ਚੋਂ ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ 958, ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ 397, ਸ਼ਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ 192, ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ 172 ਅਤੇ ਬਸਪਾ ਨੂੰ 7 ਵਾਰਡਾਂ ‘ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਹੋਈ ਹੈ। ਆਮ ਚਰਚਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਸੂਬੇ ‘ਚ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ‘ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ’ (‘ਆਪ’) ਨੇ ਰੱਜ ਕੇ ਧਾਂਦਲੀ ਅਤੇ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ‘ਆਪ’ ਨੇ ਹਰ ਉਹ ਕੋਝਾ ਹੱਥਕੰਡਾ ਵਰਤਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਗੂ ਅਤੀਤ ‘ਚ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਰਵਾਇਤੀ ਰਾਜਸੀ ਦਲਾਂ ਸਿਰ ਮੜ੍ਹਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੰਝ ‘ਆਪ’ ਦਾ ਹੀਜ਼-ਪਿਆਜ ਇਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਬੜੀ ਭੈੜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੰਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਯਾਦ ਰਹੇ ‘ਆਪ’ ਦੇ ਆਗੂ ਤੇ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਇਹੋ ਕਾਰਨਾਮਾ ਲੰਘੇ ਸਾਲ ਦਸੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ‘ਚ ਹੋਈਆਂ ਜਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਤੇ ਬਲਾਕ ਸੰਮਤੀ ਚੋਣਾਂ ‘ਚ ਵੀ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਵੈਸੇ, ਸੂਝਵਾਨ ਸਿਆਸੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਭਾਣਾ ਵਾਪਰਨ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਉਸੇ ਦਿਨ ਹੀ ਲਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਵੋਟਰਾਂ ਵਲੋਂ ਭੈੜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਮਨੀਸ਼ ਸਿਸੋਦੀਆ ਨੇ ‘ਆਪ’ ਦੇ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ‘ਪਾੜ੍ਹਤ’ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸੀ ਕਿ ਸਾਮ- ਦਾਮ-ਦੰਡ-ਭੇਦ ਦੀ ਨੀਤੀ ‘ਤੇ ਚਲਦਿਆਂ ਹਰ ਹਰਬਾ ਵਰਤ ਕੇ ਲੋਕਲ ਬਾਡੀਜ਼ ਚੋਣਾਂ ਹਰ ਹਾਲ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਢ ਦਿਓ।

ਉਂਝ ਸਿਆਸੀ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਤੇ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ‘ਆਪ’ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਲਈ ਹੁਣ ਕੋਈ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਜਾਂ ਨਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਅਸੂਲਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਡੋਰਾ ਪਿੱਟਣ ਵਾਲੇ ‘ਆਪ’ ਦੇ ਆਗੂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਬੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਧਨ ਕੁਬੇਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਆਮ ਆਦਮੀ’ ਦਾ ਲਿਬਾਸ ਪਵਾ ਕੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ‘ਚ ਭੇਜਣ ਦਾ ਭੱਦਾ ਕਾਰਨਾਮਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹਲਕਿਆਂ ਵਲੋਂ ਤਾਂ ਇਹ ਇਲਜ਼ਾਮ ਵੀ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਆਪ’ ਦੇ ‘ਥਿੰਕ ਟੈਕ’ ਨੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਟਿਕਟਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਵੇਚੀਆਂ ਸਨ। ਇਸੇ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਕਹਾਵਤ, “ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਸੂਟੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਮੁਕਲਾਵਾ” ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਹੁਣ ਦਲਬਦਲੀ ਕਰਕੇ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਝੋਲੀ ‘ਚ ਜਾ ਬੈਠੇ ਹਨ।

‘ਆਪ’ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ, ਹਲਕਾ ਇੰਚਾਰਜਾਂ, ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਿੰਡ ਪੱਧਰ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰਾਂ, ਰੇਤ-ਬਜ਼ਰੀ ਮਾਫੀਆ ਤੇ ਅਪਰਾਧੀ ਗ੍ਰੋਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਤ-ਪਨਾਹੀ ਕਰਨ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੇ ਜਬਰੀ ਵਸੂਲੀ ਰਾਹੀਂ ਬੇਓੜਕ ਮਾਇਆ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾਉਣ, ਕਮਿਸ਼ਨ ਖੋਰੀ ਆਦਿ ਦੇ ਇਲਜਾਮ ਸ਼ਰ੍ਹੇਆਮ ਲੱਗ ਰਹੇ ਹਨ।

‘ਆਪ’ ਦੇ ਸੁਪਰੀਮੋ ਸ਼੍ਰੀ ਅਰਵਿੰਦ ਕੇਜਰੀਵਾਲ, ਦਿੱਲੀ ਵਿਚਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਤਿ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਾਜ਼ਦਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਮੇਤ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਹਰ ਛੋਟਾ-ਵੱਡਾ ਆਗੂ ਅਕਸਰ ਸਿਆਸੀ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਕਰਦਿਆਂ ਜਾਂ ਆਮ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਮਹੂਰੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਰਾਖਿਆਂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹੋ ਨਹੀਂ ਇਹ ‘ਸੱਜਣ’ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਾਰੇ ਇਹ ਦਾਅਵੇ ਕਰਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਥੱਕਦੇ ਕਿ ਉਹ ਸਵੱਛ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਝੰਡਾ ਬਰਦਾਰ ਤੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਦੇ ਮੁਜ਼ੱਸਮੇ ਹਨ। ਭਾਜਪਾ ਵਲੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਲੋਕ ਰਾਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਗੰਭੀਰ ਢਾਹ ਤੇ ਖੁਦ ਮੁਖ਼ਤਾਰ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਵਕਾਰ ਮਿੱਟੀ-ਘੱਟੇ ਰੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਘ-ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਕੋਝੇ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਦੀ ਕਰੜੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਵੀ ਇਹ ‘ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼’ ਕੋਈ ਕਸਰ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ। ਲੇਕਿਨ, ਜਿੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਜ਼ੋਰ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਖੁਦ ਵੀ ਹੂਬਹੂ ‘ਭਾਜਪਾ ਮਾਰਕਾ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ’ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯਾਨਿ “ਕੌਣ ਆਖੇ ਰਾਣੀ ਅੱਗਾ ਢੱਕ !”

ਖੈਰ ! ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕਲ ਬਾਡੀ ਚੋਣਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਾਂ। ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਦੌਰਾਨ, ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਗਜ਼ ਦਾਖਲ ਕਰਾਉਨ ਵੇਲੇ ਹੀ ਬੜੀ ਖੱਜਲ-ਖੁਆਰੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਚੋਣਾਂ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਅਮਲੇ-ਫੈਲੇ ਨੇ ਪੱਖਪਾਤੀ ਵਤੀਰਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਦਰਜਨਾਂ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਗਜ ਰੱਦ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ 60 ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜੇਤੂ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਚੋਣਾਂ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਦੇ ਚਹੇਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਗੁੰਡਾਗਰਦੀ ਨੇ ਪਿੱਛਲੇ ਸਾਰੇ ਰਿਕਾਰਡ ਮਾਤ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਪੁਲਿਸ-ਪ੍ਰਸਾਸ਼ਨ ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ ਮੂਕ ਦਰਸ਼ਕ ਬਣ ਕੇ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਨੀਸ਼ ਸਿਸੋਦੀਆ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ‘ਗੁਰ ਮੰਤਰ’ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਪੱਖੋਂ ‘ਆਪ’ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਤੇ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ‘ਚ ਭੋਰਾ ਭਰ ਵੀ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਇਉਂ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ‘ਨਾਗਪੁਰੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਦਿਆਲੇ’ ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ।

ਨਗਰ ਨਿਗਮ, ਨਗਰ ਪਾਲਿਕਾ, ਨਗਰ ਪੰਚਾਇਤਾ ਦੀਆਂ ਇਹ ਚੋਣਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲੇ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਨੁਮਾਇਦਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਰੋਜ਼ਮਰਾ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਲਈ ਵੋਟਰ ਰਾਜਸੀ ਦਲਾਂ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਵੇਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਖਲੋਣ ਵਾਲੇ ਬਾਕਿਰਦਾਰ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਚੁਣਦੇ ਹਨ।

ਪਰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਖੁਦ ਮੁਖਤਾਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੋਚੀ-ਸਮਝੀ ਚਾਲ ਤਹਿਤ ਭਾਰੀ ਢਾਹ ਲਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਸਾਫ- ਸਫਾਈ ਦਾ ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਕੂੜੇ-ਕਰਕਟ ਦਾ ਠੀਕ ਨਿਪਟਾਰਾ, ਸੀਵਰੇਜ ਸਬੰਧੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ, ਪਾਰਕਾਂ ਦਾ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਫੰਡਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਘਾਟ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਹਾਕਮ ਧਿਰ ਨੂੰ ਹੀ ਜਿਤਾਉਣ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਿਰਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਆਪ’ ਇਸੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਨਿਯਮੀਆਂ ਤੇ ਧੱਕੇ ਸ਼ਾਹੀਆ ਦੇ ਆਸਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤਣ ‘ਚ ਸਫਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੋਣਾਂ ਹਰ ਹੀਲੇ ਜਿੱਤਣ ਪਿੱਛੇ ‘ਆਪ’ ਦੀ ਮੰਸ਼ਾ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਹੋਣ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਆਧਾਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰੀ-ਅਰਧ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਜਪਾ, ਜੋ ਹਰ ਹੀਲੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਮਨਸੂਬੇ ਘੜੀ ਬੈਠੀ ਹੈ, ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਤੋ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ।

ਚੋਣਾਂ ਲੰਘਣ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹੋ ਮੁੱਦੇ ਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਮੂੰਹ ਅੱਡੀ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਪਲਾਟ ਜਾਂ ਮਕਾਨ ਖਰੀਦਣ- ਵੇਚਣ ਲੱਗਿਆਂ ਐਨਓਸੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ‘ਚ ਡਾਹੇ ਜਾਂਦੇ ਬੇਲੋੜੇ ਅੜਿੱਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਦਫਤਰਾਂ ‘ਚ ਫੈਲੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੇ ਲਾਲਫੀਤਾਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਖਾਤਮਾ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਸਵੱਛ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਰਵਿਘਣ ਸਪਲਾਈ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ, ਗਲੀ-ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਵੇਲੇ ਸਿਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਸੀਵੇਰੇਜ ਸਬੰਧੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਆਦਿ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਵੈ ਨਿਰਭਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਸਰੋਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨੇ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਚਾਰੂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਟਾਫ ਦੀ ਰੈਗੂਲਰ ਭਰਤੀ ਕਰਨੀ ਆਦਿ ਮੰਗਾਂ-ਮਸਲੇ ਜਿਉਂ ਦੀ ਤਿਉਂ ਮੂੰਹ ਅੱਡੀ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇਹਨਾਂ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ‘ਚ ਜੇਤੂ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਸਹਿਰਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੰਵਾਰ ਸਕਣਗੇ। ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਧਿਰਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਕਾਰਜ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਮੁੱਦੇ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਉਠਾਉਣ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਾਣ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਜਮਹੂਰੀ ਚੇਤਨਤਾ ਉਚਿਆਈ ਜਾ ਸਕੇ।

