Category: Article

ਡਾ. ਤੇਜਿੰਦਰ ਵਿਰਲੀ

ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਜੰਗ ਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ’ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।  ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਦੋਨਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਪੂਰਨ ਘਾਟ ਹੈ, ਡਿਪਲੋਮੈਟਿਕ ਬੇਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਪਸਾਰਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੋ ਵਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਸੀ , ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਵਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਫਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜੰਗ ਛਿੜ ਗਈ ਸੀ।

ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜੇ ਡੀ ਵੈਂਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ,”ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ।”

ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋ ਸਕੇ।”

ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਸਟੈਂਡ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਡੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਕਮੀਆਂ ਸਨ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀਆਂ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।”

ਅਮਰੀਕੀ ਵਫਦ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਸ਼ਰੀਫ ਅਤੇ ਫੀਲਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਅਸੀਮ ਮੁਨੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।

ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਸੰਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੁਖਦਾਈ ਵੀਡੀਓ ਦੇਖੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਵਫਦ ਗੱਲਬਾਤ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ, ਅਮਰੀਕੀ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਮੁਖੀ ਫੀਲਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਅਸੀਮ ਮੁਨੀਰ, ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਇਸਹਾਕ ਡਾਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਮੋਹਸਿਨ ਨਕਵੀ ਨੂੰ ਵਿਦਾਇਗੀ ਦਿੰਦੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ  ਬੇਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਦਾ ਆਲਮ ਇਹ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਿਚੋਲੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਤਾ ਪੂਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਮਰੀਕੀ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਆਪਣੇ ਵਫਦ ਨਾਲ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਨੀਰ ਹੁਰੀ ਡਿਪਲੋਮੈਟਿਕ ਡਰੈਸ ਜਾਨੀ ਕੋਟ ਪੈਂਟ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਇਰਾਨ ਦਾ ਵਫਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੁਨੀਰ ਹੁਰੀ ਫੌਜੀ ਵਰਦੀ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਮਈ ਅਰਥ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਇਰਾਨੀ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ, ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਛਤਰੀ ਵਜੋਂ ਐਸਕਾਟ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਵਕ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀਨ ਸੀ। ਤੇ ਬੇਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਦੇ ਆਲਮ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਗਰੰਟੀ। ਇਹ ਸੀਨ ਉਸ ਬੇਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਹ ਸਾਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਦੇ ਸੇਰੇਨਾ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਦੁਨੀਆਂ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਤੇ ਇਰਾਨੀ ਵਫਦ ਇੱਕੋ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਿਆ, ਇੱਕੋ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਵੀ ਉਹ ਬੇਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ੀ ਦਾ ਆਲਮ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਹਮਲਾ ਗੱਲ ਕਰਨ ਆਇਆ ’ਤੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਗੱਲਬਾਤ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਰਾਨੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਇਸਮਾਈਲ ਬਾਕੀ ਨੇ ਐਕਸ ‘ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਦਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਵਿਚੋਲਗੀ ਹੇਠ ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਗੱਲਬਾਤ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਈ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਲਿਖਤੀ ਡਰਾਫਟਾਂ ਦਾ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਇਰਾਨੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰਮੁਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ, ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਮੁੱਦੇ, ਜੰਗ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਮੁਆਵਜ਼ਾ, ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹਟਾਉਣ ਅਤੇ ਇਸ  ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਮੈਕਰੋਨ ਨੇ ਐਕਸ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਪੋਸਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਮਸੂਦ ਪੇਜ਼ੇਸ਼ਕੀਅਨ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਰੰਟੀ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਹੋਰਮੁਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੈਬਨਾਨ ਸਮੇਤ ਜੰਗਬੰਦੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇਰਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵੈਂਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸਿੱਧੀ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਇਰਾਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਠੋਸ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।”

ਵੈਂਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਰਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ “ਨਸ਼ਟ” ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ “ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ” ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਵੈਂਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ, ਇਰਾਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਫ੍ਰੀਜ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ‘ਤੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਇਸ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨਾ ਚੜਨ ਬਾਰੇ ਜਿੱਥੇ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਸੰਦ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਬੁਖਲਾਹਟ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ ਉੱਥੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਟਰੰਪ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁਰਾਣੀ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਆਨ ਦਿੰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ ਹੈ,

“ਅਸੀਂ ਦੇਖਾਂਗੇ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,? ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।” ਟਰੰਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ, ਕਿਹਾ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਇਰਾਨ ਦੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ, ਜਲ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਹੋਰਮੁਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਟਰੰਪ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ “ਡਰ ਗਏ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਸਸਤੇ ਸਨ। ਸਾਨੂੰ ਨਾਟੋ ਤੋਂ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।” ਟਰੰਪ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸੁਰ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਜਿੱਤਾਂਗੇ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।”

ਇਹ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅਰਥ ਤੇ ਵੱਡੇ ਸਨੇਹੇ ਦੁਨੀਆ ਨੇ ਦੇਖ ਲਏ ਹਨ।

ਦੁਨੀਆ ਭਰਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਟਰੰਪ ਦੀਆਂ ਪਸਾਰਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਆ ਗਏ ਤੇ ਉੱਥੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਇਰਾਨ ਦੀ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਟਰੰਪ ਦੀ ਡੈਡਲਾਈਨ ਖਤਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਸਾਰ ਹੀ ਇਰਾਨ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਐਨਰਜੀ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੰਬਾਂ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦੇਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਟਰੰਪ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਦੇਖਕੇ ਟਰੰਪ ਨੂੰ 15 ਦਿਨ ਲਈ ਯੁੱਧਬੰਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਣਾ ਪਿਆ।

ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਸੈਂਕੜੇ ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ ਤੇ ਦਰਜਨਾਂ ਬੰਬ ਰਲ ਕੇ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਉਹ ਕੰਮ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਨੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਹੜੀ ਤਸਵੀਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਰਾਨੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਸਪੀਕਰ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਆਏ ਇਰਾਨੀ ਨੇਤਾ ਮੁਹੰਮਦ ਬਾਕਰ ਕਾਲੀਬਾਫ ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਐਕਸ ‘ਤੇ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਾਇਰਲ ਹੋ ਗਈ।

ਇਹ ਫੋਟੋ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੇ ਨੂਰ ਖਾਨ ਏਅਰਬੇਸ ‘ਤੇ ਇਰਾਨੀ ਵਫ਼ਦ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਅੰਦਰੋਂ ਲਈ ਗਈ ਸੀ।

ਫੋਟੋ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ‘ਤੇ ਰੱਖੇ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।  ਫੋਟੋ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਸੀਟ ‘ਤੇ ਸਕੂਲ ਬੈਗ ਰੱਖਿਆਂ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਸੀਟ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਚਿੱਟਾ ਫੁੱਲ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਯੁੱਧ ਵਿਰਾਮ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਆਏ ਇਰਾਨ ਦੇ ਚਾਰ ਡੇਲੀਗੇਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ 168 ਮਸੂਮ ਧੀਆਂ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਜੰਗ ਬਾਜਾਂ ਨੇ ਬੰਬ ਸਿੱਟ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨ ਗਈਆਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਭਾਵੇਂ ਇੱਕ ਸੰਕੇਤ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਉਸ 5 ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਸਭਿਤਾ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਆਪਣੇ ਮਰ ਚੁੱਕਿਆ ਨੂੰ ਭੁੱਲਦੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਇਰਾਨ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪਹੁੰਚੇ ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਮਿਨਾਬ 168’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਕਾਲੀਬਾਫ ਨੇ ਫੋਟੋਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪੋਸਟ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, “ਇਸ ਉਡਾਣ ’ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੇਰੇ ਸਾਥੀ ਨੇ।” ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਲੋਕ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਰਤਾ ਤੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਟਿਕਾਈ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਉਸ ਵਕਤ  ਇਰਾਨ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ 28 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਿਨਾਬ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਉਸ ਸਕੂਲ ਵੱਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿੱਥੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਇਜਰਾਇਲ ਨੇ ਮਿਜ਼ਾਇਲ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਜਿਸ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮਸੂਮ ਬੱਚੀਆਂ ਸਮੇਤ 168 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨਾਂ ਮਾਸੂਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਇੱਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਗੌਰਵਮਈ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।

ਅਮਰੀਕਾ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਅਮਰੀਕੀ ਰੱਖਿਆ ਸਕੱਤਰ ਪੀਟ ਹੇਗਸੇਥ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਪਿਆ ਕਿ ਮਿਨਾਬ ਘਟਨਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। 1979 ਜਦੋਂ ਇਰਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ ਇਨਕਲਾਬ ਆਇਆ ਤੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਲੋਕ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਪੈਰਿਸ ਤੋਂ ਖ਼ਬਰ ਆਈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਬਦਰ ਕੀਤੇ ਈਮਾਮ ਖਮੀਨੀ ਇਰਾਨ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੰਮ ਚਲਾਉ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਖ਼ਤਿਆਰ ਦਾ ਬਿਆਨ ਆਇਆ – ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਈਮਾਮ ਖਮੀਨੀ ਨੂੰ ਤਹਿਰਾਨ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਉਪਰ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਮੈਂ ਆਪ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਈਮਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਜੇ ਉਹ ਬਤੌਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਆਏਗਾ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਾਂਗਾ। ਉਸਨੇ ਮਿਲਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਆਏ।

ਉਹ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਉਪਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਈ। ਈਮਾਮ ਦਾ ਘਰ ਕੁੰਮ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਤਹਿਰਾਨ ਤੋਂ ਉਹ ਕੁੰਮ ਹੀ ਜਾਏਗਾ।

ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਇਰਾਨ ਤਹਿਰਾਨ ਤੋਂ ਕੁੰਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਦੇ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਤੁਰ ਆਇਆ। ਈਮਾਮ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ ਤਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦ ਦਿੱਤਾ। ਪੁੱਛਿਆ-ਹਜ਼ੂਰ ਘਰ ਚੱਲੋਗੇ ਹੁਣ? ਈਮਾਮ ਖੁਮੇਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ-ਘਰ? ਆ ਤਾਂ ਗਿਆ ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰ।

ਇਰਾਨ ਮੇਰਾ ਘਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ- ਤਾਂ ਵੀ। ਤਹਿਰਾਨ ਚੱਲੀਏ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਕੁੰਮ? ਈਮਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ ਪਹਿਲੋਂ ਤਹਿਰਾਨ ਦੇ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੇਰੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੱਚੇ ਬੱਚੀਆਂ ਉਥੇ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਹਨ। ਲੜਾਈ ਮੈਂ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਇਸ ਕਰਕੇ ਲੜੇ ਕਿ ਫ਼ਤਹਿਯਾਬ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਈਮਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲਾਂਗੇ। ਫ਼ਤਹਿਯਾਬ ਤਾਂ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਉਹ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਮੈਂ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਲਈ ਫ਼ਾਤਿਹਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਈਮਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ-ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਮੇਰੀ ਕਬਰ ਮੇਰੇ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਬਣੇ। ਮੈਨੂੰ ਇਥੇ ਦਫ਼ਨ ਕਰਨਾ। ਇਥੇ ਮੈਨੂੰ ਚੈਨ ਮਿਲੇਗਾ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਵਸੀਅਤ ਹੈ, ਨੋਟ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਜਿਹੜੇ ਵਤਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਸਮਝਣ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਏਦਾਂ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।

ਡਾ ਤੇਜਿੰਦਰ ਵਿਰਲੀ

ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਦੇ ਪੰਡੋਰੀ ਮੁਹੱਲੇ ਦੀ ਬੇਵੱਸ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੰਝੂਆਂ ਭਰੀਆਂ ਅਪੀਲਾਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਇਰਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤ ਨਸ਼ਿਆਂ ਕਾਰਨ ਗੁਆ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੀੜਤ ਮਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ਾ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਮਹਿਜ਼ ਕੁਝ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੇਆਮ ਚਿੱਟਾ ਵੇਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਕੰਧ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਥਾਣੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਖਦੇ ਹਨ ਦੀਵੇ ਥੱਲੇ ਹਨੇਰਾ ਇੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਮੁਹਾਵਰਾ ਪੂਰਾ ਢੁੱਕਦਾ ਹੈ।

ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਨਸ਼ੇ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਗਵਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਦੁਖੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਵੰਡਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਥਿਆ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਆਪਣੀ ਦਰਦ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਮਹੱਲੇ ਦਾ ਦਰਦ ਵੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਦਰਦ ਸਾਰੇ ਮਹੱਲੇ ਦੇ ਦਰਦ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਪਦਾ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਦਰਦ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਮਹੱਲੇ ਚ ਵਿਕਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਚ ਪਏ ਮੁੰਡੇ ਨਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਦੇ ਦੇਖੀ ਦੂਜਾ ਦੂਜੇ ਦੀ ਦੇਖੀ ਤੀਜਾ ਜੁੜਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਕਾਰਨ ਕਈ ਨੂੰਹਾਂ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤਾਂ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ-ਪੋਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ। ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਾ ਛਡਾਉ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭੇਜਿਆ, ਪਰ ਘਰ ਪਰਤਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦੋ ਤਰਫੋਂ ਲੁੱਟੇ ਗਏ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਨਸ਼ਾ ਛੁਡਾਊ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਵਿੱਤੀ ਬੋਝ ਉਹਨਾਂ ਉੱਪਰ ਪਿਆ ਤੇ ਦੂਸਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਬਣ ਕੇ ਨਸ਼ਾ ਛੁਡਾਊ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਤਿਆ। ਨਸ਼ਾ ਛੁਡਾਊ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸ ਦਲ ਦਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਧਸਦੇ ਜਾਂਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਲੱਕ ਤੋੜਿਆ ਤੇ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਸੁਦਾਗਰਾਂ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਸਹਿਜ ਕਰਵਾਈ। ਨਸ਼ਾ ਛੁਡਾਊ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਸ਼ੇੜੀ ਦੂਸਰੇ ਨਸ਼ੇੜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇੱਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਨਸ਼ਾ ਛਡਾਊ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਡਾਕਟਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਾ ਛਡਾਉਣ ਦੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਸ਼ਾ ਛਡਾਓ ਕੇਂਦਰ ਨਸ਼ੇੜੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਪੰਜਵੇਂ ਪੁੱਤ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ, ਆਪਣੇ 30 ਸਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਸੋਨੂ ਦੇ ਮੰਜੇ ਦੀ ਬਾਹੀ ਤੇ ਬੈਠੀ ਮਾਂ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਰੋਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਸਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਮੈਂ ਚਿੱਟੇ ਕਾਰਨ ਗੁਆ ਦਿੱਤੇ ਹਨ : ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਦੋਂ ਤੱਕ ਜਿਊਂਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ ਖਾਧੀ। ਇਸਦਾ ਇਲਾਜ ਕਿਥੋਂ ਕਰਵਾਈਏ। ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖੋ।” ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਚੁੱਕੀ ਬੈਠੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਸੋਨੂ ਬਿਸਤਰੇ ‘ਤੇ ਪਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਮੁੱਠ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਸਾਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਅੱਖੀਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਮੱਧਮ ਪੈ ਗਈ ਹੈ।

ਜੋਗਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ, ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸੱਠਵਿਆਂ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਕਾਰਨ ਗੁਆ ​​ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਪੰਜਵਾਂ ਤੇ ਆਖਰੀ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰੇਤ ਵਾਂਗੂ ਕਿਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜ਼ੋਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਅਪ੍ਰੈਲ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਐਤਵਾਰ ਉਮਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਰਧ ਹੋ ਗਏ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਜੋੜੇ ਨੇ, ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਸੋਨੂੰ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦਖਲ ਦੇਵੇ।
ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਯੁੱਧ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਪਿੰਡ, ਇਹ ਮਹੱਲਾ, ਇਹ ਬਸਤੀ ਤੇ ਇਹ ਘਰ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਿਆ। ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਦੈਂਤ ਨੇ ਖਾ ਲਏ ਹਨ ਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੈ।

ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਮੁਹੱਲੇ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 20 ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨਸ਼ੇ ਕਰਕੇ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਨਾਲ ਖੜੀ ਇਕ ਹੋਰ ਔਰਤ ਨੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ “ਸਾਡੇ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਚਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤਿੰਨ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨਸ਼ੇ ਕਰਕੇ ਹੋ ਗਈ ਹੈ”।
ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਦਾ ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਬਾਕੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਧਿਆਨ ਹਟਾ ਕੇ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਦਾ ਜਾਵਾਂ। ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ “ਮੇਰੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਦੋ ਅਣਵਿਆਹੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਪੰਜਵਾਂ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਇਹੀ ਹਾਲ ਕਰੇਗਾ” ਮਨਜੀਤ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੋਨੂੰ ਨੂੰ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਡਾਕਟਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਨਾ ਲੱਭਣ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਦਵਾਈ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਛੁੱਟੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। “ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਦਖਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ,” ਉਸਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਮੈਂ ਸਮਝ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲੱਭੀਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੋਨੂ ਨੂੰ ਟੀਕੇ ਲਾਉਣ ਦੀ ਆਦਤ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੇ ਹਰ ਇੱਕ ਨਾੜੀ ਨੂੰ ਬਾਰ ਬਾਰ ਪੰਚਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾੜੀਆਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੀਆਂ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਜਾਣੋ ਬਚਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਹੀਂ ਆਖਦੀ।

ਉਸਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਲਗਭਗ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਨਸ਼ੇ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਵਾਲੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਹੌਕੇ ਭਰਦੀ ਹੈ। ਸੋਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੌਤ ਦੀ ਆਖਰੀ ਲੜਾਈ ਲੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ – ਢਾਈ ਸਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ। ਜਿਨਾਂ ਮਸੂਮ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਉਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਹੋਣੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਧੱਕੀ ਲੈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਚੁੱਪ ਤੇ ਉਦਾਸ ਬੈਠਾ ਬਾਪ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੋਨੂੰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਨਸ਼ਾ ਛੁਡਾਊ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਦੁਬਾਰਾ ਆ ਗਿਆ, ਕੁਝ ਨਵੇਂ ਨਸ਼ੇ ਕਰਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਕੇ ਆਇਆ।

ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਨਸ਼ੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਨਸ਼ੇੜੀ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਆਦਤ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਚੋਰੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਘਰੇਲੂ ਸਮਾਨ ਵੇਚਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੇ ਏਥੋ ਤੱਕ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਨੂੰਹ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਨਾ ਛੱਡਣ ਕਰਕੇ ਪੇਕਿਆਂ ਦੇ ਚਲੇ ਗਈ ਹੈ। ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਦੂਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸਦਾ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਆਦੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮੁਹੱਲਾ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਭੈ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਢੱਕ ਕੇ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲਾਂ ‘ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਡਰ ਭੈਅ ਤੋਂ ਨਸ਼ੇ ਸਪਲਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪੰਡੋਰੀ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਹਨ। “ਅਸੀਂ ਗਰੀਬ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੀ ਉਹ ਸਾਡੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਲਤ ਨੇ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ”।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ ਕਿ ‘ਚਿੱਟਾ’ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਦੇ ਪੰਡੋਰੀ ਮੁਹੱਲਾ ਵਿੱਚ ਹਰ ਘਰ ਤੋਂ 10 ਮਿੰਟ ਦੀ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹੱਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੁਲਿਸ ਥਾਣਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡੱਕਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
ਜਦੋਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਜਵਾਬ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹਨ, ਐੱਨਡੀਪੀਐੱਸ ਐਕਟ ਦੇ ਤਹਿਤ ਕਈ ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੋਨੂੰ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਹਨ।
ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਜਨਤਕ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ‘ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੋਨੂੰ ਨੂੰ ਲਿਵਰ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਹੈ, ਇਹ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ‘ਤੇ ਗੰਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਨਸ਼ੇ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਪਿਛਲੇ 10 ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਸਤਰੇ ‘ਤੇ ਭੁੱਖਾ ਪਿਆਸਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਪ ਸਹੇੜੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਰਕੇ ਖਾਣ ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਜਾਪਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੋਨੂ ਮੰਜੇ ‘ਤੇ ਪਿਆ ਵੀ ਨਸ਼ੇ ਲਈ ਤੜਫਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ, ਮਨਜੀਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਰੋਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਸਹਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਨਸ਼ੇ ਅਸਲੀ ਮੌਤ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਬਾਰ ਬਾਰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਆਖਦੀ ਅਸੀਂ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅਪੀਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਓ, ਪਰ ਇੱਥੋਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਪੁੱਟ ਦਿਓ।”

ਇੱਕ ਗੁਆਂਢੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ‘ਚਿੱਟੇ’ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ। ਨਸ਼ੇ ਇੱਕ ਮਜਬੂਰੀ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਉਹ ਇਸਦੇ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮਾਨ ਵੀ ਵੇਚ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।”ਸਾਡੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਛੋਟੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਚੋਰੀਆਂ ਦੀ ਆਦਤ ਬਣਾ ਲਈ। ਕਦੇ ਦਾਤਰੀ ਚੋਰੀ ਕਰ ਲਈ ਤੇ ਕਦੇ ਗੈਸ ਸਿਲੰਡਰ ਚੋਰੀ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੰਨੇ ਲੀਹੋ ਲੱਥ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ।

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੌਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜਦੇ ਸੋਨੂ ਦੀ 25 ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਪਤਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੁਣ ਲਾਇਲਾਜ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਵਿਆਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਸਾਡੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸੱਸ ਦੀ ਕਮਾਈ ‘ਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੀ ਪੇਕਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਸਹੁਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕਦੀ।” ਜੇ ਸਰਕਾਰ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਪਾਲ ਸਕਦੀ ਹਾਂ।
ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਡੀ ਐੱਸ ਪੀ (ਅਪਰਾਧ) ਹਰਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਸਾਡੇ ਨੋਟਿਸ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੁਲੀਸ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਨਸ਼ਿਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਾਡੀ ਮੁਹਿੰਮ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਰੀ ਹੈ।” ਉਧਰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਦੇ ਐੱਸ ਐੱਚ ਓ ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਾ ਛਡਾਊ ਇਲਾਜ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੇਸ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਹਾਲ ਦੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਐੱਨ ਡੀ ਪੀ ਐੱਸ ਐਕਟ ਤਹਿਤ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 10-12 ਕੇਸ ਦਰਜ ਹਨ। ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਦੇ ਬਿਮਾਰ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਭਲਕੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ।”

ਕੱਲ ਅਖਬਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਖਬਰ ਪੜੀ ਹੈ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ ਗਿਆ ਹੈ ਖਬਰ ਉਦਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਮਾਂ ਦਾ ਮਾਸੂਮ ਚਿਹਰਾ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੇਰੇ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਸੋਨੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਚੁੱਕੀ ਖੜੀ ਪਤਨੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁਣ ਕੀ ਸੋਚਦੀ ਹੋਵੇਗੀ।
ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਦਾਸ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਆਮ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ ਬਸ ਇਕ ਮਾਂ ਜੋ ਹਫਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਰਲਾ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤ ਨਸ਼ੇ ਨੇ ਖਾ ਲੈ ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਵਾਕ ਬਦਲ ਜਾਣਗੇ ਮੇਰੇ ਪੰਜੋ ਪੁੱਤਰ ਨਸ਼ੇ ਨੇ ਖਾ ਲੈ।

* ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਟਿਵਾਣਾ

ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਢਾਂਚਾ, ਵਿਧੀ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਉੱਤੇ ਖ਼ਰਚਾ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੱਦਾਂ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਵੀ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ। 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਨੂੰ ਗਿਆਨ/ਬੋਧ ਦੀ ਸਦੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਤੇ ਰੋਲ ਵਿੱਚ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਅਹਿਮ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਕਾਰਕ ਹੈ ਤੇ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਚੀਨ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ’ਤੇ ਝਾਤ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ । ਚੀਨ ਦਾ ਸਿੱਖਿਆ ਖੇਤਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ।

ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਢਾਂਚਾ ਤੇ ਸਿਸਟਮ

ਚੀਨ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਤੰਤਰ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ : ਇੱਕ ਹੈ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਦੂਜਾ ਹੈ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਭਾਵ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ। ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਹੈ ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਤੇ ਸੂਬਿਆਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸੰਚਾਲਿਤ ਤੇ ਨਿਰੰਤ੍ਰਿਤ ਹੈ । ਸਾਰੇ ਸਕੂਲ ਸਰਕਾਰੀ ਹਨ ਤੇ 9 ਸਾਲ ਦੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅਤੇ ਮੁਫ਼ਤ ਹੈ, ਭਾਵ ਹਰੇਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ 9 ਸਾਲ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਰਨੀ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਫ਼ਤ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 9 ਸਾਲ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੇ ਮੁਫ਼ਤ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰੀ-ਸਕੂਲ ਵੀ 3 ਤੋਂ 6 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਇੱਛਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 6 ਤੋਂ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ 6 ਸਾਲ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੇ ਮੁਫ਼ਤ ਕਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੂਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਭਾਵ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਦੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੇ ਮੁਫ਼ਤ ਪੜ੍ਹਾਈ 12 ਤੋਂ 15 ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਹਿਸਾਬ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕੋਰ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤੀਜੇ ਗ੍ਰੇਡ ਭਾਵ ਤੀਜੀ ਜਮਾਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਵਿਸ਼ੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਇੰਸ, ਇਤਿਹਾਸ, ਸਾਹਿਤ ਆਦਿ ਵੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਜਮਾਤਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਮਾਤਾਂ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵੱਧਣ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵੀ ਵੱਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹਰੇਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੀ ਹੈ।

 ਜੂਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਭਾਵ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ 15 ਤੋਂ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬੱਚੇ ਇਹ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਕਾਲਜਾਂ ਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਅਧੀਨ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਅਕਾਦਮਿਕ ਤੇ ਕਿੱਤਾ ਮੁਖੀ ਭਾਵ ਵੋਕੇਸਨਲ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਝੌਂਗਕਾਓ (Zhongkao) ਟੈਸਟ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਲਈ ਇਹ ਦਾਖਲਾ ਟੈਸਟ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਜੋ ਜੂਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਹਰੇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੇਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਫੈਸਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਦਾਖ਼ਲਾ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਜਾਂ ਕਿੱਤਾ ਮੁਖੀ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਦਾਖ਼ਲਾ ਟੈਸਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਭਵਿੱਖੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੈਅ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ । ਸੋ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਭਾਵ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਦੀ ਪੜਾਈ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਝੌਂਗਕਾਓ ਟੈਸਟ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੈ। ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਟਿਊਸ਼ਨ ਫੀਸ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕਾਫੀ ਘੱਟ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਖਰਚਾ ਕਰੀਬ 100 ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

 ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗਾਓਂਕਾਓ (7aokao) ਟੈਸਟ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ 1978 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਗਣਿਤ, ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ (ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਾਇੰਸ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸਾਇੰਸ ਦੇ ਪੇਪਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਕਾਲਜ ਦਾਖਲਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1 ਕਰੋੜ 30 ਲੱਖ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ 2025 ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਇਹ ਟੈਸਟ ਦੋ ਤੋਂ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੂਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਟੈਸਟ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਣ, ਟਰੈਫਿਕ ਤੇ ਹੋਰ ਰੌਲ਼ਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਜਾਂ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾ ਹੋਵੇ । ਇਸ ਟੈਸਟ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਤੇ ਗਾਈਡਲਾਈਨ ਤਹਿ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਟੈਸਟ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੂਬਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਟੈਸਟ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖਾਂ ਸਾਰੇ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਟੈਸਟ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੱਤਰ ਕੇਂਦਰੀ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਦੇਖਰੇਖ ਵਿੱਚ ਜੀਪੀਐਸ (7PS) ਲੱਗੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਹੁਤ ਸਖਤ ਇੰਤਜਾਮਾਂ ਅਧੀਨ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਟੈਸਟ ਦੇ ਸਕੋਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ । ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਹੋਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਮਸਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਸਕੋਰ ਘੱਟ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਣ। ਅਸੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਚੀਨ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਕੇ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪਸਾਰ ਕਰਕੇ ਚੀਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਵਾਈ ਹੈ। 1949 ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ 0.26 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਇਹ ਅਨੁਪਾਤ 1977 ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਕੇ 4 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਹੁਣ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 65% ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਭਾਵ ਕਾਲਜਾਂ ਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ 2012 ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, 2012 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਾ 30 ਸੀ ।

 ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਮੇਂ ਜਿਹੜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਿੱਤਾ ਮੁਖੀ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਵੀ ਟੈਕਨੀਕਲ ਟਰੇਨਿੰਗ ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕਾਲਜ ਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ

ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਲਜ ਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਿੱਛੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਾਲਜ ਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾਖਲਾ ਗਾਓਕਾਓ ਟੈਸਟ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਪੱਧਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਦੋ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲਈ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਚਾਰ ਸਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੱਕ ਵੱਧ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਾਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਚੀਨੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਿੱਜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਚੋਣ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਮੈਨੂੰ ਸੱਤ ਵਾਰ ਚੀਨ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਤੇ 15-16 ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ-ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ । ਚੀਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਰੈਂਕਿੰਗ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਰੈਂਕਿੰਗ (1PW”) ਵਿੱਚ 1000 ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 244 ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉੱਪਰਲੀਆਂ 100 ਵਿੱਚੋਂ 13 ਚੀਨੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਪੀਕਿੰਗ (Peking) ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬੀਜਿੰਗ, ਚਿੰਗਊਆ (Tsinghua) ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬੀਜਿੰਗ, ਟੌਂਗਜੀ (Tongji) ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸ਼ੰਘਾਈ ਜਾਣ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੁਣੇ ਦਸੰਬਰ 2025 ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਘਾਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਫਾਈਨੈਂਸ ਐਂਡ ਇਕਨੋਮਿਕਸ, ਸ਼ੰਘਾਈ, ਸਿਚੁਵਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸਿਚੁਵਾਨ ਤੇ ਯੂਨਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕੁਨਮਿੰਗ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸਿਚੁਵਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ 75000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਤੇ 7500 ਦੇ ਕਰੀਬ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਿਚੁਵਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਡੀਨ, ਸਕੂਲ ਆਫ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟਡੀਜ਼ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਡਿੰਗ ਯੋਂਗਜੀ ਨੇ ਦਿੱਤੀ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਡਿੰਗ ਯੋਂਗਜੀ ਦੇ ਦੱਸਣ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਲਾਨਾ ਗਰਾਂਟ 2025-26 ਵਿੱਚ 2000 ਕਰੋੜ ਯੂਆਨ (Yuan) ਹੈ । 2025 ਵਿੱਚ ਇਕ ਯੂਆਨ 12 ਰੁਪਏ 63 ਪੈਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਸੋ ਭਾਵ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਸਿਚੁਵਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਗਰਾਂਟ 25260 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੀਨ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ ਪੰਜ ਤੋਂ ਛੇ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚਕਾਰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ ਭਾਵ ਡਰਾਪ ਆਫ ਰੇਟ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਚੀਨੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੀਐਚ. ਡੀ. ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ 3 ਹਜ਼ਾਰ ਯੂਆਨ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ, ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਲਈ 3000 ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਤੇ ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ 2500 ਯੂਆਨ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ। ਇਹ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਚੁਣਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਾਫੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ 2025 ਵਿੱਚ 1 ਲੱਖ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ 830 ਕਰੋੜ ਯੂਆਨ ਭਾਵ 10482 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਸਿਰਫ ਪੋਸਟ-ਡਾਕਟਰਲ ਸਾਇੰਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

 ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਫੀਸਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਹੈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਫੀਸ 2500 ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆ-ਪ੍ਰਮੰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਚਿੰਗਊਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੇ ਪੀਕਿੰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀਆਂ ਫੀਸਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਖਰਚੇ 4000 ਡਾਲਰ ਤੋਂ 7 ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਹਨ।

ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧ

ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵਿੱਤ ਦੇਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇਹ ਵਿੱਤੀ ਸਾਧਨ ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ, ਲੋਕਲ ਬਾਡੀਜ਼ ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਜੁਟਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਖਰਚਾ 1995 ਵਿੱਚ 18780 ਕਰੋੜ ਯੁਆਨ ਭਾਵ 26.6 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਸੀ ਜੋ 2022 ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਕੇ 6 ਲੱਖ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਯੂਆਨ ਭਾਵ 73 ਲੱਖ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੋ ਹੁਣ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੀ 2022 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਫੰਡਿੰਗ ਦੇ ਦੋ ਰੇਸ਼ੋ (“wo Ratios) ਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਧੇ (“hree 7rowths) ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਵਿੱਤ ਦੀ ਉਚਿਤ ਉਪਲਬਧਤਾ, ਬਰਾਬਰਤਾ ਤੇ ਨਿਪੁੰਨਤਾ (efficiency) ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਚਾ ਮਿਥਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਦੋ ਰੇਸ਼ੋ ਹਨ (1) ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਲ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਖਰਚੇ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ; (2) ਸਰਕਾਰੀ ਕੁੱਲ ਖਰਚੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਖਰਚੇ ਦੀ ਰੇਸ਼ੋ । ਤਿੰਨ ਵਾਧੇ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ; (1) ਮਾਲੀਆ ਵਾਧੇ (revenue growth)) ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਖਰਚੇ ਦਾ ਵਾਧਾ ਵੱਧ ਭਾਵ ਵਾਧਾ ਦਰ ਵੱਧ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ; (2) ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਖਰਚਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧਦਾ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ; (3) ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਖਰਚਾ (operating) ਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਉੱਤੇ ਖਰਚਾ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦਾ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਚੀਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਖ਼ਰਚੇ ਦਾ ਟੀਚਾ ਮਿਥਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੀ 2022 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਲਾਨਾ ਸਰਕਾਰੀ ਖਰਚਾ 2015 ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀ :-

(1)         ਪ੍ਰੀ-ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉੱਤੇ 2654 ਯੂਆਨ ਭਾਵ 27 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੇ ਕਰੀਬ ( 2015 ਵਿੱਚ ਇਕ ਯੂਆਨ ਦਾ ਰੇਟ 10 ਰੁਪਏ 21 ਪੈਸੇ ਸੀ)

(2) ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉੱਤੇ 9660 ਯੂਆਨ ਭਾਵ 98700 ਰੁਪਏ ਦੇ ਕਰੀਬ

(3)         ਲੋਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ (Junior Secondary) ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉੱਤੇ 8161 ਯੂਆਨ ਭਾਵ 83300 300 ਰੁਪਏ ਦੇ ਕਰੀਬ

(4)         ਅਪਰ ਸੈਕੰਡਰੀ (Upper Secondary) ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉੱਤੇ 12308 ਯੂਆਨ ਭਾਵ 1 ਲੱਖ 26 ਹਜਾਰ ਰੁਪਏ ਦੇ ਕਰੀਬ

(5) ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ (Tertiary 5ducation) ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ 16257 ਯੂਆਨ ਭਾਵ 1 ਲੱਖ 66 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੇ ਕਰੀਬ

 ਇਹ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਲਾਨਾ ਸਰਕਾਰੀ ਖਰਚਾ 2019 ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਕੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋ ਗਿਆ :

1)          ਪ੍ਰੀ-ਪ੍ਰਾਈਮਰੀ 4260 ਯੂਆਨ ਭਾਵ 44200 ਰੁਪਏ ਦੇ ਕਰੀਬ (2019) ਵਿੱਚ ਇਕ ਯੂਆਨ 10.39 ਰੁਪਏ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੀ)

2)          ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ 12229 ਯੂਆਨ ਭਾਵ 1 ਲੱਖ 27 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੇ ਕਰੀਬ

3)          ਲੋਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ 16611 ਯੂਆਨ ਭਾਵ 1 ਲੱਖ 72 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੇ ਕਰੀਬ

4)          ਅਪਰ ਸੈਕੰਡਰੀ 17438 ਯੂਆਨ ਭਾਵ 1 ਲੱਖ 81 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੇ ਕਰੀਬ

5)          ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ 21282 ਯੂਆਨ ਭਾਵ 2ਲੱਖ 21 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੇ ਕਰੀਬ