2014 ‘ਚ, ਕੇਂਦਰ ‘ਚ ਮੋਦੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸਿਆਸੀ, ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਖੇਤਰਾਂ ‘ਚ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲੋਂ ਹੀ ਅਣਕਿਆਸਿਆ ਜਾਂ ਗੈਰ ਸੁਭਾਵਕ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ- ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸੇਧ ਦੇ ਰਹੇ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀ ਸੰਗਠਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੋਇਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ (ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.) ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛਡਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ 1925 ‘ਚ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਗੱਲ ਨਵੀਂ ਜਰੂਰ ਹੈ। ਉਹ ਹੈ, ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੀ ‘ਵਿਸਫੋਟਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ’ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੈਰ ਭਾਜਪਾ ਰਾਜਸੀ ਦਲਾਂ ਦੇ ਸਿਰਕੱਢ ਆਗੂਆਂ ਦਾ ਅਣਜਾਣ ਜਾਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੋਣਾ। ਇਸੇ ਅਨੁਪਾਤ ‘ਚ ਜਨ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਮਾਪੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਤਹੱਈਆ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ, ਲੰਘੇ 12 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੀ ਹੱਥਠੋਕਾ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਬਦਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿੱਢੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦਾ ਸਹੀ- ਸਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਇਕੋ ਤੱਥ ਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਲੋਕ ਸਭਾ ਦਾ ਸਪੀਕਰ, ਰਾਜ ਸਭਾ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ, ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ, ਭਾਜਪਾ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਚੋਂ ਭਾਰੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸ਼ਖਸ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸਬੰਧ ਹਨ। ਇਹੋ ਨਹੀਂ ਫੌਜ ਤੇ ਅਰਧ ਸੈਨਿਕ ਬਲਾਂ ਦੇ ਉਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਤੇ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਧੁਰੰਧਰ ਵੀ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੀ ਫਿਰਕੂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸਹਿਮਤੀ ਜਾਂ ਨਰਮਗੋਸ਼ਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਜ ਪਾਲਕਾ ਤੇ ਪੁਲਸ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਵੀ ਇਸ ਲਾਗ ਤੋਂ ਅਛੂਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੇ ਸੋਇਮ ਸੇਵਕ ਤੇ ਸਮਰਥਕ ਵਿਦਿਆ, ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਖੋਜਾਂ, ਇਤਿਹਾਸ, ਸਭਿਆਚਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਖੁਦ-ਮੁਖਤਿਆਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖੀ ਥਾਪ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਾਹਿਰ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਵਿਦਿਅਕ ਢਾਂਚੇ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦਾ ਵੱਡੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਭਗਵਾਂਕਰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਨੇਕਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਫੈਸਲੇ ਸੰਵਿਧਾਨ-ਕਾਨੂੰਨ ‘ਚ ਦਰਜ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੀ ‘ਹਿੰਦੂਤਵੀ’ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਵਸੋਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਸਥਾ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸੰਘ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਖਰੂਦੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਲੇ ਸਮਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਤ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਭੜਕਾਊ ਤੇ ਇਤਰਾਜਯੋਗ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਫਿਰਕੂ ਵੰਡ ਡੂੰਘੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁਸਲਿਮ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੂੜ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਹਿੰਸਕ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਮੂਹਰੇ ਅਸੱਭਿਅਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪੱਧਤੀ, ਪਹਿਰਾਵੇ, ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਘ੍ਰਿਣਾ ਫੈਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ-ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਰੱਖਿਅਕ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਨਿਆਂਪਾਲਕਾ ਸਭ ਕੁੱਝ ਮੂਕ ਦਰਸ਼ਕ ਬਣ ਕੇ ਦੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਫਿਰਕੂ ਦੰਗੇ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਘੀ ਗ੍ਰੋਹ ਤਾਂ ਕਤਲ, ਲੁੱਟਾਂ-ਖੋਹਾਂ, ਹਜ਼ੂਮੀ ਹਿੰਸਾ, ਮਾਰ-ਕੁਟਾਈ ਕਰਕੇ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ ਦੇ ਬਾਘੀਆਂ ਪਾਉਂਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਪੀੜਤਾਂ ਖਿਲਾਫ ਝੂਠੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਰਜ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੇਕਸੂਰਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹੀ ਡੱਕਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਆਮ ਵਰਤਾਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਘੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਲਿਤਾਂ-ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਉਚੇਚਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਿਖਣ-ਬੋਲਣ ਰਾਹੀਂ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਅਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਮੁਦੱਈਆਂ ਨੂੰ ‘ਦੇਸ਼ ਧ੍ਰੋਹੀ’ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ‘ਨਿਵਾਜ਼ਿਆ’ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਈ.ਸੀ.ਆਈ.) ਇਕ ਖ਼ੁਦ ‘ਮੁਖਤਿਆਰ ਸੰਸਥਾ’ ਦੀ ਥਾਂ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਵਿੰਗ ਵਜੋਂ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਵੋਟਾਂ ਦੀ ‘ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਘਣੀ ਸੁਧਾਈ’ (ਐਸਆਈਆਰ) ਰਾਹੀਂ ਕਈ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਵੋਟਰ, ਵੋਟ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਹੱਕ ‘ਚ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਲੱਖਾਂ ਹੀ ਨਵੀਆਂ ਜਾਅਲੀ ਵੋਟਾਂ ਵੀ ਬਣਾ ਦਿਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ‘ਚ ਵੀ ਬਾਦਸਤੂਰ ਜਾਰੀ ਹੈ।

ਈ.ਡੀ., ਸੀ.ਬੀ.ਆਈ. ਆਦਿ ਕੇਂਦਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਤੇ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਵਿਭਾਗ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਹੱਥ ਠੋਕੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਭਾਜਪਾ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਮਰੋੜ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਜਪਾ ‘ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਘ-ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਹੁਕਮ ਅਦੂਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਝੂਠੀ ਤੇ ਮਨਘੜ੍ਹਤ ਇਲਜ਼ਾਮ ਤਰਾਸ਼ੀ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਥੱਲੇ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਮੀਡੀਆ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਿਜਲਈ ਮੀਡੀਆ ਹਰ ਹਾਲਤ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ‘ਪਰਮ-ਪਵਿੱਤਰ ਫਰਜ਼’ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੀ ਘਾਤਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ, ਲੋਕ ਰਾਜ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ‘ਚ ਲੱਗਭੱਗ ਤਬਾਹ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਾਸਾ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ਿਆਂ ‘ਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਡੀ ਚੋਟੀ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਲਗਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਯੁਧਨੀਤਕ ਸਾਂਝਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਗੁੱਟ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਵਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦਾਨਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ, ਦੂਜੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਬਾਜ਼ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਘੜੀ ਗਈ ਨਵੀਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨੀਤੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ। ਕਈ ਮਿੱਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੁਵੱਲੇ ਸਬੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਇਸ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਦਾ ਬੜਾ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਦਬਾਅ ਥੱਲੇ ਗਲਤ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਸਦਕਾ ਹੀ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਭਰਪੂਰ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਈਏ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਖਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਧਨ ਦਾ ਚੋਖਾ ਹਿੱਸਾ ਲੋਕ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਖਰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਲੰਘੇ 12 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਮੋਦੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ, ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਕਟ ‘ਚ ਘਿਰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਮੂੰਹੋਂ ਬੋਲਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੇ 80 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਲੋਕ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮੁਫ਼ਤ 20 ਕਿਲੋ ਆਟਾ ਤੇ 5 ਕਿਲੋ ਦਾਲ ਪ੍ਰਤੀ ਮਾਹ ਦੇਣ ਦੀ ਸਕੀਮ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦੇ ਬੇਰੋਕ ਵਾਧੇ ਨੇ ਲੰਘੇ 40 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਤ, ਭੁਖਮਰੀ, ਕੁਪੋਸ਼ਣ, ਮਹਿੰਗਾਈ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਸੋਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਿੱਸੇ ਇਕਸਾਰ ਤੇ ਮਿਆਰੀ ਵਿਦਿਅਕ ਤੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਨਾਲ – ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਰਜ਼ਾ ਤੇ ਵਿਉਪਾਰ ਅਸੰਤੁਲਨ ਨਿਰੰਤਰ – ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਮੀਰ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ । ਅਸਾਵੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਧੀਨ ਕੀਤੇ ਤੇ ਨੇੜ ਭਵਿੱਖ ‘ਚ ਹੋਣ ਜਾ – ਰਹੇ ਸੰਭਾਵੀ ‘ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਉਪਾਰ ਸਮਝੌਤੇ’ (ਐਫਟੀਏ) ਭਾਰਤ ਦੀ । ਖੇਤੀ, ਛੋਟੇ ਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਉਦਯੋਗ-ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੂਨ – ਵਪਾਰ ਲਈ ਵੱਡੇ ਖਤਰਿਆਂ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ – ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਬੇਰੋਕ ਆਮਦ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ‘ਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਫਲ, ਸੁੱਕੇ ਮੇਵੇ, ਤੇਲ ਬੀਜ ਜਿਹੇ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਕੱਪੜਾ ਤੇ ਕਪਾਹ ਆਦਿ ਭਾਰੀ ਮੰਦਵਾੜੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣ ਜਾਣਗੇ। – ਭਾਰਤੀ ਕਰੰਸੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਡਿਗ ਰਹੀ ਕੀਮਤ ਨੇ ਮੋਦੀ – ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਉਸਦੇ ‘ਅੰਧ ਭਗਤਾਂ’ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬੇਸ਼ੱਕ – ਨਹੀਂ ਝੰਜੋੜਿਆ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੂਝਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ = ਵੱਡੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਕਾਰੀ । ਖੇਤਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸੀ-ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿੱਜੀ – ਕੰਪਨੀਆਂ ਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਕੋਲ ਕੌਡੀਆਂ ਦੇ ਭਾਅ ਵੇਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਵੈ ਨਿਰਭਰ – ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਗ ਪੈ ਜਾਵੇਗਾ। – ਅਮੀਰੀ-ਗਰੀਬੀ ਦਾ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਪਾੜਾ ਏਨੀ ਖਤਰਨਾਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਫਿਕਰਮੰਦੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ – ਹਮਾਇਤੀ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਵੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ‘ਚ = ਇਸ ਪਾੜੇ ਦੇ ਵਾਧੇ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਤੇ ਮਿਕਦਾਰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ _ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। 2008 ‘ਚ ਅਮਰੀਕਾ ‘ਚ ਹੋਏ – ਆਰਥਿਕ ਮੰਦੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਧਮਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਵਰਗੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਕਿਸੇ – ਵੇਲੇ ਵੀ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰੋਂ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਦੇ ਸਾਫ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲ – ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਮੋਦੀ ਦੇ ਰਾਜ ਅੰਦਰ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ‘ਚ – ਆਏ ਵਿਗਾੜਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ – ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਨਵ-ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ – ਜੰਜ਼ੀਰਾਂ ਤੋੜਨ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਜੰਗ ਲੜਨੀ ਪਵੇ। –

ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦਾ ਥਾਪੜਾ ਹਾਸਲ ਭਾਜਪਾ, ਆਪਣੇ ਕੋਝੇ – ਇਰਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਉਣ ਲਈ, ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਅੰਦਰ ਹਰ ਹਰਬਾ ਵਰਤ ਕੇ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤਣ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੱਤਾ ‘ਤੇ ਪੱਕਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ – ਇਸ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਆਸਾਮ, ਬਿਹਾਰ, ਹਰਿਆਣਾ ਸਮੇਤ – ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜਾਂ ‘ਚ ਸਫਲਤਾ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। = ਭਾਜਪਾ, ਆਪਣੀ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਲਈ 2027 ‘ਚ – ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਅਸੈਂਬਲੀ ਚੋਣਾਂ ‘ਚ ਸੂਬੇ ਦੀ ਸੱਤਾ – ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾਉਣ ਦੀ ਚਾਹਵਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਤਵ ਪੂਰਾ ਕਰਨ – ਲਈ ਇਹ ਹਰ ਅਨੈਤਿਕ ਹਥਕੰਡਾ ਤੇ ਗੈਰ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਢੰਗ – ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਤੇ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਫਿਰਕੂ-ਫਾਸ਼ੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਪੱਖੀ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਡੱਟਵੀਂ ਲੜਾਈ ਦੇਣ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਾਰਨਾਮਾ ਲੰਘੇ ਕੁੱਝ ਸਾਲਾਂ ‘ਚ ਕਈ ਵਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਸੰਗਰਾਮੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸਦਕਾ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘੋਲਾਂ ‘ਚ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਵੀ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਭਾਜਪਾ, ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਸਾਮ-ਦਾਮ-ਦੰਡ-ਭੇਦ ਦੀ ਨੀਤੀ ਤਹਿਤ ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰ ਵਰਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਜਪਾ, ਦਲ ਬਦਲੀਆਂ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਨਾਲ, ਸੱਤਾ ਦਾ ਡਰ ਦਿਖਾ ਕੇ ਤੇ ਧਨ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਡੇਰਿਆਂ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀਆਂ 2027 ‘ਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਹਰ ਕੀਮਤ ‘ਤੇ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਗੈਰ ਭਾਜਪਾ ਦਲ, ਇਹ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਫੇਲ੍ਹ ਕਰਨ ਲਈ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੀ ਫਿਰਕੂ-ਫਾਸ਼ੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰਦਾਰ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਰਹੇ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਅਜੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ, ਸੰਘ ਦੀ ਖਤਰਨਾਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੈਰ ਭਾਜਪਾ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤ ਰਾਜਸੀ ਆਗੂ ਭਾਜਪਾ ‘ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ‘ਚ ਵੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਮ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ, ਸਿਰਫ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਸੱਦੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ‘ਚ ਹਨ।

ਆਰ.ਐਮ.ਪੀ.ਆਈ., ਦੂਜੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਦਲਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾ ਕੇ ਆਰਥਿਕ, ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਸਾਂਝੇ ਜਨਤਕ ਘੋਲ ਵਿੱਢਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਿਲ ਕਦਮੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਦਲਿਤ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਾਂ ਪੱਖੀ ਅਸਰ ਵੀ ਪਿਆ ਹੈ। ਸੰਘੀ ਸਾਜਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਰਟੀ ਜਿੱਥੇ ਖੱਬੀਆਂ, ਜਮਹੂਰੀ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਏਕਾ ਉਸਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਜਾਤ- ਪਾਤ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਮਨੂੰਵਾਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਦਲਿਤ ਭਾਈਚਾਰੇ, ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਡਾ. ਭੀਮ ਰਾਓ ਅੰਬੇਦਕਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਲੋਂ ਰਚੀ ਮਾਨਵੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖ ਭੈਣਾਂ-ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਇਸਾਈਆਂ, ਦਰਮਿਆਨੇ ਤਬਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ, ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਤੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਹਕੀਕੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀ ਜੰਗ ‘ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਦਾ ਹਰ ਸੰਭਵ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਸਾਨੂੰ ਪੂਰਨ ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੂਝਵਾਨ ਤੇ ਸੂਰਬੀਰ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ‘ਚ ਆਪਣਾ ਨਿੱਗਰ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣਗੇ।

ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ

ਰਵੀ ਕੰਵਰ
ਅਫਰੀਕਾ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਦੇਸ਼ ‘ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਰਿਪਬਲਿਕ ਆਫ ਕਾਂਗੋ’ (ਡੀ ਆਰ ਸੀ) ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਕੋਵਿਡ-19 ਵਰਗੀ ਘਾਤਕ ਬੀਮਾਰੀ ਈਬੋਲਾ (ਵਾਇਰਸ ਨਾਲ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਲਾਗ ਅਧਾਰਤ) ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਹੈ। ਜੂਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫਤੇ ਤੱਕ 246 ਲੋਕ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ 1 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਮਾਮਲੇ ਰਜਿਸਟਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਲੱਖਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਇਸ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਣ ਕਰਕੇ ਜੋਖ਼ਮ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜੇ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਘੱਟ ਹਨ।

ਈਬੋਲਾ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖਤਰਨਾਕ ਤੇ ਘਾਤਕ ਵਾਇਰਲ ਬੀਮਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ‘ਚ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਖੂਨ ਵਗਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੜੇ ਦਰਦਨਾਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਰੀਜ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ‘ਬੁਨਡੀਬੁਗਯੋ ਸਟ੍ਰੇਨ’ ਸਰਗਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ‘ਚ 2 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 21 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੇਜ਼ ਬੁਖ਼ਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਦਸਤ ਤੇ ਉਲਟੀਆਂ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ‘ਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੋਗ ਰੋਧਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੀ ਹਮਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਖੂਨ ਦੇ ਗਤਲੇ ਬਣਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵਹਾਅ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਲ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਮਰੀਜ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਬੁਨਡੀਬੁਗਯੋ ਸਟ੍ਰੇਨ’ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਗਭਗ ਇਕ ਤਿਹਾਈ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਟ੍ਰੇਨ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਦਵਾਈ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਈਬੋਲਾ ਵਾਇਰਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1976 ‘ਚ ਮੌਜੂਦਾ ਡੀ ਆਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂਅ ਜਾਇਰੇ ਸੀ, ਵਿਖੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਵਗਦੇ ਦਰਿਆ ਈਬੋਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕੇਸ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਸ ਘਾਤਕ ਵਾਇਰਸ ਦਾ ਨਾਂਅ ‘ਈਬੋਲਾ’ ਪਿਆ ਸੀ।

ਈਬੋਲਾ, ‘ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਰਿਪਬਲਿਕ ਆਫ ਕਾਂਗੋ’ ‘ਚ ਇਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਯੁਗਾਂਡਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕੰਪਾਲਾ ‘ਚ ਵੀ ‘ਬੁਨਡੀਬੁਗਯੋ ਸਟੇਨ’ ਦੇ ਕੁਝ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੋਈ ਹੈ । ਡੀ ਆਰ ਸੀ ਦੇ ਗੋਮਾ ਸ਼ਹਿਰ ‘ਚ ਵੀ ਈਬੋਲਾ ਦੇ ਕੁਝ ਮਾਮਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇਟੂਰੀ ਸੂਬੇ ਤੋਂ 350 ਮੀਲ ਦੂਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਬੋਲਾ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਸੀ।

ਇਸ ਘਾਤਕ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਈਬੋਲਾ ਨੂੰ ‘ਰੱਬ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ’ ਜਾਂ ਇਕ ‘ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤ’ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੜਾ ਸੌਖਾ ਤੇ ਸ਼ਾਤਰਾਨਾ ਰਾਹ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਿਪਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਾਲਾਤ ਤੇ ਚੁਗਿਰਦੇ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਤਾਕਤਾਂ, ਲੋਕਾਂ, ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਦੋਸ਼ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਛੜੇਪਣ ਤੇ ਮਾੜੀ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਸਿਰ ਮੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹਕੀਕਤ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ‘ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਰਿਪਬਲਿਕ ਆਫ ਕਾਂਗੋ’ ਦੀ ਜਰਖੇਜ਼ ਧਰਤੀ ਕੋਬਾਲਟ, ਕੋਲਟਾਨ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਧਾਤਾਂ ਤੇ ਦੁਰਲਭ ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਖਣਿਜਾਂ ਤੇ ਧਾਤਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਹ ਖੇਤਰ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਪਤਾਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਕੀਮਤੀ ਵਸੀਲੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੰਵਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਦੀ ਲੁੱਟ ਸਦਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਝੱਲਣੀਆਂ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। 1961 ‘ਚ ਕਾਂਗੋ ‘ਚ ਸੱਤਾ ‘ਤੇ ਕਾਬਜ ਹੋਏ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਆਗੂ ਪੈਟਰਿਸ ਲੁਮੂੰਬਾ ਨੂੰ ਸੀ ਆਈ ਏ ਨੇ ਕਤਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਸੱਤਾ ‘ਤੇ ਬਿਠਾਏ ਸਾਮਰਾਜੀ ਹੱਥਠੋਕੇ ਮੋਬੁਤੁ ਸੇਸੇ ਸੋਕੋ ਨੇ ਲੁਮੂੰਬਾ ਵੱਲੋਂ ਉਸਾਰਿਆ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਢਾਂਚਾ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ।

ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਈਬੋਲਾ ਵਾਇਰਸ ਜਿਸ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਕਟ ਝੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਖਿੱਤਾ, ਪਿੱਛਲੇ 30 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ 60 ਲੱਖ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਭੁੱਖ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣੇ ਹਨ, ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। 70 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਜਾੜੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਰਜ਼ੀ ਕੈਂਪਾਂ ‘ਚ ਤੂੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਪੀਣ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ 2 ਕਰੋੜ 70 ਲੱਖ ਲੋਕ ਗੰਭੀਰ ਭੁੱਖਮਰੀ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ। ਹੈਜ਼ਾ, ਚੇਚਕ, ਮੱਕੀ ਪੌਕਸ ਆਦਿ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ। ਈਬੋਲਾ ਤੇ ਹੋਰ ਘਾਤਕ ਮਹਾਂਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪਨਪਣ ਤੇ ਫੈਲਣ ਲਈ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਹੀ ਜਰਖੇਜ਼ ਭੋਇੰ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਹੁਣ ਵੀ ਜਦੋਂ ਡੀ ਆਰ ਸੀ ਦਾ ਇਟੂਰੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਈਬੋਲਾ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਥੇ ਅਤੇ ਕਿਵੁਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ‘ਚ ਕੋਲਟਨ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਖਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਲਈ ਰਵਾਂਡਾ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਐਮ-23 ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਅੱਤਵਾਦੀ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਜਾਰੀ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਦਿਓਕੱਦ ਵਪਾਰਕ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ‘ਤੇ ਹਨ। ਕੋਬਾਲਟ, ਕੋਟਾਨ ਤੇ ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਦੁਰਲਭ ਖਣਿਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੁਟੇਰੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਧਨਾਢਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮਾਰਟ ਫੋਨ, ਲੈਪਟੋਪ ਤੇ ਬਿਜਲਈ ਵਾਹਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਗਲੈਨਕੋਰ ਵਰਗੇ ਖਣਿਜ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਕਨੀਕੀ ਕਾਰਪੋਰੇਟਾਂ ਦੇ ਮੁਨਾਫ਼ਿਆਂ ‘ਚ ਅਥਾਹ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਟਰੰਪ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ‘ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਸਮਝੌਤਾ’ ਦੁਰਲਭ ਖਣਿਜਾਂ ਦੀ ਇਸੇ ਲੁੱਟ ਦੀ ਨੰਗੀ-ਚਿੱਟੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਟਰੰਪ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਧਨਾਢ ਤਾਂ ਮਾਲਾਮਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ‘ਚ ਪੈ ਰਹੇ ਹਨ।

ਹੁਣ ਤੱਕ ਹੋਈਆਂ ਖੋਜਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਈਬੋਲਾ ਜਿਹੀਆਂ ਮਹਾਂਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਾਇਰਸਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਹਨ। ਵਪਾਰਕ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਲਾਲਚ ਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਖਣਿਜਾਂ ਦਾ ਖਨਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਜੰਗਲ ਸਾਫ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਂਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਸਰੋਤ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ‘ਚ ਆਉਣ ਦਾ ਜੋਖ਼ਮ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਤੱਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ, ਉਥੇ ਲੋਕ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੱਕ ਵਾਇਰਸਾਂ ਦੇ ਪੁੱਜਣ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੈ। ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਟਿਕਾਣੇ ਜੰਗਲ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭੋਜਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ‘ਚ ਮਨੁੱਖੀ ਬਸਤੀਆਂ ਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਹ ਮੁੱਖ ਰਾਹ ਹਨ । ਇਹ ਤੱਥ, 2014-16 ਤੇ 2018-20 ਦੀਆਂ ਈਬੋਲਾ ਮਹਾਂਮਾਰੀਆਂ ਵੇਲੇ ਬਾਖੂਬੀ ਤਸਦੀਕ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੋਈ ਸੰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਈਬੋਲਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਨਾਖਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਖਾਣਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ‘ਚ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਤੇ ਪਸਾਰ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੰਦੀ ਸਿਹਤ ਤੇ ਮਾੜੀਆਂ ਜਿਉ ਹਾਲਤਾਂ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਵਾਇਰਸਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸੰਖਿਆਂ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਕੀਮਤੀ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਖੇਤਰਾਂ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਹਿਤ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਉਜਾੜਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸ਼ਤ-ਪਨਾਹ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ-ਸਾਮਰਾਜੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਡੀ ਆਰ ਸੀ ਵਰਗੇ ਅਫਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ‘ਚ ਖਾਨਾਜੰਗੀਆਂ ਕਰਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ‘ਚ ਕਬੀਲਾਈ ਪਛਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਬੀਲਾਈ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸਮਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਪੈਸਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਲਿਹਾਜ਼ਾ, ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਉਜੜ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਨੇ ਲੰਘੇ 15 ਮਹੀਨਿਆਂ ਚ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਹੀ ਘਰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਲੈਣ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਨੀਤੀ ਅਧੀਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਉਸ ਖੋਜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਘਾਤਕ ਵਾਇਰਸ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇਸ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਸਰੋਤ ‘ਤੇ ਹੀ ਰੋਕਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਟਰੰਪ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 2025 ‘ਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਈਬੋਲਾ ਵਰਗੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਲੱਛਣ ਤੇਜ਼ ਬੁਖਾਰ ‘ਤੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ 10 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਖਰਚੇ ਜਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ । ਡਬਲਿਊ ਐੱਚ ਓ, ਯੂ ਐੱਸ ਏਡ ਦੀ ਇਮਦਾਦ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਢਾਂਚੇ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਅਫਰੀਕਾ ‘ਚ ਫੁਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਟਰੰਪ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਦਮਾਂ ਦੇ ਤਬਾਹਕੁੰਨ ਨਤੀਜੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਖੂਬ ਦਿੱਸ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸੰਪਰਕ ਲੱਭਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਖੇਰੂੰ-ਖੇਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਸਿੱਖਿਅਤ ਸਿਹਤ ਕਾਮੇ ਖਿੰਡ ਗਏ। ਇਸੇ ਦਾ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਸੀ ਕਿ ਡੀ ਆਰ ਸੀ ਦੇ ਇਟੂਰੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਹ ਬੀਮਾਰੀ ਫੁੱਟੀ ਸੀ, ਵਿਖੇ ਇਸ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਭਗ 6 ਹਫਤਿਆਂ ਪਿਛੋਂ ਲੱਗ ਸਕਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਹੈ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਕਤਲ, ਜਿਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਉਹ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਟ੍ਰੇਨ ਦੀ ਵੈਕਸੀਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 8-9 ਮਹੀਨੇ ਲੱਗਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਥੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਿਹਤ ਕਰਮੀਆਂ ਕੋਲ ਪੀ ਪੀ ਈ ਕਿੱਟਾਂ ਤੇ ਰੋਗਾਣੂ ਰੋਧਕ ਜੈੱਲ ਵਰਗੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਸਤਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਅਪਣਾ ਜੀਵਨ ਦਾਅ ‘ਤੇ ਲਾ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਈ ਸਿਹਤਕਰਮੀ ਤਾਂ ਲਾਗ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਮਰ ਵੀ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਅਮਰੀਕਾ, ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਕੀਨੀਆ ‘ਚ ਇਕ ਆਈਸੋਲੇਸ਼ਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਈਬੋਲਾ ਦੇ ਜੋਖ਼ਮ ਵਾਲੇ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਭੇਜੇ ਜਾਣਗੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਉੱਥੇ ਕੇਵਲ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਹੀ ਦਾਖਲ ਹੋ ਸਕਣਗੇ। ਕੀਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੁਆਲ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੀਨੀਆ ‘ਚ ਕਦੇ ਵੀ ਈਬੋਲਾ ਦਾ ਕੋਈ ਮਾਮਲਾ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਕੇਂਦਰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕੀਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਿੱਤ ਦਿਨ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਗਈ ਗੋਲੀ ਨਾਲ 3 ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ ਕਿਊਬਾ ਹੈ । ਇਸ ਨੇ 2014-16 ਤੇ 2018-20 ਦੀਆਂ ਈਬੋਲਾ ਮਹਾਮਾਰੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ 1200 ਡਾਕਟਰਾਂ ਤੇ ਸਿਹਤ ਕਾਮਿਆਂ ਦੇ 3 ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਜੋ ਇਹ ਮਹਾਮਾਰੀ ਖਤਮ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਪਰਤੇ ਸਨ। ਉਹੀ ਕਿਊਬਾ, ਜੋ ਅਮਰੀਕਾ ਸਾਮਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਸਖ਼ਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਹਸਪਤਾਲ ਚਾਲੂ ਰੱਖਣ ਦੇ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ ।

ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਵਿੱਤੀ ਧਨਾਢ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਗਾਂਹ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਅਜਿਹੀ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕਣਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਨਾ ਬਣੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੀ ਲਾਮਬੰਦੀ ਜਾਂ ਉਤਪਾਦਨ ‘ਚ ਕੋਈ ਅੜਿੱਕਾ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਯਾਨਿ ਕੁਝ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਵਾਪਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੁਨਾਫੇ ਦੇ ਵਹਾਅ ‘ਚ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹਾ ਵੀ ਖਲਲ ਪੈਂਦਾ ਹੋਵੇ।

ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੋ! ਕੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੁੰਡੀ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤਕ ਸਰਕਾਰਾਂ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਖਿਲਵਾੜ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਕਾਂਗੋ’ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤ ਵੱਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਧਕੇ ਰਹੇ ?

ਸੰਪਰਕ : 94643-36019

ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ ਤੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਸਾਹਿਤ

منگت رام پاسلا
2027 میں ہونے والے پنجاب اسمبلی انتخابات میں کامیابی کے لیے صوبے کی تمام سیاسی جماعتوں نے سرگرمیاں شروع کر دی ہیں، ایک طرف تو آپ، کانگریس، بی ایس پی اور اکالی دل کے مختلف دھڑے اقتدار پر قبضہ کرنے کے لیے ہر طرح کی غلطیاں کر رہے ہیں، دوسری طرف بی جے پی بھی ان انتخابات میں کامیابی کے لیے کئی حیران کن لیکن مشکوک اقدامات کر رہی ہے۔ بی جے پی سیاسی موقع پرستی اور دوہرے معیار کے معاملے میں بھی کئی نئے ریکارڈ قائم کر رہی ہے۔ اس نے اقتدار کا خوف اور پیسے کے لالچ میں پارٹی سے انحراف کے غیر قانونی رجحان کو ایک ‘جائز سیاسی اصول’ بنا دیا ہے۔

اس کے علاوہ مختلف ڈیروں کے سربراہوں کو بھی گرفتار کیا گیا ہے، تاکہ لوگوں کے مذہبی عقیدے کو ووٹ کی صورت میں خریدا جا سکے۔ منواد کے ان بانیوں کے ذہنوں میں دلتوں، خاص طور پر والمیکی برادری کے لیے ایک خاص ‘محبت’ ہے، جب کہ عام زندگی میں، آر ایس ایس کے حمایت یافتہ بی جے پی اراکین دلتوں کے ساتھ کھانے پینے کے برتن، پانی کے ذرائع اور شمشان گھاٹ بانٹنے کے سخت خلاف ہیں۔ پنجاب کے کمیونسٹوں نے آر ایس ایس کے فرقہ وارانہ فاشسٹ نظریے کے خلاف عوامی شعور کو تیز کرنے اور بائیں بازو کو مضبوط کرنے کے لیے عوامی سرگرمیاں تیز کر دی ہیں، تاکہ پنجاب میں اقتدار پر قبضہ کرنے کی بی جے پی کی ہر کوشش کو ناکام بنایا جا سکے۔