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਰਕਾਰੀ ਖਰਚਾ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 2016 ਵਿੱਚ (1) ਪ੍ਰੀ-ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ ਦਾ 5.6% (2) ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਉੱਤੇ 19.4% (3) ਲੋਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਉੱਤੇ 26.4% (4) ਅਪਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਉੱਤੇ 25.3% ਅਤੇ (5) ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ ਦਾ 31.7% ਖਰਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਕਿ 2019 ਵਿੱਚ 6.1%, 17.5%, 23.7%, 24.9% ਤੇ 30.4% ਹੋ ਗਿਆ।

2015 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਿਆ ਉੱਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਰਚ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕਾਫੀ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । 2023 ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹੀ 6 ਲੱਖ 46 ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਯੂਆਨ ਭਾਵ 76 ਲੱਖ 55 ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਕਰੀਬ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ   ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 2 ਲੱਖ 84 ਕਰੋੜ ਯੂਆਨ ਭਾਵ ਲਗਭਗ 33 ਲੱਖ 65 ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੇ ਮੁਫ਼ਤ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆ ਉਤੇ ਹੀ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤੇ ਗਏ।

 ਇਸ ਸੰਖੇਪ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਉਪਰੋਕਤ ਤੱਥਾਂ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਚੀਨ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਨਵੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ, ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ, ਖੋਜਾਂ, ਪੈਦਾਵਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੀ ਥਾਂ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਬਹੁ-ਧਰੁਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਪੱਧਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਉੱਤੇ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਚੀਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ । ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ 1949 ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਤਕਰੀਬਨ 30 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤਰੱਕੀ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹੈ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਸਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕੀ ਹੈ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਇਹ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਬਾਕੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ । 

* ਸਾਬਕਾ ਮੁਖੀ ਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ

ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੋਹਲ

• 
  ਸ਼ਹੀਦ-ਇ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਰਾਜਗੁਰੂ, ਸੁਖਦੇਵ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਕੌਮੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੇ ਕਾਰਤੂਸ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਉਸਦੇ ਬੰਬ ਦੇ ਫਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੀਪੇਖ ਉਸਦੀ ਵਸੀਹ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਕਸ ਹੱਥ ’ਚ ਪਿਸਤੋਲ ਫੜ੍ਹੀ ਖੜ੍ਹੇ ਇਕ ਜੁਝਾਰੂ ਵਾਲਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸ਼ਹੀਦ-ਇ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸੋਚ ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ‘ਬੰਬ- ਪਿਸਤੌਲ ਕਦੇ ਵੀ ਇਨਕਲਾਬ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੇ’, ਬਲਕਿ ‘ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਤਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਾਣ ’ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਲੇਖ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਉਸਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਨੋਟਬੁੱਕ ਦੇ ਜਰੀਏ ਉਸਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦਿ੍ਰੜ੍ਹਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਪੱਕ ਸੋਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ
  ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ : ਜੀਵਨ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ
  ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਸਤੰਬਰ 1907, ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ 8.45 ਵਜੇ ਪਿੰਡ ਬੰਗਾ, ਚੱਕ 105, ਲਾਇਲਪੁਰ, ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਵਿਦਿਆਵਤੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿਦਿਆ (1911-17) ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਹੀ ਲਈ ਤੇ ਨੌਂਵੀ ਜਮਾਤ (1917-1921) ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਲਹੌਰ ਤੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ, ਲਹੌਰ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਐਫ.ਏ. (1921-23) ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਘਰ ਛੱਡਕੇ ਸਾਲ 1923-24 ਦੌਰਾਨ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਰੈਵੋਲਿਊਸ਼ਨਰੀ ਆਰਮੀ (ਐਚ ਆਰ ਏ ) ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿਖੇ ਰਿਹਾ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1924 ਨੂੰ ‘ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ’ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਅਕਾਲੀ ਜੱਥੇ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਛਕਾਉਣ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਗਿ੍ਰਫ਼ਤਾਰੀ ਵਰੰਟ ਜਾਰੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਉਂ ਸਾਲ 1924 ’ਚ ਉਸਨੂੰ ਸਾਲ ਭਰ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਮਾਰਚ 1926 ’ਚ ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਗਿ੍ਰਫ਼ਤਾਰੀ 2 ਮਈ ਤੋਂ 4 ਜੁਲਾਈ 1927 ਨੂੰ ‘ਦੁਸ਼ਹਿਰਾ ਬੰਬ ਕੇਸ’ ਅਧੀਨ ਹੋਈ ਸੀ। 8-9 ਸਤੰਬਰ 1928 ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ‘ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ’, ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਐਚਐਸਆਰਏ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸਾਂਡਰਸ ਦਾ ਕਤਲ 17 ਦਸੰਬਰ 1928 ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਾਰਦਾਤ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਛੱਡਕੇ ਕਲਕੱਤਾ (ਹੁਣ ਕੋਲਕਾਤਾ) ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟਿਆ ਅਤੇ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1929 ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਗਿ੍ਰਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਦਾ ਉਸਦਾ ਬਕਾਇਆ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ’ਚ ਹੀ ਬੀਤਿਆ ਸੀ। ਮੁਕੱਦਮਾ ਛੇਤੀ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਟਿ੍ਰਬਿਊਨਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਖਰ 23 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ 7 ਵਜੇ ਉਸਨੂੰ ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਸਮੇਤ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
  ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤ ’ਚ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਚਾਚਾ ਸਰਦਾਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਲ 1907 ’ਚ ‘ਪੱਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾ ਲਹਿਰ’ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਕੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ ਸੀ। ਨੌਜਵਾਨ ਗ਼ਦਰੀ ਨੇਤਾ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਰੋਤ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਪ੍ਰਤੀ ਸੂਝ ਵਧੀ, ਕਿਉਂਕਿ 1920 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਘਟਨਾਵਾਂ ਭਰਪੂਰ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਸਾਮਰਾਜੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਜ਼ੋਰਾਂ ’ਤੇ ਸੀ। ੳਸਨੇ ‘ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ’ ਨਾਲ ਰਾਬਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਕੇ ‘ਕਿਰਤੀ’ ਰਸਾਲੇ ਲਈ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਮੁਤਾਬਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕੋਈ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਉਸ ਮੁਤਾਬਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਰਾਜਸੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਲੁੱਟ-ਚੋਂਘ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿਘ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਉਸ ਮੁਤਾਬਕ ਇਨਕਲਾਬ, ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰੀਕਿ੍ਰਆ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ, ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਕਤ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਸੋਚ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਮਾਨਵਵਾਦ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼, ਝੂਠੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ। ਅਕਸਰ ਉਸਨੂੰ ਰੋਮਾਂਚਵਾਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਹਿਕੇ ਨੀਵਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਪਾਸ ਸਮਾਂ ਘੱਟ ਸੀ ਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜੀਏ ਉਸਦਾ ਜੀਵਨ ਹੋਰ ਘੱਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਦਰਅਸਲ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਸੀ। ‘ਦਵਾਰਕਾ ਦਾਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ’, ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਪਈਆਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਉਸਨੇ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ। ਵਿਕਟਰ ਹਿਊਗੋ, ਚਾਰਲਸ ਡਿੱਕਨਜ਼, ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ, ਏਂਗਲਜ਼, ਟ੍ਰਾਟਸਕੀ, ਲੈਨਿਨ, ਕੋਪਰਟਕਿਨ ਆਦਿ ਉਸਦੇ ਮਨ ਪਸੰਦ ਲਿਖਾਰੀ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਹਰ ਕੰਮ ’ਚ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ। ਮਸਲਨ ‘ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ’ਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਬੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਨਾਉਣਾ’ ਸੀ। ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ, ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਮੁਰਦਾਬਾਦ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਏਕਤਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਉਸਦੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਹਰੇ ਸਨ। ਉਸ ਖਿਲਾਫ ਚੱਲਿਆ ‘ਲਾਹੌਰ ਸਾਜਿਸ਼ ਕੇਸ’ 10 ਜੁਲਾਈ 1929 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ ’ਚ ਉਸਨੇ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਲੰਮੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵੀ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਅਦਾਲਤ ਵਲੋਂ ਉਸਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਾ ‘ਤੇਜ਼’ ਨਿਆਂ ਕਰਨ ਲਈ 1 ਮਈ 1930 ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟਿ੍ਰਬਿਊਨਲ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਫੈਸਲਾ 7 ਅਕਤੂਬਰ 1930 ਨੂੰ ਸਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸਿਰਫ ਵਿਖਾਵਾ ਸੀ ਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਕੇਵਲ ਡਰਾਮਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
  ਜੇਲ੍ਹ ਨੋਟ ਬੁੱਕ: ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੋਚ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ
  ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਕ੍ਰਾਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਜੇਲ੍ਹ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਜੇਲ੍ਹਾਂ ’ਚ ਡੱਕਣ ਰਾਹੀਂ ਸਬੰਧਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ, ਰੋਕਣਾ, ਜਾਂ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਇਕ ਰਣਨੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਾਮਰਾਜ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵੀ ਇਸੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਸੀ। ਮੁਸੋਲੀਨੀ ਦੀ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਟਲੀ ਦੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ ਅੰਤੋਨਿਉ ਗ੍ਰਾਮਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਾਲ 1926 -1937 ਤੱਕ ਇਵੇਂ ਹੀ ਜੇਲ੍ਹ ’ਚ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਜੇਲ੍ਹ ਨੋਟਬੁੱਕ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਾਮਸ਼ੀ ਨੇ ਲੁਕ-ਛਿਪ ਕੇ ਲਿਖੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਗੁਪਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਭੇਜੇ ਸਨ। ਪਰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ 12 ਸਤੰਬਰ 1929 ਨੂੰ ਇਕ ਨੋਟਬੁੱਕ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਜਿਸਦੇ 202 ਵਰਕੇ ਤੇ 404 ਪੰਨੇ ਸਨ। ਇਹ ਬਕਾਇਦਾ ਨੰਬਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਇਹ ਨੋਟਬੁਕ ‘ਭਾਰਤੀ ਭਵਨ ਬੁਕਸੈਲਰਜ’, ਲਾਹੌਰ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
  ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਡਾਇਰੀ ਜਾਂ ਨੋਟਬੁੱਕ ਦਾ ਪਤਾ 1994 ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਦਰਜ ਨੋਟ 16 ਜੁਲਾਈ 1930 ਤੱਕ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ 7 ਅਕਤੂਬਰ 1930 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ , ਕਿਉਂਕਿ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਸੈਲ ’ਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਨੋਟ ਬੁੱਕ ਕਈ ਹੱਥਾਂ ’ਚ ਰਹੀ ਤੇ ਆਖ਼ਿਰ ਅਪ੍ਰੈਲ 1981 ਨੂੰ ‘ਨਹਿਰੂ ਮਿਮੋਰੀਅਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ’ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਇਸਦੀ ਮਾਈਕਰੋ ਫਿਲਮ ਬਣੀ। ਇਕ ਕਾਪੀ ‘‘ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਕਾਵੀਜ਼’’, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸਨੂੰ 1994 ਵਿਚ ਭੁਪਿੰਦਰ ਅਹੂਜਾ ਨੇ ਛਾਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ 1994-2014 ਤੱਕ ਇਸ ਦੀਆਂ 17 ਐਡੀਸ਼ਨਾਂ ਛਪੀਆਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਇਹ 7 ਭਾਸਾਵਾਂ ’ਚ ਛੱਪ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਮਲਵਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੜੈਚ ਤੇ ਹਰੀਸ਼ ਜੈਨ ਨੇ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ‘ਯੂਨੀਸਟਾਰ ਬੁਕਸ’ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
  ਇਹ ਜੇਲ੍ਹ ਨੋਟਬੁੱਕ, ਸਾਲ 1981’ਚ ਰੂਸੀ ਲਿਖਾਰੀ ਲਿਉਨਦ ਮਿਤਰੋਖਨ ਨੇ ਜਨਤਕ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬੁਲੰਦ ਕਿਰਦਾਰ ਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੋਚ ਮਾਪੀ-ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸਰਸਰੀ ਪੜ੍ਹਤ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹੀਦ ਦਾ ਮਨ ਵਿਊਤਬੱਧ ਸੀ। ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵਿਉਂਤ ਹੋਰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਜੋ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਨੇ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ, ਦੀ ਸੂਚੀ ਵੀ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਹਵਾਲੇ ਲਏ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅੰਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਜੀਦਗੀ ਤੇ ਵਿਦਵਤਾ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਭਾਵੇਂ ਸੀਮਤ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਮਨ ਇਕਾਗਰ ਸੀ। ਇਸ ’ਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਈ ਸੰਕਲਪਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਸੋਚ ਇਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ’ਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ।
  ਇਸ ’ਚ ਪਹਿਲੀ ਟਿੱਪਣੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਭਾਵ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ। ਦੂਜੀ ਟਿੱਪਣੀ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ। ਨਾ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਬਲਕਿ ਰੋਜ਼ਮਰਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਹੰਢਾਉਣਾ। ਸ਼ਹੀਦ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਖਾਤਮਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਲੋਕਤੰਤਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਬਰਾਬਰਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਨਾਬਰਾਬਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰੁਸਤ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਜ਼ਾਮ ਵੀ ਹੈ। ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਨਿਜ਼ਾਮ, ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਾਸ਼ਕ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ’ਚ ਰੱਖਣ ਦਾ ਜਰੀਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਵਾਸਤੇ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਨਾਬਰਾਬਰਤਾ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਜਿੱਥੇ 1% ਧਨਾਢਾਂ ਕੋਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਲ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ 70 % ਤੇ 10% ਗਰੀਬਾਂ ਕੋਲ ਸਿਰਫ 4% ਦੌਲਤ ਸੀ। ਨਾਬਰਾਬਰਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਮਸ਼ੀਨਰੀਕਰਨ ਸੀ। ਮਸ਼ੀਨ ਕਾਰਨ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਮਹਿੰਗੀ ਸਮਝੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤੀ ’ਚ ਵੀ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਮਸ਼ੀਨ ਸਿਰਫ 20 ਮਿੰਟਾਂ ’ਚ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ਸੀ ਜੋ ਹੱਥੀਂ 11 ਘੰਟਿਆਂ ’ਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਉਂ ਇਕ ਦਵੰਦ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕੀ ਮਸ਼ੀਨ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਲਈ ਹੀ ਬਣੀ ਹੈ? ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਟ੍ਰਾਟਸਕੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਰਾਜਸੀ ਚਾਲਾਕੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ’ਚ। ਉਸਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਮੁੱਖ ਸਨ : ਪਿਆਰ, ਸ਼ਾਦੀ, ਪਰਿਵਾਰ, ਰਿਆਸਤ, ਸਾਮਰਾਜ, ਧਰਮ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਸਾਹਿਤ, ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼, ਲੋਕਤੰਤਰ, ਆਜ਼ਾਦੀ, ਪੂੰਜੀਵਾਦ, ਜੇਲ੍ਹ, ਸਜ਼ਾ, ਤਾਕਤ, ਮਸ਼ੀਨ, ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ, ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ, ਲੁੱਟ-ਘਸੁੱਟ ਆਦਿ।
  ਇਹ ਨੋਟਬੁੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵੱਡਮੁੱਲਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਸ਼ਹੀਦ-ਇ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੋਚ, ਸੂਝ ਅਤੇ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
  ਸਾਰਅੰਸ਼ : ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜੀਵਨ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ, ਯਾਨੀ 24 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸੀ। ਉਸ ਸਾਹਵੇਂ ਚੁਨੌਤੀਆਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨ। ‘ਪੱਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾ ਲਹਿਰ’ (1907) ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦਾ ਖਾਸਾ ਦਹਿਸ਼ਤ ਭਰਪੂਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ (1914-1918) ਦਰਮਿਆਨ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ ਤੇ ਸਾਲ 1919 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਵਰਤਾਏ ‘ਜਲਿ੍ਹਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਕਤਲ ਕਾਂਡ’ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਸ਼ਿਖਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਚਪਨ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਤੇ ਉਸਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੋਚ ਤੇ ਇਸਦੀ ਗਹਿਰੀ ਛਾਪ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਾਮਰਾਜੀ ਪੈੜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ’ਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਸੀ। ਸੋਚ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੇ ਵਕਤੀ ਸਾਹਿਤ, ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ, ਅਖਬਾਰਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਆਪਣੀ ਜੇਲ੍ਹ ਨੋਟਬੁੱਕ ’ਚ ਦਰਜ਼ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ’ਚ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨਾਲ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਮਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਸੁੰਨ-ਮਸਾਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬ ਰਾਹੀਂ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਪਿਸਤੌਲ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਉਸਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਸੋਚ ਦੀ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਸਮਝ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੇਲ੍ਹ ਨੋਟਬੁੱਕ ਇਕ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ।
  *ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਮੁਖੀ (ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ)
  ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਭਾਗ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ (ਪੰਜਾਬ)

ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮੁਠੱਡਾ

ਸਾਥੀ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਬੂਟੇ ਦੀਆਂ ਛੰਨਾਂ, ਬਲਾਕ ਮਹਿਤਪੁਰ, ਜਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਦੋ ਵਾਰ ਸਰਪੰਚ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਇਕ ਵਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸਰਪੰਚ ਰਹਿ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਸਰਪੰਚ ਹੈ।  ਲੰਘੀ 28 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਦੋਨੋਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ  ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਤ ਕਾਤਲਾਨਾ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਖਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰਕੇ ਫਰਾਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਸਾਥੀ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ’ਚ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰਾਂ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਥਾਪੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬੜੀ ਦੀਦਾ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਗਿਣ-ਮਿਥ ਕੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਸ ਹਮਲੇ ਕਾਰਨ, ਸਾਥੀ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਤਾਬ ਨਾ ਝੱਲਦੇ ਹੋਏ ਲੰਘੀ ਸੱਤ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸੁਵੱਖਤੇ ਸਦੀਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਗਏ ਸਨ। ਇੰਝ, ਉਹ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਲੋਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਕੀਕੀ ਲੋਕ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਨਿੱਬੜੇ ਹਨ।

ਸ਼ਹੀਦ ਸਾਥੀ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਏ ਪਿੰਡ ਕੈਮਵਾਲਾ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਵਸੇ ਪਿੰਡ ਬੂਟੇ ਦੀਆਂ ਛੰਨਾ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਆਬਾਦਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਥੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਾਥੀ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਆਪ ਵੀ ਆਬਾਦਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮਿਸਾਲੀ ਤੇ ਜੁਝਾਰੂ ਆਗੂ ਰਹੇ ਹਨ, ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਸ ਸ਼ਖਸ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਲੜੇ ਹੋਣ, ਉਸੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋ ਜਾਣਾ ਬੜਾ ਦੁਖਦਾਇਕ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਹੈ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਨਿਰੰਤਰ ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਝੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਲੜੇ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕ ਘੋਲਾਂ ਦੀ ਅਮੁੱਕ ਲੜੀ ਹੈ।

ਹੜ੍ਹਾਂ ਵੇਲੇ ਦਰਿਆ ਦੀ ਮਾਰ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਉਪਜਾਈ ਭੂਮੀ ਦਰਿਆ ਬੁਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਦੀ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਕਬਜ਼ਾਉਣ ਲਈ ਭੂ-ਮਾਫੀਆ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਹਿਰ ਤੇ ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਦੇ ਧੱਕੇ ਦਾ ਸਿਦਕ ਦਿਲੀ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੱਟਾਂ-ਫੇਟਾਂ ਵੀ ਵਜਦੀਆਂ ਹਨ ’ਤੇ ਪੁਲਸ ਕੇਸ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਸਾਥੀ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਾਮਰੇਡ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ 9 ਬੰਦਿਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਧਾਰਾ 307 ਤੇ 326 ਅਧੀਨ ਦਰਜ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਕੇਸ ਇਨਕਲਾਬੀ ਧਿਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਲੜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ, ਨਿੱਤ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਜੰਮਿਆਂ ਦਾ ਮੁਕੱਦਰ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਸ਼ਹੀਦ ਸਾਥੀ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੇਵਲ ਪਿੰਡ ਬੂਟੇ ਦੀਆਂ ਛੰਨਾ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਜੁਝਾਰੂ ਕਿਸਾਨ ਘੁਲਾਟੀਏ ਤੇ ਆਪਾ ਵਾਰੂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਕਾਰਕੁੰਨ ਵੀ ਸਨ। ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਣ ਸਮੇਂ ਉਹ ਕਿਰਤੀ-ਕਿਸਾਨਾਂ, ਮਿਹਨਤੀਆਂ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ (ਆਰ.ਐਮ.ਪੀ.ਆਈ.) ਦੀ ਨਕੋਦਰ ਤਹਿਸੀਲ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਜਮਹੂਰੀ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਮਜਦੂਰਾਂ-ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਹੱਕ-ਹਕੂਕ ਲਈ ਲੜਣ ਵਾਲੇ ਬਾਕਿਰਦਾਰ ਇਨਸਾਨ ਸਾਥੀ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ’ਚੋਂ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਸਾਥੀ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਵੀ 1969 ਤੋਂ 1975 ਤੱਕ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਆਬਾਦਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ’ਚ ਲੜੇ ਗਏ ਲਹੂ ਵੀਟਵੇਂ ਘੋਲ ਦੇ ਉੱਚ ਪਾਏ ਦੇ ਲੀਡਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘੋਲ ਸਦਕਾ ਹੀ ਸੰਗੋਵਾਲ ਸੀਡ ਫਾਰਮ ਚੋਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਲੇ ਦਾ ਟੱਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਖੋਹਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਤੋਂ ਆਬਾਦਕਾਰਾਂ ਦੇ ਉਜਾੜੇ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਦੱਸ ਦੇਈਏ ਇਹ ਭੂਮੀ ਹਥਿਆਉਣ ਲਈ ਉਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਆਬਾਦਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ, ਜਵਾਨ ਧੀਆਂ ਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਫੌਜ ਦੇ ਅਤਿ ਅਧੁਨਿਕ ਟਰੈਕਟਰਾਂ ਮੂਹਰੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਜੇਤੂ ਘੋਲ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਕੈਮਵਾਲਾ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਲੋਹੀਆਂ ਖਾਸ ਤੱਕ ਦੇ ਮੰਡ-ਬੇਟ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਆਬਾਦਕਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹਨ। ਸ਼ਹੀਦ ਕਾਮਰੇਡ ਦੇਸ ਰਾਜ ਸਹੋਤਾ, ਐਡਵੋਕੇਟ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਗੱਗੜਵਾਲ,  ਅਰਜਣ ਦਾਸ ਅਣਜਾਣ, ਅਰਜਣ ਸਿੰਘ ਗੌਂਸੂਵਾਲ, ਮਲਕੀਤ ਚੰਦ ਭੋਏਪੁਰੀ, ਨੰਬਰਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਦੋਨਾ ਸਿੰਘ ਵੇਅਰਾਂ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਛੋਹਲੇ, ਫੌਜਾ ਸਿੰਘ, ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮੰਡਿਆਲਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਲੜੇ ਗਏ ਇਸ ਘੋਲ ’ਚ ਅਨੇਕਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਣਦਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਸ਼ਹੀਦ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਰਪੰਚ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਸਾਥੀ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਉਸ ਘੋਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਜਾਗਦੀ ਤਵਾਰੀਖ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਦਰਮਿਆਨ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਸਰਪੰਚ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਰਗਾਂ ’ਚ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਤੇ ਜ਼ਬਰ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜਣ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਕਾਰਨ ਇਲਾਕੇ ’ਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਦਰਜਨਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸਨੇ ਨਸ਼ਾ ਸਮੱਗਲਰਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜੂਝਣ ਦਾ ਤਹੱਈਆ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਾ ਸਮੱਗਲਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲਸ ਤੇ ਨਸ਼ਾ ਸਮੱਗਲਰ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਧਿਰ ਦਾ ਹੱਥ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਕ ਲੋਕ ਆਗੂ ਦਾ ਸ਼ਰ੍ਹੇਆਮ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਐਨ ਕੋਲ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਇਲਾਕੇ ’ਚ ਸ਼ਹੀਦ ਸਾਥੀ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਰਪੰਚ ਦੀ ਮਕਬੂਲੀਅਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਥੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਖਬਰ ਮਿਲਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ (ਆਰਐਮਪੀਆਈ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕ ਥਾਣਾ ਮਹਿਤਪੁਰ ਅੱਗੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਾਮਰੇਡ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਹਰ, ਕਿਸਾਨ ਆਗੂ ਮਨੋਹਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਕੈਮਵਾਲਾ, ਮੇਜਰ ਸਿੰਘ ਖੁਰਲਾਪੁਰ, ਸੁਖਦੇਵ ਦੱਤ ਬਾਂਕਾ, ਦਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੁਲਾਰ, ਬੀਕੇਯੂ ਡਕੌਂਦਾ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਬੀਕੇਯੂ ਖਹਿਰਾ ਦੇ ਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸੰਦੀਪ ਅਰੋੜਾ, ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮੰਡ, ਕੁਲ ਹਿੰਦ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਦਾਨੇਵਾਲ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਕੇ ਕਾਤਲਾਂ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦਾ ਧਰਨਾ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲੇ ਧਰਨਾ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਕੁੱਝ ਮੰਗਾਂ ਮੰਨ ਲਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਨਸ਼ਾ ਸਮੱਗਲਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਮੁਨਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰਨਾ, ਥਾਣਾ ਮੁਖੀ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ ਕਰਨਾ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇਕ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਕਲੈਕਟਰ ਰੇਟ ’ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇਣੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਨਗਦ ਰਕਮ ਦੇਣੀ, ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਸਾਥੀ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਰਪੰਚ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਬਚਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਤਰੁੰਤ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ‘ਸ਼ਹੀਦ ਸਰਪੰਚ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਮਰ ਰਹੇ’ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਗੂੰਜਾਊ ਨਾਅਰਿਆਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਧਰਨਾ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਲੇਕਿਨ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਅਜੇ ਵੀ ਮੁੱਕਿਆ ਨਹੀਂ। ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰਾਂ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਤੇ ਪੁਲਸ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚਲੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਭੇਡਾਂ ਦੀ ਨਾਪਾਕ ਤਿੱਕੜੀ ਆਪਣਾ ਮਲੀਨ ਧੰਦਾ ਬੇਰੋਕ-ਟੋਕ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੇ ਹੋਰ ਘਰਾਂ ’ਚ ਜਵਾਨ-ਜਹਾਨ ਧੀਆਂ-ਪੁੱਤਾਂ ਦੇ ਸੱਥਰ ਵਸਾਏਗੀ। ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਸਾਥੀ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸਿਰਲੱਥ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਵੀ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਸੂਬੇ ਦੀ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ‘ਯੁੱਧ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ’ ਰੂਪੀ ਢਕਵੰਜ ਦੇ ਭਰਮਜਾਲ ਜੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇਕਜੁੱਟ ਲੋਕ ਘੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ‘ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਆਪ ਗੁੰਦਣਾ’ ਪੈਣਾ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੁਰਾਈ ਜਾਂ ਧੱਕੇ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਸੁਭਾਵਕ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਤਾਈਂ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ  ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਅਦਬ-ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹੀਦ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੱਥਿਆਂ ਵਿਚਲੀ ਸੋਚ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲੋਕ ਵਿਰੋਧੀ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਤੇ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ, ਸਮਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਅਨਸਰਾਂ ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ ਮਾਨਵ ਦੋਖੀਆਂ ਦਾ ਲੋਕੀਂ ਨਾਂ ਲੈਣਾ ਵੀ ਗਵਾਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸ਼ਹੀਦ ਸਾਥੀ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਰਪੰਚ ਨੂੰ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹੀਦ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਲੜਣ ਵਾਲੇ ਯੋਧੇ ਸਰਕਾਰੀ ਉਪਾਧੀਆਂ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜੂਝਦਿਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਹਰ

ਸਾਡੇ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਇਆਂ ਅੱਜ ਤਕਰੀਬਨ 79 ਸਾਲ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਚੁਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੀਆਂ ਕੇਂਦਰੀ ਤੇ ਸੂਬਾਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਗਰੀਬ ਵਸੋਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡਾਂ ’ਚ ਵਸਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ-ਸਾਧਨਹੀਣ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਭਾਰੀ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ, ਜਨ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ, ਦਾ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੰਵਾਰਿਆ। ਹਾਂ, ਲੋਟੂ ਜਮਾਤਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਪੂਰਨ ਵਾਲੀ ਹਰ ਕੌਮੀ ਤੇ ਖੇਤਰੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਵੋਟਾਂ ਵਟੋਰਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਦਿਲ ਟੁੰਬਵੇਂ ਵਾਅਦੇ ਕੀਤੇ, ਲਾਰੇ ਲਾਏ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ਹੋਛੇ ਹਥਕੰਡੇ ਜ਼ਰੂਰ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਅਫਸੋਸ, ਇਹ ਬੁਲੰਦ ਬਾਂਗ ਦਾਅਵੇ, ਵਾਅਦੇ ਤੇ ਲਾਰੇ ਕਦੀ ਵੀ ਵਫਾ ਨਾ ਹੋਏ। ਨਤੀਜਾ; ਗੁਰਬਤ-ਭੁੱਖਮਰੀ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ-ਮਹਿੰਗਾਈ, ਇਕਸਾਰ ਤੇ ਮਿਆਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਅਸਲੋਂ ਘਾਟ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ, ਜਾਤੀਵਾਦੀ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਵਿਤਕਰਾ, ਗੰਦਾ ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਘੁਰਨਿਆਂ ਵਰਗੇ ਗੰਦੇ ਤੇ ਭੀੜੇ ਘਰ ਤੇ ਝੁੱਗੀਆਂ, ਲਾਇਲਾਜ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਰ-ਮੁੱਕ ਜਾਣਾ, ਨਸ਼ਾ-ਪੱਤਾ, ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਆਦਿ ਅਲਾਮਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕੱਦਰ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਜੋਕੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੁਣ ਤਾਂ ਹਾਲਾਤ ਹੋਰ ਵੀ ਨਿੱਘਰ ਗਏ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੂੰਵਾਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਝੰਡਾਬਰਦਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੋਇਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ (ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.) ਦੀ ਸੇਧ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਪੀੜੇ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੋਈਆਂ ਮਾਮੂਲੀ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਰਿਆਇਤਾਂ ਅਤੇ ਹੱਕ-ਹਕੂਕ ਦਾ ਲੜੀਵਾਰ ਖਾਤਮਾ ਕਰਨਾ ਆਰੰਭ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ-ਸਾਧਨਹੀਣ ਪੇਂਡੂ ਕਿਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ ’ਚ ਸੀਮਤ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਗਾਰੰਟੀਸ਼ੁਦਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ‘ਮਗਨਰੇਗਾ’ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਫਸਤਾ ਵੱਢ ਦੇਣ ਤੋਂ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਉਕਤ ਕਿਰਤੀ ਮਾਰੂ, ਦਲਿਤ ਵਿਰੋਧੀ ਸੋਚ ਬਾਖੂਬੀ ਜੱਗ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਿਰਤੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਦੇਸੀ-ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਲੋਟੂਆਂ ਦੇ ਬੰਧੂਆ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਲਹੂ ਵੀਟਵੇਂ ਘੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ 44 ਕਿਰਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਫਸਤਾ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ, ਬਿਜਲੀ ਢਾਂਚਾ, ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ, ਜਲ ਸਪਲਾਈ, ਵਣ ਵਿਭਾਗ, ਭਵਨ ਤੇ ਮਾਰਗ ਆਦਿ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦਾ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਭੱਠਾ ਬਿਠਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਵ-ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਹਲੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਗਰੀਬ ਵਸੋਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੇਂਡੂ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸਲੋਂ ਕੰਗਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇਹ ਨੀਤੀਆਂ ਆਮ ਲੋਕਾਈ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਵਾਰੰਟ ਹਨ।

ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਸਬੱਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਲ 2014 ’ਚ, ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਕੇਂਦਰੀ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਭਰ ’ਚ ਦਲਿਤਾਂ, ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ, ਔਰਤਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਜਾਤੀਵਾਦੀ ਤੇ ਲਿੰਗਕ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਵਿਤਕਰਾ ਰਾਕੇਟ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੇ ਹਨ। ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਭਾਜਪਾ ਦੀਆਂ ਸੂਬਾਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਕਾਰੇ ਜਾਤੀਵਾਦੀ ਗਰੋਹਾਂ ਵਲੋਂ ਦਲਿਤ ਔਰਤਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਤੇ ਬਾਲੜੀਆਂ ਨੂੰ ਗਿਣ-ਮਿਥ ਕੇ ਹੌਲਨਾਕ ਜਿਣਸੀ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇੰਝ, ਨਾ ਕੇਵਲ ਪੇਂਡੂ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨ ਹਾਲਤਾਂ ਬਦ ਤੋਂ ਬਦਤਰ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵੈਮਾਣ ਵੀ ਮਧੋਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ., ਭਾਜਪਾ, ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਹਿੰਦੂਤਵੀ ਸੰਗਠਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰਨ ਦੇ ਆਹਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਤਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਧੜੱਲੇ ਨਾਲ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿਰੋਧੀ ਫੈਸਲੇ ਲਾਗੂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਿਛਾਂਹ ਖਿੱਚੂ ਟੋਲੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਥਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਦਲਿਤਾਂ-ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਵੇਲਾ ਵਿਹਾ ਚੁੱਕੀ ਮਨੂੰਵਾਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜ਼ਬਰੀ ਥੋਪਣ ਲਈ ਤੱਤਪਰਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

 ਉਕਤ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਇਹ ਤਾਂ ਬਾਖੂਬੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਾਨੂੰ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਅਲਾਮਤਾਂ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਮਨੂੰਵਾਦੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਕੋਝੇ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਦੀ ਨੀਝ ਨਾਲ ਘੋਖ-ਪੜਤਾਲ ਕੀਤਿਆਂ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਵੀ ਸੌਖਿਆਂ ਹੀ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਭਵਿੱਖ ਵੀ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਹੀ ਹੈ।

ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਭੂਮੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਜੂਨ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਬਦਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਿਤਰਸੱਤਾਵਾਦੀ ਸੋਚ ਤੇ ਮਨੂੰਵਾਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੋਂ ਸਦੀਵੀ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਅਸੀਂ ਧਰਤ ਦੇ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਬਾਸ਼ਿੰਦੇ ਕਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੇ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਦਲਿਤਾਂ ਦੇ ਅਮਾਨਵੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਤੇ ਤਰਿਸਕਾਰ ਨੂੰ ਸੰਸਥਾਗਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਮਾਮ ਮਾਨਵੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਿਆਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੱਥੀਂ ਕਮਾ ਕੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਸਮਝਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਹਲੜਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਗੁਣੀ-ਗਿਆਨੀ ਸਿੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਦੇਸੀ-ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਨਾਢਾਂ, ਸਾਮਰਾਜੀ ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਲਾਣੇ ਨੂੰ ਮਾਲੋ-ਮਾਲ ਕਰਕੇ ਸਮੁਚੀ ਗਰੀਬ ਵਸੋਂ ਦਾ ਗਲ ਵੱਢਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਿੱਜੀਕਰਨ, ਉਦਾਰੀਕਰਨ, ਸੰਸਾਰੀਕਰਨ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੋੜਾ ਦੇਣ ਦੇ ਘੋਲ ਵੀ ਹੋਰ ਭਖਾਉਣੇ ਹੋਣਗੇ।