پنجاب کے انتخابات ایسے وقت ہونے جا رہے ہیں جب سنگھ پریوار مودی حکومت کے 12 سالہ دور کا جشن منا رہا ہے۔ مودی سرکار کے اقدامات اور الفاظ ڈیزل، پیٹرول اور کھانا پکانے والی گیس کی قیمتوں میں بے لگام اضافہ، زراعت کے لیے ضروری کھاد کی شدید قلت، روزگار کی تلاش میں گھر گھر بھٹکتے کروڑوں نوجوانوں کے زخمی احساسات، دو وقت کے کھانے کے لیے وسائل اکٹھا کرنے کی فکر سے کوئی سروکار ظاہر نہیں کرتے، یہ کوئی ایسی پالیسی ہے جس سے نمٹنے کی کوئی خواہش پیدا نہیں ہوتی۔ امیر اور غریب کے درمیان خطرناک حد تک بڑھتا ہوا فرق اور ہندوستانی کرنسی کی مسلسل قدر میں کمی مستقبل قریب میں ملک کے لیے ایک بڑی تباہی بن سکتی ہے۔ سامراج کی زیر قیادت نیو لبرل پالیسی فریم ورک کی میراث اور امریکہ، یورپی یونین اور دیگر سرمایہ دار ممالک کے ساتھ غیر منصفانہ حالات میں کیے جانے والے ‘غیر ملکی تجارتی معاہدے’ ہندوستان جیسے معاشی طور پر پسماندہ ملک کے لیے لامحالہ مہلک ثابت ہوں گے۔

پانی کی بڑھتی ہوئی قلت اور معیار میں کمی، نوجوانوں میں بڑھتی ہوئی بے روزگاری اور منشیات کی لت، غنڈہ گردی، دن بدن بڑھتے جرائم اور آلودہ ماحول کی وجہ سے پنجاب مسلسل تنزلی کی طرف جا رہا ہے۔ سیاسی موقع پرستی اور بڑھتی ہوئی کرپشن نے صورتحال کو مزید سنگین بنا دیا ہے۔ آج کے سیاست دان اور حکومتیں چلانے والے بیوروکریٹس اقتدار کے مزے لوٹنے اور کرپشن کے ذریعے لامحدود پیسہ اکٹھا کرنے کی دوڑ میں مصروف ہیں۔ معاشرے کے تئیں جذبات سے عاری رویے کی وجہ سے ان کے پاس نہ تو وقت ہے اور نہ ہی ان کے پاس عام آدمی کے لیے کچھ سوچنے یا کرنے کا کوئی ارادہ ہے۔

اسمبلی انتخابات کے دوران سکھوں کے ووٹ حاصل کرنے کے لیے آر ایس ایس، بی جے پی اور سنگھ پریوار نے سیاسی نظریاتی موقع پرستی کی تمام حدیں پار کر دیں۔ 6 جون 1984 کو ہونے والے دل دہلا دینے والے ‘آپریشن بلیو سٹار’ کو تمام عوام بالخصوص سکھ عوام کبھی نہیں بھول سکتے۔

ہر سال، ‘دمدمی ٹکسال’ کے ہیڈ آفس مہتا چوک میں مذہبی تقریبات کا اہتمام کیا جاتا ہے، جس میں انتہائی بدقسمت آپریشن ‘بلیو سٹار’ کے خلاف احتجاج کا اظہار کیا جاتا ہے۔ اس سال 6 جون 2026 کو منعقد ہونے والی ایسی ہی ایک تقریب میں شرکت کرکے بی جے پی کی زیر قیادت مہاراشٹر کی ریاستی حکومت کے وزیر ‘شریمان’ گریش مہاجن نے ان تمام لوگوں کو چونکا اور پریشان کردیا ہے جو اب تک بی جے پی، ہندو راشٹر کی پیروکار، اور خالصتان کے حامی دمدمی ٹکسال کو ایک دوسرے کا دشمن سمجھتے رہے ہیں۔ وزیر موصوف نے اپنی تقریر میں ‘آپریشن بلیو اسٹار’ کی سخت مذمت کی تھی اور آنجہانی محترمہ اندرا گاندھی کی توہین کی تھی۔ یہی نہیں بلکہ وزیر موصوف نے بھارتی فوج کی فائرنگ سے ہلاک ہونے والے مسلح افراد کو بھی ‘شہید’ کے درجے سے نوازا، جنہیں بی جے پی کے رہنما اب تک دہشت گرد اور غدار کہتے رہے ہیں۔

ہماری شکایت صرف بی جے پی لیڈر کی تقریر سے ہی نہیں ہے بلکہ آر ایس ایس-بی جے پی کے دوغلے کردار اور سکھوں کے ووٹ حاصل کرنے کے لیے وہ جو حربے استعمال کر رہے ہیں اس کے بارے میں بھی ہے۔ یاد رہے کہ پنجاب کے تاریک دور میں آر ایس ایس اور بی جے پی کے لیڈروں کو عام سکھوں اور پرتشدد کارروائیاں کرنے والے مٹھی بھر مسلح خالصتانیوں میں کوئی فرق نظر نہیں آیا۔ اس وقت وہ اس وقت کی حکومتوں کو تمام سکھوں کے ساتھ سختی سے پیش آنے کا مشورہ دیتے رہے۔

پنجاب میں بی جے پی کے اقتدار پر قبضہ کرنے کا مطلب یہاں کے لوگوں کے ذہنوں میں بھائی چارے، فرقہ وارانہ ہم آہنگی اور پرامن بقائے باہمی کے کلچر کو ختم کرنا ہوگا۔

آر ایس ایس-بی جے پی کی اس خطرناک سازش کو ناکام بنانے کے لیے پنجاب کے لوگوں کے پاس بھی سیاسی اور نظریاتی روایت، ان کی صحت مند ثقافت، قربانیوں سے بھری ان کی قابل فخر تاریخ اور سکھ گرو اور بھکتی تحریک کے عظیم رہنماؤں کے لکھے ہوئے انسانی الفاظ کا خزانہ ہے۔ پنجابیوں کے پاس غدری باباؤں اور شہید اعظم بھگت سنگھ اور ان کے ساتھیوں کی جانب سے یکجہتی کا معاشرہ بنانے کے لیے دی گئی قربانیوں کی بے مثال میراث بھی ہے۔ اس کی بدولت وہ فرقہ پرست، فاشسٹ، تفرقہ انگیز سوچ رکھنے والی سنگھ-بی جے پی جیسی منفی طاقتوں کو ہر میدان میں شکست دے سکتے ہیں۔

मंगत राम पासला
2027 में होने वाले पंजाब विधानसभा चुनाव जीतने के लिए सूबे की सभी पॉलिटिकल पार्टियों ने एक्टिविटी शुरू कर दी हैं। एक तरफ AAP, कांग्रेस, BSP और अकाली दल के अलग-अलग ग्रुप सत्ता हथियाने के लिए हर तरह की गलतियां कर रहे हैं, तो दूसरी तरफ BJP भी इन चुनावों को जीतने के लिए कई हैरान करने वाले लेकिन शक वाले कदम उठा रही है। BJP पॉलिटिकल मौकापरस्ती और दोहरे मापदंडों के मामले में भी कई नए रिकॉर्ड बना रही है। इसने सत्ता का डर दिखाकर और पैसे के लालच में पार्टी बदलने की गैर-कानूनी बात को ‘लेजिटिमेट पॉलिटिकल प्रिंसिपल’ बना दिया है।

साथ ही, अलग-अलग डेरों के प्रमुखों को गिरफ्तार किया गया है, ताकि लोगों की धार्मिक आस्था को वोटों के रूप में खरीदा जा सके। मनुवाद के इन फाउंडर्स के मन में दलितों, खासकर वाल्मीकि समुदाय के लिए खास ‘प्यार’ है, जबकि आम जिंदगी में RSS सपोर्टेड BJP मेंबर दलितों के साथ खाने-पीने के बर्तन, पानी के सोर्स और श्मशान घाट शेयर करने के सख्त खिलाफ हैं। पंजाब के कम्युनिस्टों ने RSS की सांप्रदायिक-फासीवादी सोच के खिलाफ लोगों में जागरूकता लाने और लेफ्ट को मजबूत करने के लिए पब्लिक एक्टिविटी तेज कर दी हैं, ताकि पंजाब में BJP की सत्ता पर कब्जा करने की हर कोशिश को नाकाम किया जा सके।

पंजाब के चुनाव तब होने जा रहे हैं जब संघ परिवार मोदी सरकार के 12 साल पूरे होने का जश्न मना रहा है। मोदी सरकार के कामों और बातों में डीजल-पेट्रोल और रसोई गैस की कीमतों में बेतहाशा बढ़ोतरी, खेती के लिए बहुत जरूरी खाद की भारी कमी, रोजगार की तलाश में दर-दर भटक रहे करोड़ों युवाओं की घायल भावनाओं, दो वक्त की रोटी के लिए संसाधन जुटाने की चिंताओं की कोई चिंता नहीं दिखती, और न ही इन परेशानियों को दूर करने के लिए कोई काम का पॉलिसी फ्रेमवर्क बनाने की कोई इच्छा दिखती है। अमीर और गरीब के बीच खतरनाक रूप से बढ़ता अंतर और भारतीय करेंसी का लगातार डीवैल्यूएशन आने वाले समय में देश के लिए एक बड़ी मुसीबत बन सकता है। साम्राज्यवादियों के नेतृत्व वाले नियो-लिबरल पॉलिसी फ्रेमवर्क की विरासत और US, यूरोपियन यूनियन और दूसरे कैपिटलिस्ट देशों के साथ गलत शर्तों पर किए जा रहे ‘फॉरेन ट्रेड एग्रीमेंट’ भारत जैसे आर्थिक रूप से पिछड़े देश के लिए ज़रूर घातक साबित होंगे।

पानी की बढ़ती कमी और घटती क्वालिटी, युवाओं में बढ़ती बेरोजगारी और नशे की लत, गैंगस्टरवाद, दिन-ब-दिन बढ़ते क्राइम और प्रदूषित माहौल की वजह से पंजाब लगातार गिरावट की ओर बढ़ रहा है। राजनीतिक मौकापरस्ती और बढ़ते भ्रष्टाचार ने स्थिति को और गंभीर बना दिया है। आज सरकारें चलाने वाले नेता और ब्यूरोक्रेट सत्ता का मज़ा लेने और भ्रष्टाचार के ज़रिए बेहिसाब पैसा इकट्ठा करने की होड़ में लगे हुए हैं। समाज के प्रति उनकी भावनाओं से रहित सोच की वजह से, उनके पास आम आदमी के लिए कुछ भी अच्छा सोचने या करने का न तो समय है और न ही कोई इरादा है।

असेंबली चुनावों में सिखों के वोट पाने के लिए RSS, BJP और संघ परिवार ने राजनीतिक-वैचारिक मौकापरस्ती की सारी हदें पार कर दी हैं। 6 जून 1984 को हुआ दिल दहला देने वाला ‘ऑपरेशन ब्लू स्टार’ सभी लोग, खासकर सिख लोग कभी नहीं भूल सकते।

हर साल, ‘दमदमी टकसाल’ के हेड ऑफिस मेहता चौक पर बहुत ही दुर्भाग्यपूर्ण ऑपरेशन ‘ब्लू स्टार’ के खिलाफ विरोध जताने के लिए धार्मिक कार्यक्रम आयोजित किए जाते हैं। इस साल, 6 जून 2026 को आयोजित ऐसे ही एक समारोह में शामिल होकर, BJP की महाराष्ट्र सरकार के मंत्री ‘श्रीमान’ गिरीश महाजन ने उन सभी को हैरान और परेशान कर दिया है, जो अब तक हिंदू राष्ट्र की समर्थक BJP और खालिस्तान की समर्थक दमदमी टकसाल को एक-दूसरे का दुश्मन मानते रहे हैं। अपने भाषण में, मंत्री ने ‘ऑपरेशन ब्लू स्टार’ की कड़ी निंदा की थी और स्वर्गीय श्रीमती इंदिरा गांधी का अपमान किया था। इतना ही नहीं, मंत्री ने भारतीय सेना की गोलीबारी में मारे गए हथियारबंद लोगों को ‘शहीद’ का दर्जा भी दिया, जिन्हें BJP नेता अब तक आतंकवादी और देशद्रोही कहते रहे हैं।

हमारी शिकायत सिर्फ़ BJP नेता के भाषण से नहीं है, बल्कि RSS-BJP के दोगले चरित्र और सिखों के वोट जीतने के लिए उनके इस्तेमाल किए जा रहे हथकंडों से भी है। याद कीजिए, पंजाब के बुरे दौर में RSS और BJP नेताओं को आम सिखों और हिंसक काम करने वाले मुट्ठी भर हथियारबंद खालिस्तानियों में कोई फ़र्क नहीं दिखता था। उस समय वे उस समय की सरकारों को सभी सिखों के साथ सख्ती से पेश आने की सलाह देते रहते थे।

पंजाब में BJP का सत्ता पर कब्ज़ा करने का मतलब होगा यहां के लोगों के मन में भाईचारे, सांप्रदायिक सद्भाव और शांतिपूर्ण सह-अस्तित्व की संस्कृति को खत्म करना।

RSS-BJP की इस खतरनाक साज़िश को नाकाम करने के लिए पंजाब के लोगों के पास राजनीतिक और वैचारिक परंपरा, अपनी स्वस्थ संस्कृति, बलिदानों से भरा अपना गौरवशाली इतिहास और सिख गुरुओं और भक्ति आंदोलन के महान नेताओं द्वारा रचे गए इंसानियत भरे शब्दों का खजाना भी है। पंजाबियों के पास गदरी बाबाओं और शहीद-ए-आज़म भगत सिंह और उनके साथियों द्वारा एकजुटता वाला समाज बनाने के लिए दी गई कुर्बानियों की बेमिसाल विरासत भी है। इसकी बदौलत वे सांप्रदायिक-फासीवादी, बांटने वाली सोच वाले संघ-बीजेपी जैसी नेगेटिव ताकतों को हर फील्ड में हरा सकते हैं।

ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ
2027 ‘ਚ ਹੋਣ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾਈ ਚੋਣਾਂ ‘ਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਸੀ ਦਲਾਂ ਨੇ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਆਰੰਭ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਕ ਪਾਸੇ ‘ਆਪ’, ਕਾਂਗਰਸ, ਬਸਪਾ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲਾਂ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਧੜੇ ਸੱਤਾ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪੜ ਵੇਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਬੰਨੇ ਭਾਜਪਾ ਵੀ ਇਹ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਕਈ ਹੈਰਾਨਕੁੰਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਸ਼ੰਕਿਆਂ ਭਰਪੂਰ ਪੈਂਤੜੇ ਲੈ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਜਪਾ, ਸਿਆਸੀ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਦੋਹਰੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਨਵੇਂ ਕੀਰਤੀਮਾਨ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਸੱਤਾ ਦਾ ਡਰ ਦਿਖਾ ਕੇ ਤੇ ਧਨ ਦੇ ਲਾਲਚ ਅਧੀਨ ਦਲ ਬਦਲੀਆਂ ਦੇ ਨਖਿੱਧ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਇਕ ‘ਜਾਇਜ਼ ਸਿਆਸੀ ਅਸੂਲ’ ਬਣਾ ਧਰਿਆ ਹੈ।

ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਡੇਰਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵੀ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਸਥਾ ਵੋਟ ਦੇ ਰੂਪ ‘ਚ ਖਰੀਦੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਮਨੂੰਵਾਦ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਤਰਧਾਰਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ‘ਚ ਅੱਜਕਲ ਦਲਿਤਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਭਾਈਚਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਖਾਸਾ ‘ਮੋਹ’ ਜਾਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਆਮ ਜੀਵਨ ‘ਚ ਸੰਘ ਸਮਰਥਿਤ ਭਾਜਪਾਈ ਦਲਿਤਾਂ ਨਾਲ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨਾਂ, ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਤੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਉਣ ਦੇ ਵੀ ਸਖ਼ਤ ਖਿਲਾਫ਼ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੇ ਆਰ. ਐੱਸ. ਐੱਸ. ਦੀ ਫਿਰਕੂ- ਫਾਸ਼ੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਖਿਲਾਫ਼ ਲੋਕ ਚੇਤਨਾ ਤਿੱਖੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖੱਬੀ ਧਿਰ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਲਈ ਜਨਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੱਤਾ ‘ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਹਰ ਯਤਨ ਅਸਫਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਉਦੋਂ ਹੋਣ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਸੰਘ ਪਰਿਵਾਰ ਵਲੋਂ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਲੰਘੇ 12 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਨਖਿੱਧ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਬੋਲ-ਬਾਣੀ ‘ਚੋਂ ਨਿਤ ਦਿਨ ਬੇਲਗਾਮ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਡੀਜ਼ਲ-ਪੈਟਰੋਲ ਤੇ ਰਸੋਈ ਗੈਸ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ, ਖੇਤੀ-ਬਾੜੀ ਲਈ ਅਤੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਖਾਦ ਦੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਘਾਟ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਭਾਲ ‘ਚ ਦਰ-ਦਰ ਭਟਕ ਰਹੇ ਕਰੋੜਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਲੂੰਧਰੀਆਂ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ, ਦੋ ਡੰਗ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦੇ ਵਸੀਲੇ ਜੁਟਾਉਣ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ‘ਚ ਦਿਨ-ਕਟੀ ਕਰ ਰਹੇ ਗਰੀਬਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਾ ਕੋਈ ਫਿਕਰਮੰਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਹੱਲ ਲਈ ਕੋਈ ਸਾਰਥਕ ਨੀਤੀ-ਚੌਖਟਾ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਮੀਰੀ-ਗਰੀਬੀ ਦਾ ਖਤਰਨਾਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਧ ਰਿਹਾ ਪਾੜਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਕੇ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਕਦਰ ਘਟਾਈ ਨੇੜ ਭਵਿੱਖ ‘ਚ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਬਿਪਤਾ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਾਮਰਾਜ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਨਵ- ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਨੀਤੀ ਚੌਖਟੇ ਦਾ ਪਿਛਲੱਗ ਬਣਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ, ਯੂਰਪੀ ਯੂਨੀਅਨ ਤੇ ਦੂਜੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅਸਾਵੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਤਹਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ‘ਵਿਦੇਸ਼ ਵਪਾਰ ਸਮਝੌਤੇ’ ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਪੱਛੜੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਘਾਤਕ ਸਿੱਧ ਹੋਣਗੇ।

ਪੰਜਾਬ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਕਿੱਲਤ ਤੇ ਘਟ ਰਹੀ ਗੁਣਵੱਤਾ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ‘ਚ ਵਧ ਰਹੀ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਰੁਝਾਨ, ਗੈਂਗਸਟਰਵਾਦ, ਨਿੱਤ ਦਿਨ ਵਧ ਰਹੇ ਜੁਰਮਾਂ ਤੇ ਪਲੀਤ ਹੋ ਰਹੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਕਾਰਨ ਲਗਾਤਾਰ ਗਿਰਾਵਟ ਵੱਲ ਧਸਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿਆਸੀ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਤੇ ਵਧ ਰਹੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੇ ਸਥਿਤੀ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਚਲਾ ਰਹੇ ਅੱਜ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਤੇ ਅਫਸਰਸ਼ਾਹ ਸੱਤਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਨ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਬੇਓੜਕ ਮਾਇਆ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦੀ ਹੋੜ ‘ਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕੋਰੇ ਵਤੀਰੇ ਕਾਰਨ, ਜਨ ਸਾਧਾਰਨ ਦਾ ਕੁਝ ਭਲਾ ਸੋਚਣ ਜਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨਾ ਸਮਾਂ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਹੀ ਹੈ।

ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਵੋਟਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਆਰ. ਐੱਸ. ਐੱਸ., ਭਾਜਪਾ ਤੇ ਸੰਘ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਤਾਂ ਰਾਜਸੀ-ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਮੌਕਾਪਸਤੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਹੀ ਉਲੰਘ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। 6 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਵਾਪਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵੇਧਕ ‘ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲਿਊ ਸਟਾਰ’ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਜਨਸਮੂਹ ਕਦੀ ਵੀ ਭੁਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।

ਅਤਿ ਮੰਦਭਾਗ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ‘ਬਲਿਊ ਸਟਾਰ’ ਖਿਲਾਫ਼ ਰੋਸ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ’ ਦੇ ਹੈੱਡ ਆਫਿਸ ਮਹਿਤਾ ਚੌਕ ਵਿਖੇ ਹਰ ਸਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ਆਯੋਜਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਸਾਲ, 6 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ ਆਯੋਜਿਤ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਸਮਾਗਮ ‘ਚ ਪੁੱਜ ਕੇ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸੂਬੇ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਇਕ ਵਜ਼ੀਰ ‘ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ’ ਗਿਰੀਸ਼ ਮਹਾਜਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਪੈਰੋਕਾਰ ਭਾਜਪਾ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੁੱਦਈ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤਾਈਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵੈਰੀ ਸਮਝਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਮੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ‘ਚ ‘ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲਿਉ ਸਟਾਰ’ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ‘ਚ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਦਿਆਂ ਮਰਹੂਮ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪੀ-ਪੀ ਕੋਸਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ, ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ‘ਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਹੀਦ’ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਨਾਲ ਵੀ ਨਿਵਾਜਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਜਪਾ ਆਗੂ ਹੁਣ ਤਾਈਂ ਅੱਤਵਾਦੀ ਤੇ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸਾਡਾ ਗਿਲਾ ਸਿਰਫ ਭਾਜਪਾ ਆਗੂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸੰਘ-ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਦੋਗਲੇ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਵੋਟਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਚੱਲੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਕੁਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੈ। ਯਾਦ ਰਹੇ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਾਲੇ ਦੌਰ ‘ਚ ਸੰਘੀ ਤੇ ਭਾਜਪਾਈ ਆਗੂ ਆਮ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਮਝਦੇ। ਉਦੋਂ ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਝਣ ਦੀਆਂ ਸਲਾਹਾਂ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੱਤਾ ‘ਤੇ ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਣ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਭਰਾਤਰੀ ਭਾਵ, ਫਿਰਕੂ ਸਦਭਾਵਨਾ ਤੇ ਮਿਲਜੁਲ ਕੋ ਅਮਨਪੂਰਵਕ ਜਿਊਣ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਸੰਘ-ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਇਹ ਖਤਰਨਾਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਫੇਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਵਾਸੀਆਂ ਕੋਲ ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਦਸਤੂਰ ਵੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਨਰੋਏ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਭਰੇ ਮਾਣਮੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਹਿਬਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਚੀ ਮਾਨਵੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਵੀ ਹੈ । ਪੰਜਾਬੀ, ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਸਦਕਾ ਇਹ ਫਿਰਕੂ-ਫਾਸ਼ੀ, ਵੰਡਵਾਦੀ ਸੋਚ ਵਾਲੀ ਸੰਘ-ਭਾਜਪਾ ਵਰਗੀਆਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਮਾਤ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਜਗ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਸਾਹਿਤ

ਸੂਬੇ ਭਰ ਚ ਭੜਵੇਂ,ਸਾਂਝੇ ਇਕੱਠ ਕਰਕੇ ਜੰਗ ਵਿਰੋਧੀ ਦਿਵਸ ਵਜੋੰ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਮਈ ਦਿਹਾੜਾ

ਜੇਪੀਐੱਮਓ ਅਤੇ ਸੀਟੀਯੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੱਦੇ

ਰਵੀ ਕੰਵਰ

ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਚ ਜੋਸ਼ੋ – ਖਰੋਸ਼ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਮਈ ਦਿਵਸ

ਅਮਰੀਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਵਿਖੇ

ਕਹਾਣੀ

ਲਾਂਘਾ

• ਤੌਕੀਰ ਚੁਗ਼ਤਾਈ

ਸਵਾਲ ਜਵਾਬ

ਇਕ ਨਵਾਂ ਉਦਮ…..

‘ਸੰਗਰਾਮੀ ਲਹਿਰ’ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਮੰਡਲ ਨੇ ਸੁਹਿਰਦ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਮੰਗ ‘ਤੇ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਿਆਂ ‘ਜਬ ਲਗ ਦੁਨੀਆ ਰਹੀਐ ਨਾਨਕ ਕਿਛੁ ਸੁਣੀਐ ਕਿਛੁ ਕਹੀਐ’ ਨਾਮੀ ਨਵਾਂ ਕਾਲਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਲਮ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਿਧਾਂਤ ਬਾਰੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਸੁਆਲਾਂ ਦੇ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਜੁਆਬ ਦੇਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਏ ਸਾਥੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਤੇ ਦਰੁਸਤ ਸਿਆਸੀ-ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੋਕੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਕਾਜ ‘ਚ ਆਪਣਾ ਬਣਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਣ । ਸਾਨੂੰ ਪੂਰਨ ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠਕ ਸਾਡੇ ਇਸ ਨਿਰਣੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਲਾਹਾ ਲੈਣਗੇ। ਸਵਾਲ ਭੇਜਣ ਲਈ ਤਤਕਰਾ ਪੇਜ ‘ਤੇ ਛਪੀਆਂ ਈ-ਮੇਲ ਆਈਡੀਜ਼ ਤੇ ਵੱਟਸਐਪ ਨੰਬਰ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡਾ ਭਰਵਾਂ ਹੁੰਗਾਰਾ ਸਾਡੇ ਇਸ ਨਿਰਣੇ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।
ਸਵਾਲ : ‘ਜਮਾਤ ਰਹਿਤ, ਜਾਤ ਰਹਿਤ, ਨਾਰੀ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਸੇਧਤ, ਸਮਾਨਤਾਵਾਦੀ, ਹਕੀਕੀ ਜਮਹੂਰੀ ਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਸਮਾਜ’ ਸਿਰਜਣ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ ? ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ?

–ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ, ਲੁਧਿਆਣਾ

ਜਵਾਬ : ਮਾਰਕਸੀ ਫਲਸਫ਼ਾ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜਮਾਤੀ ਲੁੱਟ – ਖਸੁੱਟ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕਰਕੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸਮਾਜਿਕ-ਸਿਆਸੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਫਲਸਫੇ ਦੀ ਸੇਧ ‘ਚ ਵੱਖੋ- ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਾਕਤਾਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਠੋਸ ਆਰਥਿਕ, ਸਿਆਸੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਮਾਤੀ ਘੋਲ ਨੂੰ ਗਤੀਮਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ, ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਭਿਆਲੀ ਪਾਈ ਬੈਠੀਆਂ ਅਜਾਰੇਦਾਰ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਤੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਜਮਾਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਕੀ ਢਾਂਚੇ ‘ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹਨ। ਇਹੋ ਜਮਾਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਿਰਤੀ-ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਵਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁੱਗਤ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇੱਥੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਢਾਂਚਾ ਉਸਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰੰਤੂ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ-ਜਗੀਰੂ ਜਮਾਤਾਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਆਰਥਿਕ ਲੁੱਟ-ਚੋਂਘ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਲਾ ਵਿਹਾ ਚੁੱਕਾ ‘ਮਨੂੰਵਾਦੀ’ ਵਿਚਾਰ-ਚੌਖਟਾ ਵੀ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ-ਚੌਖਟਾ ਆਰਥਿਕ ਨਾ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਿਰਤੀ ਜਨ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਤੀਆਂ ‘ਚ ਵੰਡਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜਬਰ ਤੇ ਵਿਤਕਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਥਿਆਰ ਹੈ। ਪਿਤਰਸੱਤਾ ਤੇ ਜਾਤੀਵਾਦ ਇਸ ਵਿਚਾਰ-ਚੌਖਟੇ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦਾਂ ਤੇ ਥੰਮ੍ਹ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ‘ਮੰਨੂਵਾਦ’ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਮੰਦੀ ਸੋਚ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਉਸਦੀ ਸਿਆਣਪ, ਵਿਦਿਅਕ ਯੋਗਤਾ, ਕਾਰਜ ਸਮਰੱਥਾ, ਜੀਵਨ ਘਾਲਣਾ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਰੁਤਬੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਬਲਕਿ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਪਰਖ ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਭਾਵ ਜਾਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਸ਼ਖਸ ਸੰਵਿਧਾਨ ‘ਚ ਦਰਜ਼ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਸਦਕਾ ਬੇਸ਼ੱਕ ਕੋਈ ਵੀ ਉੱਚੇ ਤੋਂ ਉੱਤਾ ਅਹੁਦਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਵੇ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਾਤੀ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਐਲਾਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਥਿਤ ਅਛੂਤ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਅਖੌਤੀ ਉਚ ਜਾਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਵਿਹਾਰ, ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ‘ਚ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਦਰਦਨਾਕ ਅਵਸਥਾ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਹੈ।

ਸੰਵਿਧਾਨ ‘ਚ ਦਰਜ ਸੀਮਤ ਅਧਿਕਾਰ ਈ.ਵੀ. ਰਾਮਸਵਾਮੀ ਪੇਰਿਆਰ, ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਡਾ. ਬੀ. ਆਰ. ਅੰਬੇਦਕਰ, ਕਾਮਰੇਡ ਏ.ਕੇ. ਗੁਪਾਲਨ, ਸ਼ਹੀਦ-ਇ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਤੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸਦਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਰਹਿਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰਕਵਾਦੀ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੇ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸਿਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਲੋਂ ਰਚੀ ਮਾਨਵੀ ਬਾਣੀ ਉਕਤ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਜੂਝਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਾਤੀਪਾਤੀ ਤੇ ਲਿੰਗਕ ਜਬਰ ਤੇ ਵਿਤਕਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਨਾ ਕੇਵਲ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਦਿਨੋ- ਦਿਨ ਹੋਰ ਤਿੱਖਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਅਸੂਲੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਾਤਪਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤਰਸੱਤਾ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸਾਡੀ ਇਹ ਸਮਝ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਆਰਥਿਕ ਨਾ ਬਰਾਬਰੀ (ਭਾਵ ਜਮਾਤੀ ਰਾਜ) ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਜਿਕ (ਜਾਤੀ ਪਾਤੀ) ਤੇ ਲਿੰਗਕ ਜਬਰ ਤੇ ਵਿਤਕਰਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਸਮਝਦਾਰੀ ਕੁੱਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਠੀਕ ਵੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਮਲ ‘ਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਿਆ। ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਨੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ, ਜਨ-ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਭੋਗੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਲਿੰਗਕ ਉਤਪੀੜਨ ਦੇ ਸੰਤਾਪ ਵੱਲ ਨਾ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਅਮਾਨਵੀ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਘੋਲ ਵਿੱਢਿਆ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਕੁੱਝ ਅਵਸਰਵਾਦੀ ਲੋਕ ਤੇ ਦਲ ਜਾਤੀਪਾਤੀ ਤੇ ਲਿੰਗਕ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਈਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੌੜੇ ਸਿਆਸੀ ਸੁਆਰਥਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਾਕਤਾਂ ਸਮਾਜਕ ਉਤਪੀੜਨ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਲੁੱਟ ਖਸੁੱਟ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਏਕੇ ਤੇ ਸਾਂਝੇ ਘੋਲਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਰੋੜਾ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਟੂ ਤੇ ਜ਼ਾਲਿਮ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ‘ਚ ਸਹਾਈ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਰਥਿਕ- ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਖੋਂ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਵਾਲੀ ਲਹਿਰ ਵੰਡੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ।

ਆਰ.ਐਮ.ਪੀ.ਆਈ. ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ-ਸਿਆਸੀ ਘੋਲਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ‘ਚ ਸਮਾਜਿਕ ਜਬਰ-ਵਿਤਕਰੇ ਦਾ ਸੇਕ ਹੰਢਾ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਕੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਵਿਰੋਧੀ ਘੋਲ ਵਿੱਢਣ ਦੇ ਕਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਜਮਾਤੀ ਯੁੱਧ ਦਾ ਪੂਰਕ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਘੋਲ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕਰਨ ਪੱਖੋਂ ਪਾਰਟੀ ਕੋਈ ਕਸਰ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ।

ਇਉਂ ਹੀ ਔਰਤਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਲਿੰਗਕ ਵਿਤਕਰੇ ਤੇ ਅਸੱਭਿਅਕ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਸਿਰਫ ਔਰਤ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਜਿੰਮੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਾਰਟੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਘੋਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਪਹਿਲ ਕਦਮੀ ਕਰੇਗੀ।

ਆਰ.ਐਮ.ਪੀ.ਆਈ. ਦਾ “ਜਾਤ ਰਹਿਤ, ਜਮਾਤ ਰਹਿਤ, ਨਾਰੀ ਮੁਕਤੀ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੇ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰੁਸਤ ਤੇ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹੈ।

ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਦੀ ਲੋਕ ਹਿੱਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਵਿਕਣ ਵਾਲੇ ਇਕ ਮਹਿੰਗੇ ਮਾਲ ‘ਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਫੰਡਾਂ ਦੀ ਤੋਟ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਉਚੀਆਂ ਫੀਸਾਂ ਵਸੂਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖਿਆ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਇਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿੱਤੀ ਭਾਰ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

ਕੋਚਿੰਗ ਸਨਅਤ ਦਾ ਗਲਬਾ : ਦਾਖਲਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ

ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ, ਆਈ.ਆਈ.ਟੀਜ਼, ਜੇ.ਈ.ਈ. ਆਦਿ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਲਈ ਐਨ.ਈ.ਈ.ਟੀ. ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿੰਗੀ ਕੋਚਿੰਗ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕੋਚਿੰਗ ਸਨਅਤ, ਜੋ ਅਰਬਾਂ ਰੁਪਏ ਦੀ ਸਮਾਂਨਾਂਤਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਰੂਪ ਵਟਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਅਕ ਖੱਪਿਆਂ ਦਾ ਲਾਹਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਹੀ ਇਹ ਵਾਧੂ ਆਰਥਿਕ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਲਜਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਫੀਸਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਖਰਚੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਰਹੇ ਲਾਭ : ਸਿੱਖਿਆ

ਦੀਆਂ ਲਾਗਤਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਵਧਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਿਛਲੇ 12 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਸਥਿਰ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਗੈਜੁਏਟ ਭਾਵ ਬੀ.ਏ. ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜਿ ਆਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਤੇ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨਾ ਮਿਲਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦੀ ਦਰ ਬਹੁਤ ਉਚੀ ਹੈ। 20 ਤੋਂ 24 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ 44.5% ਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਹਨ।

60% ਬੀ.ਟੈਕ. ਅਤੇ 45% ਆਰਟ ਗ੍ਰੈਜੁਏਟਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਮੇਚਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਏਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਚ-ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁਨਰਮੰਦ ਨੌਜਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਈ.ਆਈ. ਟੀ. ਜਿਹੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਪਲੈਸਮੈਂਟ ਦੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਡਿਗਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਲਈ ਚੁਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ।

2021-22 ‘ਚ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ‘ਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 4.33 ਕਰੋੜ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਅੰਕੜੇ ਜਾਰੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ।

2023 ਵਿਚ ਸਿਰਫ 81.2 ਲੱਖ ਹੀ ਨੌਕਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ‘ਚ ਸਫਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਚੋਂ ਵੀ ਆਈ.ਟੀ., ਸੇਵਾਵਾਂ, ਬੈਂਕਾਂ ਆਦਿ ਚੰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ‘ਚ ਨੌਕਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਿਰਫ 39.1 ਲੱਖ ਸੀ।

ਆਰਥਿਕਤਾ ‘ਚ ਢਾਂਚਾਗਤ ਗੈਰ-ਬਰਾਬਰੀ : ਕਾਰਪੋਰੇਟਾਂ ਦੇ

ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਤਨਖਾਹਾਂ ਸਥਿਰ ਹਨ। ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਲਾਭ ਕਿਰਤੀਆਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜ ਰਹੇ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੈਰ-ਬਰਾਬਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਮੰਡੀ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ।
ਐਕਰੀਡੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਗੋਰਖਧੰਦਾ : ਐਕਰੀਡੀਏਸ਼ਨ ਰੈਂਕ ਪ੍ਰਦਾਨ

ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ‘ਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਉਦਾਹਰਣ ਹਾਲੀਆ ਨੈਕ ਘੁਟਾਲਾ ਹੈ। ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਝੂਠੇ ਜਾਂ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੈਂਕ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਿਯਮੀਕਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਜਾਂ ਸਵੈ-ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਮਾਨਦਾਰੀ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਐਕਰੀਡੀਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੀਵੇਂ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਫੀਸਾਂ ਭਰਨ ਲਈ ਗੁੰਮਰਾਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਿੱਖਿਆ ਇਕ ਘਾਟੇਵੰਦਾ ਪੇਸ਼ਾ :

ਸਿੱਖਿਆ ਹੁਣ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿੱਤੀ ਖਰਚੇ ਦੀ ਵਸੂਲੀ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲਏ ਗਏ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਟੀਚੇ, ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਖਰੀਦਣਾ ਵੀ ਹੁਣ ਵਸੋਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਦੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਸ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਸਮਾਜਿਕ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਤਰੱਕੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਦਾ ਹੀਣ-ਭਾਵ ਆਮ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਕਦਰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ‘ਤੇ ਖਰਚਾ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਵਿਰਾਸਤੀ, ਜਾਤੀ ਅਧਾਰਤ ਕਿੱਤਿਆਂ ਵੱਲ ਧੱਕੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ੋਖਮ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦਹਾਕਿਆਂ ਬੱਧੀ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਤੇ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਖੁਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਯਾਨਿ ਆਰਥਿਕ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਥੁੜੋਂ ਕਰਕੇ ਵਸੋਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਵੱਲ ਵਾਪਸੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਾਤ ਅਧਾਰਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਾਨੂੰਨ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਆਰਥਿਕ ਮਜ਼ਬੂਰੀਆਂ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਜ਼ੋਰ ਫੜ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਨਾਕਾਮੀ ਸਮਾਜਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੰਦ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸਮਾਜਿਕ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਦਾ ਢਹਿਢੇਰੀ ਹੋਣਾ

ਇਹ ਕੌਮੀ ਵਾਅਦਾ ਕਿ : “ਪੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਤਰੱਕੀ ਕਰੋਗੇ” ਪ੍ਰਣਾਲੀਬੱਧ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਅਦਾ ਇਕ ਸੁਧਾਰ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਮਾਜ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਭਾਰਤ : ਗਰੀਬਾਂ ਤੇ ਨਿਮਨ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਖਿਸਕ ਰਹੀ

ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਵੱਧਣ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਰਤ ‘ਚ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਟੁੱਟ- ਭੱਜ ਕੋਈ ਹਾਦਸਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਅਪਣਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੰਮਚਿਰੇ ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ।

(ਨੈਸ਼ਨਲ ਹੈਰਾਲਡ, 3 ਮਈ 2026 ਦੇ ਇਕ ਲੇਖ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ)

‘ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ’ ’ਚ ਛਪੀ ਖ਼ਬਰ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਜਗਰਾਉਂ ਵਿਖੇ ਪੇਂਡੂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਦੌਰਾਨ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰੀ ਰੋਕਣ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਦ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਲੱਗਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਅੱਗੇ ਪੀੜਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੀ ਮੰਗ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਚਿੱਟੇ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਪੀੜਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ’ਚ ਭੰਗ ਭੁੱਜਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਦਰਦਨਾਕ ਹਾਲਤ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਲੈਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਇਹ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਛਲਕ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਨੇ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੀ ਮੰਗ ਮੰਨੀ ਜਾਏਗੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਹਾਲੇ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਾਲੇ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨੀ ਕਰਜ਼ੇ ਕਾਰਨ ਖ਼ੁਦਕਸ਼ੀ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਢੁਕਵਾ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ। 

ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਿਕ ਨਸ਼ੇ ’ਚ ਲੱਗੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਹਲਾਤ ਬਹੁਤ ਮਾੜੇ ਹਨ। ਸਮਰਥਾ ਹੀਣ ਹੋਏ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਤੇ ਦਿਹਾੜੀ ਜਾਣ ਜੋਗੇ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਖਾਂਦੇ ਪੀਂਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸੰਕਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਦੋਹਰਾ ਸੰਕਟ ਹੈ। ਦਿਹਾੜੀ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਪਹਿਲਾ ‘ਸਰੀਰ ਬੰਨ੍ਹਣਾ’ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਪਹਿਲਾ ਨਸ਼ਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕੰਮ ’ਤੇ ਲੱਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਲਈ ਪੈਸਾ ਵੀ ਨਗਦ ਚਾਹੀਦਾ ਹੁੰਦੈ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਵੀ ਚਾਹੀਦੈ ਹੁੰਦਾ।

ਜਗਰਾਉਂ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਪਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ’ਚ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾ ਇੱਕ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਕਫ਼ਨ ’ਤੇ ਨਾਅਰੇ ਲਿਖ ਕੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।

‘ਬੀਬੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ’ ਵਲੋਂ ਜੁਲਾਈ 2018 ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਦਰਦ ਬਿਆਨਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਮੁਤਾਬਿਕ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਪੱਟੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ 50 ਸਾਲਾ ਮੁਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਬਿਜਲੀ ਮਹਿਕਮੇ ਚ ਲਾਈਨਮੈਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸਦਮਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਰੱਖਿਆਂ ‘ਕਫ਼ਨ ਬੋਲ ਪਿਆ’।

ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਤੈਅ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਨਸ਼ੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਉਣਗੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪੁੱਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਣਗੇ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਕਾਲਾ ਚੋਲਾ ਪਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।  

ਨਸ਼ੇ ’ਚ ਲੱਗੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨਸ਼ਾ ਛੁਡਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਐਪਰ ਇਸ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਪੁਲੀਸ ਵਿਭਾਗ ਵਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦੈ ਕਿ ਇੰਨੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੰਨੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਾ ਛੁਡਾਊਂ ਕੇਂਦਰਾਂ ’ਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

-ਸੰਗਰਾਮੀ ਲਹਿਰ ਬਿਊਰੋ