ਫੌਰੀ ਮੰਗਾਂ ਜਿਵੇਂ; ਪਿੰਡਾਂ-ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਵੱਸਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ’ਚ ਗੁਜਾਰਯੋਗ ਉਜਰਤਾਂ-ਤਨਖਾਹਾਂ ਸਮੇਤ ਪੱਕੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਮਨਰੇਗਾ ਕਾਨੂੰਨ ਬਹਾਲ ਕਰਕੇ ਇਸ ’ਚ ਰੈਡੀਕਲ ਸੋਧਾਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਬਣਾਇਆ ’ਵੀਬੀ ਜੀ ਰਾਮ ਜੀ’ ਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲੋਂ ਰੱਦੀ ਕਾਨੂੰਨ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਸਰਵ ਜਨਕ ਜਨਤਕ ਵੰਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਪਿੰਡਾਂ-ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਵੱਸਦੇ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਡਿੱਪੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਤ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਅਤਿ ਨਿਗੂਣੇ ਭਾਅ ’ਤੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ, ਬੁਢਾਪਾ-ਵਿਧਵਾ-ਅੰਗਹੀਣ-ਆਸ਼ਰਿਤ ਪੈਨਸ਼ਨ 5 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਬਿਨਾਂ ਨਾਗਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਸਿਰ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਆਫ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਦਲਿਤਾਂ-ਔਰਤਾਂ ਖਿਲਾਫ ਜਾਤੀ-ਪਾਤੀ ਤੇ ਲਿੰਗਕ ਜ਼ਬਰ ਤੇ ਵਿਤਕਰਾ ਬੰਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਖਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ, ਬਿਜਲੀ ਸੋਧ ਬਿਲ ਤੇ ਬੀਜ ਬਿੱਲ 2025 ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਕਿਰਤੀ ਮਾਰੂ ਕਿਰਤ ਕੋਡ ਰੱਦ ਕਰਕੇ ਕਿਰਤ ਕਾਨੂੰਨ ਬਹਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਦਰਜ਼ ਕੀਤੇ ਝੂਠੇ ਪਰਚੇ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸਾਇਸ਼ੀ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮਕਾਨ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਗ੍ਰਾਂਟ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ, ਗਰੀਬ ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਤੇ ਮਿਆਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਬਿਜਲੀ-ਪਾਣੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਮੁਕੰਮਲ ਮੁਫਤ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ, ਤਿੱਖੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਸੁਧਾਰ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਵਾਧੂ ਜ਼ਮੀਨ ਬੇਜ਼ਮੀਨਿਆਂ ਤੇ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ’ਚ ਵੰਡੇ ਜਾਣ, ਪੰਚਾਇਤੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ’ਚੋਂ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਠੇਕੇ ’ਤੇ ਦੇਣ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਠੀਕ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਚੋਣ ਵਾਅਦੇ ਤੇ ਗਾਰੰਟੀਆਂ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵੀ ਮੋਦੀ-ਮਾਨ ਸਰਕਾਰਾਂ ਖਿਲਾਫ ਆਜ਼ਾਦਾਨ ਤੇ ਸਾਂਝੇ, ਤਿੱਖੇ-ਬੱਝਵੇਂ ਘੋਲ ਵਿੱਢਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਡਾਢੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਤੰਦੂਆ ਜਾਲ ’ਚ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੰਡੇ-ਕੁੜੀਆਂ ਵੀ ਫਸ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਤੇ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਓਵਰਡੋਜ਼ ਨਾਲ ਧੜਾਧੜ ਮੌਤਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੰਗਠਤ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਵੀ ਹੁਣ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।

 ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ’ਚ ਬੈਠੇ ਦਲਿਤ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਮੰਗਾਂ-ਮਸਲੇ ਹੱਲ ਕਰਵਾਉਣ, ਦਲਿਤਾਂ-ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਪੱਧਰ ਉਚਾ ਚੁੱਕਣ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬਾ ਬਹਾਲ ਕਰਵਾਉਣ ਪੱਖੋਂ ਉੱਕਾ ਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਉਠਾਉਂਦੇ।

 ਲੈਨਿਨ ਮਹਾਨ ਦੇ ਵੱਡਮੁੱਲੇ ਕਥਨ, ‘‘ਕਿਰਤੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਬਿਹਤਰੀ ਲਈ ਇਕੋ-ਇਕ ਹਥਿਆਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜਥੇਬੰਦੀ ਹੈ’’, ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਹਾਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਭਾ ਨੇ ਉਕਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਹੱਲ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਪੇਸ਼ਕਦਮੀ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਿਰਣੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕੜੀ ਵਜੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ‘ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਜਲੰਧਰ’ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੈਦਾਨ ’ਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੂਬਾਈ ਰੈਲੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਅਪੀਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬੀਬੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਹੁੰਮ-ਹੁੰਮਾ ਕੇ ਉਪਰੋਕਤ ਕਿਰਤੀ ਰੈਲੀ ’ਚ ਪੁੱਜਣ।

ਇਸ ਰੈਲੀ ’ਚ ਜਿੰਨੀ ਭਰਵੀਂ ਸਮੂਲੀਅਤ ਹੋਵੇਗੀ ਉੰਨਾ ਹੀ ਅਸੀਂ ਕੇਂਦਰੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰਾਂ ’ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਕੀ ਮੰਗਾਂ ਮੰਨਵਾਉਣ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਯੋਗ ਬਣ ਸਕਾਂਗੇ। ਆਓ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸਰਵ ਸਾਂਝੀ ਰੈਲੀ ਨੂੰ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਕੇ ਲਾਮਿਸਾਲ ਕਾਮਯਾਬ ਬਣਾਈਏ।

* ਲੇਖਕ ਦਿਹਾਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਭਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੂਬਾਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ।

ਪ੍ਰੋ. ਜੈਪਾਲ ਸਿੰਘ

ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਆਪਣੇ ਦਮ ’ਤੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਲਟੋ-ਪੀਂਘ ਹੋ ਰਹੀ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਲੰਘੀ 14 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਮੋਗਾ ਵਿਖੇ ਇਕ ਰੈਲੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਰੈਲੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਬੁਲਾਰੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਮ ਚਲੰਤ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੋ ਮੁੱਦਿਆਂ, ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਡਬਲ ਇੰਜਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਨਾਉਣ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਬਣਨ ਪਿੱਛੋਂ ਧਰਮ ਬਦਲੀ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਨੂੰਨ ਘੜਣ, ਦਾ  ਉਚੇਚਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। । ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੋਗਾ ਰੈਲੀ ’ਚੋਂ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਉਠੀ ਸੀ ਕਿ ਮੋਗੇ ਨੂੰ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਦਲੀਲ ਤਾਂ ਇਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਮੋਗਾ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ’ਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲੀ ਮੰਸ਼ਾ ਇਹੋ ਸੀ ਕਿ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਦਾ ਪੱਕਾ ਭੋਗ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਹੱਥਲੇ ਲੇਖ ’ਚ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਡਬਲ ਇੰਜਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੇ ਭਾਜਪਾਈ ਫਾਰਮੂਲੇ ਤੇ ਧਰਮ ਬਦਲੀ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਨੂੰਨ ’ਤੇ ਹੀ  ਕੇਂਦਰਤ ਰੱਖਾਂਗੇ।

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਖਬਾਰ ‘ਦ ਹਿੰਦੂ’ ਦੇ 23 ਮਾਰਚ 2026 ਦੇ ਅੰਕ ’ਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸ਼੍ਰੀ ਐਸ.ਵਾਈ.ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨੇ ‘‘ਡਬਲ ਇੰਜਣ ਸਰਕਾਰ-ਸੁੰਦਰ ਨਾਹਰਾ, ਪਰ ਫੈਡਰਲ ਢਾਂਚੇ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ’’ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਇਕ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਾਹਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ’ਚ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਫੈਡਰਲ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਨਿਖੇਧ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਮ-ਸਿੱਧਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ-ਜੋ ਸੂਬੇ ਕੇਂਦਰ ’ਚ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਨਾਉਣਗੇ, ਉਹ ਫੰਡਾਂ ਨੂੰ ਤਰਸਣਗੇ। ਦੂਜੇ ਭਾਵ ‘ਡਬਲ ਇੰਜਣ ਵਾਲੇ’ ਖੂਬ ਤਰੱਕੀਆਂ ਕਰਨਗੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਕੇਂਦਰ ’ਚ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਟੈਕਸ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਵਿੱਤ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਫੰਡ ਅਲਾਟ ਕਰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੌਜੂਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀਆਂ ਧੱਜੀਆਂ ਉਡਾ ਕੇ ਭਾਜਪਾ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਸੂਬਾਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘੋਰ ਵਿਤਕਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਹਰਿਆਂ ਨਾਲ ਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਠਿੱਬੀ ਲਾ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਹਰਿਆਣਾ, ਆਸਾਮ, ਬਿਹਾਰ ਉੜੀਸਾ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਆਦਿ ਸੂਬਿਆਂ ’ਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤਿਆਂ ਹਨ। ਚੇਤੇ ਰਹੇ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਛੱਡੀਸਗੜ੍ਹ, ਉਤਰਾਖੰਡ ਆਦਿ ਸੂਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਡਬਲ ਇੰਜਣ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇਣ, ਖੇਤੀ ਸੰਕਟ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭਣ, ਦਲਿਤਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਦੱਬੇ-ਕੁੱਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇਣ ਆਦਿ ਪੱਖੋਂ ਸਿਰੇ ਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਮੁੱਦੇ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਡਬਲ ਇੰਜਨ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ‘ਤਰੱਕੀ’ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ ਫਿਰਕੂ ਨਫ਼ਰਤ ਭੜਕਾਉਣ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਇਸਾਈਆਂ, ਦਲਿਤਾਂ-ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ’ਤੇ ਢਾਹੇ  ਜਾਂਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦਾ ਅਥਾਹ ਵਾਧਾ। ਹੱਥਲੇ ਲੇਖ ’ਚ ਅਸੀਂ ‘ਡਲਬ ਇੰਜਣ’ ਮਾਰਕਾ ਸਾਰੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਸਿਰਫ ਉੜੀਸਾ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗੇ। ਇੱਥੇ ਬੀਜੇਪੀ ਨੇ ਜੂਨ 2024 ’ਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਡਬਲ ਇੰਜਣ ਦੀ ‘ਨਵੀਂ-ਨਵੇਲੀ’ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ ਸੀ।

9 ਮਾਰਚ 2026 ਨੂੰ ਉੜੀਸਾ ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ’ਚ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਇਕ ਸਵਾਲ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਜਵਾਬ ’ਚ ਇਕਬਾਲੀਆ ਬਿਆਨ ਵਰਗਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸੂਬੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਮੋਹਨ ਚਰਨ ਮਾਝੀ ਨੇ ਸਾਫ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੂਨ 2024 ’ਚ ਸਰਕਾਰ ਬਣਨ ਦੇ ਡੇਢ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੂਬੇ ’ਚ ਨਫਰਤੀ ਅਪਰਾਧਾਂ ਕਾਰਨ ਫਿਰਕੇਦਾਰਾਨਾ ਦੰਗਾ-ਫਸਾਦ ਭੜਕਣ ਦੀਆਂ 54 ਵਾਰਦਾਤਾਂ ਵਾਪਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ । ਸੂਬੇ ’ਚ ਭੀੜ ਤੰਤਰ ਵੱਲੋਂ ਹਿੰਸਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਵੀ 7 ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ ਹਨ। ਸੂਬੇ ਦੇ ਬਾਲਾਸੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ’ਚ 24 ਦੰਗੇ ਭੜਕੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਜਿਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਖੁਰਦਾ ’ਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵੀ 16 ਦੰਗੇ ਭੜਕੇ ਹਨ।’’ ਇਸ ਜਵਾਬ ’ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜੰਮ ਕੇ ਘੇਰਿਆ ਹੈ। ‘ਸਬਰੰਗ ਇੰਡੀਆ’ ਦੇ 10 ਮਾਰਚ 2026 ਦੇ ਲੇਖ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਨ੍ਹਾਂ 20 ਮਹੀਨਿਆਂ ’ਚ ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਅੱਧੀ ਦਰਜਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਕਰਫਿਊ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਂਟ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਉਣੀ ਪਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਲੋਕ ਡਾਢੇ ਤੰਗ ਹੋਏ ਹਨ। ਤੱਥ ਗਵਾਹ ਹਨ ਕਿ ਬੰਗਲਾ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਕਹਿਣ ਅਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਭੀੜਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸੱਜੇ ਪਿਛਾਖੜੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਫਿਰਕੂ ਤਨਾਅ ਵਿਉਂਤਬੱਧ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਲੰਘੀ 14 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ ਮੁਕੰਦਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨਾਂ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਲੀ ਵੈਨ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਖੌਤੀ ਗਊ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਨੇ ਉਸਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ। ਗੱਡੀ ਪਲਟਣ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਫੱਟੜ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਟਿਆ-ਮਾਰਿਆ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਜਬਰੀ ‘ਜੈ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ’ ਤੇ ‘ਗਊ ਮਾਤਾ ਕੀ ਜੈ’ ਦੇ ਨਾਹਰੇ ਲਗਵਾਏ। ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਗਸ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਉਸਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗਈ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਤਾਬ ਨਾ ਝਲਦਾ ਹੋਇਆ ਚਲ ਵਸਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਲਟਾ ਉਸੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੀ ਪਸ਼ੂ ਤਸਕਰੀ ਦਾ ਕੇਸ ਦਰਜ ਕਰ ਲਿਆ। ਵੈਸੇ ਖਲੜੀ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਖਰੂਦੀ ਭੀੜ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਪਰਚਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਦ ਵਾਇਰ’ ਦੇ 17 ਜਨਵਰੀ 2026 ਦੇ ਲੇਖ ਅਨੁਸਾਰ ਉਕਤ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਮਹਿਜ਼ 24 ਘੰਟੇ ਪਿੱਛੋਂ ਸੁੰਦਰਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰੀਜੈਂਟ ਮਾਰਕੀਟ ਏਰੀਏ ’ਚ ਅਖੌਤੀ ਗਊ ਮਾਸ ਵੇਚਣ ਦੀਆਂ ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਨਾਲ ਤਣਾਅ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਆਪਸੀ ਝੜਪਾਂ ’ਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 12 ਜਣਿਆਂ ਦੇ ਸੱਟਾਂ ਵੱਜੀਆਂ ਤੇ ਇੰਟਰਨੈਂਟ ਵੀ 24 ਘੰਟੇ ਲਈ ਬੰਦ ਰਿਹਾ।

ਬੀਜੇਪੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਨ ਦੇ ਮਹਿਜ਼ ਇਕ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਬਾਲਾਸੌਰ ਕਸਬੇ ’ਚ ਕਰਫਿਊ ਲਾਉਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਇਸਾਈ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਬਦਲੀ ਕਰਾਉਣ ਜਾਂ ਗਊ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂਤਵੀਆਂ ਦੇ ਸੌਖੇ ਸ਼ਿਕਾਰ (ਸਾਫਟ ਟਾਰਗੇਟ) ਹਨ। ਦਸੰਬਰ 2024 ’ਚ ਬੀਜੇਪੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਨ ਦੇ 6 ਮਹੀਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਫਿਰਕੂ ਗੁੰਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫਸਾਦੀ ਭੀੜਾਂ ਨੇ ਦੋ ਆਦਿਵਾਸੀ ਇਸਾਈ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦਰੱਖਤ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕੁੱਟਿਆ। ਇਲਜ਼ਾਮ ਇਹ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬਲਾਸੌਰ ਵਿਖੇ ਕਿਸੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਖਸ ਦੀ ਧਰਮ ਬਦਲੀ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜਬਰੀ ‘ਜੈ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ’ ਦੇ ਨਾਹਰੇ ਲਗਵਾਏ ਗਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ਤੇ ਕੇਕ ਮਲਿ੍ਹਆ ਗਿਆ। ਜਾਹਿਰ ਹੈ ਪੁਲਸ ਉਕਤ ਨਫਰਤੀ ਕਾਰੇ ਦੀ ਵੀਡਿਓ ਵਾਇਰਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਹੀ ਹਰਕਤ ’ਚ ਆਈ ਸੀ। ਕਿ੍ਰਸਮਸ ਤੋਂ 3 ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ 22 ਦਸੰਬਰ 2025 ਨੂੰ ਪੁਰੀ ਵਿਖੇ ਸਾਂਟਾ ਕਲਾਸ ਦੇ ਟੋਪ ਤੇ ਹੋਰ ਤੋਹਫੇ ਆਦਿ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਰੇਹੜੀ-ਫੜ੍ਹੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਤਵੀ ਖਰੂਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਲਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤੇ ਇਹ ਧਮਕੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਇਸਾਈ ਮੱਤ ਦੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਵੇਚਣ ਦੀ ਜ਼ੁਅਰਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ? ਲੰਘੇ ਸਾਲ ਜੂਨ ਮਹੀਨੇ ’ਚ ਗੰਜਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ’ਚ ਦੋ ਦਲਿਤ ਭਰਾ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਦੇ ਦਾਜ ’ਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਦੋ ਗਊਆਂ ਤੇ ਇਕ ਵੱਛਾ ਆਟੋ ਰਿਕਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਧੀ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਛੱਡਣ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਖੌਤੀ ਗਊ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਕੁੱਟਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ’ਚ ਘਾਹ-ਫੂਸ ਤੁੰਨ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੂਹਣੀਆਂ ਭਾਰ ਰਿੜ੍ਹਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਇਹੋ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਦੇ ਨਾਲੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲਈ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਜਦੋਂ ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਧਰਮ ਬਦਲੀ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਨੂੰਨ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਫ਼ ਇਸ਼ਾਰਾ ਇਸਾਈ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਪਿਛਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੁੱਦਾ ਚੁੱਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇਸਾਈਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤੀ ਕੂੜ ਪ੍ਰਚਾਰ ਫੈਲਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਰੋਏ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਾਲੇ ਦੌਰ ’ਚ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਸਮੂਹਿਕ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇਕ ਵੀ ਦੰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਭੜਕਿਆ। ਹੁਣ ਕਿਉਂਕਿ ਬਜਰੰਗ ਦਲ ਵਰਗੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਫਿਰਕੂ ਕਸ਼ੀਦਗੀ ਤੇ ਝੜਪਾਂ ਦਾ ਖਤਰਾ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਰ ਵੀ ਆਣ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।  ਦੱਸ ਦੇਈਏ ਕਰਨਾਟਕ ਸੂਬੇ ’ਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਬਜਰੰਗ ਦਲ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਵੋਟਾਂ ਲਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਸ ਨੇ ਕੋਈ ਗੜਬੜ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਇਸ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿਆਂਗੇ। ਬਜਰੰਗ ਦਲ ਨੇ ਉਥੇ ਹੁਣ ਤਾਈਂ ਵੀ ਗੜਬੜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਜੁਅਰਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਬਾਕੀ ਸੂਬਿਆਂ ’ਚ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਂਗਰਸ ਅਜਿਹਾ ਸਟੈਂਡ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਆਓ, ਹੁਣ ਉੜੀਸਾ ਵਿਖੇ ਵਾਪਰੀਆਂ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ।

ਪਹਿਲੀ ਘਟਨਾ 4 ਜਨਵਰੀ 2026 ਦੀ ਹੈ। ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਧਨਕਨਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪਰਜੰਗ ਵਿਖੇ ਉਸ ਦਿਨ ਭੀੜ ਨੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਪਾਦਰੀ ਬਿਪਨ ਬਿਹਾਰੀ ਨਾਇਕ ਨੂੰ, ਇਹ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾ ਕੇ ਕਿ ਉਹ ਜਬਰੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬੇਤਹਸ਼ਾ ਕੁੱਟਿਆ। ਮਾਰ-ਕੁੱਟ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਦੇ ਗਲ ’ਚ ਛਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਹਾਰ ਪਾ ਕੇ ਉਸਦਾ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ। ‘ਸਬਰੰਗ ਇੰਡੀਆ’ ਦੇ  21 ਜਨਵਰੀ 2026 ਦੇ ਲੇਖ ’ਚ ‘ਟੈਲੀਗਰਾਫ’ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ, “ਚਾਰ ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਉਕਤ ਪਾਦਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਸੋਂ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ ਪਰਜੰਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਇਸਾਈ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਿਰਫ 7 ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ। ਖਲਲ ਉਦੋਂ  ਪਿਆ ਜਦੋਂ ਬਜਰੰਗ ਦਲ ਦੇ 40 ਬੰਦੇ ਜਬਰੀ ਉਸਦੇ ਘਰ ’ਚ ਆਣ ਵੜੇ। ਪਾਦਰੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੰਦਨਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭੀੜੀ ਗਲੀ ਰਾਹੀਂ ਥਾਣੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਭੀੜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ। ਉਸ ’ਤੇ ਸਿੰਧੂਰ ਮਲਿਆ, ਗਲ ’ਚ ਛਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਹਾਰ ਪਾਇਆ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਵਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ’ਚ ਲੈ ਗਏ। ਉਥੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੇ। ਉਸਨੂੰ ਜਬਰੀ ਗਊ ਦਾ ਗੋਬਰ ਖੁਆਇਆ ਤੇ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ‘ਜੈ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਹਰੇ’ ਲਵਾਏ। ਵੰਦਨਾ ਮੁਤਾਬਕ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਹਿਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਪੁਲਸ ਉਥੇ ਦੋ ਘੰਟਿਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਪਹੁੰਚੀ। ਭੀੜ ਬੜੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਉਥੋਂ ਨਿੱਕਲ ਗਈ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਲਟਾ ਪਾਦਰੀ, ਜਿਸਦਾ ਖੂਨ ਵੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਹੀ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਵਾਏ ਤੋਂ ਇਕ ਘੰਟਾ ਥਾਣੇ ਬਿਠਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਪੁਲਸ ਨੇ ਹਾਲਾਂਕਿ ਭੀੜ ਖਿਲਾਫ ਤਾਂ ਪਰਚਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਦਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਬੂਤ ਦੇ ਜਬਰੀ ਧਰਮ ਬਦਲੀ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਤਹਿਤ ਪਰਚਾ ਦਰਜ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸੱਤੇ ਇਸਾਈ ਪਰਿਵਾਰ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਜਾ ਲੁਕੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਬਾਈਕਾਟ ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਮਿਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਦਰੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਲੁਕ-ਛਿਪ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਾਦਰੀ ਨਾਇਕ ਨੇ 13 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਕਪਤਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਫ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਝੂਠੇ ਕੇਸ ’ਚ ਫਸਾਇਆ ਹੈ। ਠੀਕ ਉਵੇਂ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਗਰਾਹਮ ਸਟੇਨਜ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ ਗਲੈਡੀਜ਼ ਸਟੇਨਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਕਾਤਲਾਂ ਨੂੰ ਮਾਫ ਕੀਤਾ ਸੀ।’’ ਯਾਦ ਰਹੇ ਗਰਾਹਮ ਸਟੇਨਜ਼ ਉਹ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਡਾਕਟਰ ਸੀ ਜੋ ਕੋਹੜੀਆਂ ਦਾ ਮੁਫ਼ਤ ਇਲਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਬਜਰੰਗ ਦਲ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਲ 1999 ’ਚ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ 2 ਬੇਟਿਆਂ; 6 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਫਿਲਿਪ ਤੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਟਿਮੋਥੀ ਸਮੇਤ ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਸਾੜ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਉਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂਤਵੀ ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਾਲਿਮਾਨਾ ਕਰਤੂਤ ਰਾਹੀਂ ਸੂਬਾ ਸਰਹੰਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਾਦਰੀ ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੀ ਸਿਰਫ ਇਕੋ ਸਨਿਮਰ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ, ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਇਸਾਈ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਰਹਿ ਸਕਣ ਤੇ ਰੱਬ ’ਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਸੀਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਮਾਣ ਸਕੀਏ।’’

ਦੂਜੀ ਘਟਨਾ 4 ਅਕਤੂਬਰ 2025 ਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕਟਕ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਉੜੀਸਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਵਿਖੇ ਪਿੱਛਲੇ 1000 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸਰਜਨ ਲਈ ਜੋ ਜਲੂਸ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਵਿਚ ‘‘ਜੈ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ’’ ਦੇ ਨਾਹਰੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਜਲੂਸ ਮੁਸਲਿਮ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਦਰਗਾਹ ਬਾਜ਼ਾਰ ’ਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਡੀਜੇ ਤੇ ਵੱਜ ਰਹੇ ਗਾਣਿਆਂ ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ। ਆਪਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਹਾਂ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਸੂਬਿਆਂ ’ਚ ਭੜਕਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹਿੰਦੂਤਵੀ ਖਰੂਦੀਆਂ ਦਾ ਇਹੋ ‘ਸਟੈਂਡਰਡ ਫਾਰਮੂਲਾ’ ਹੈ। ਇਉਂ ਹੀ ਇਥੇ ਵੀ ਹਿੰਸਾ ਭੜਕ ਉੱਠੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਝੰਜੀਰ ਮੰਗਲਾ ਪੂਜਾ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਜਲੂਸ ਤਾਂ ਰੁਕਿਆ ਹੀ, ਪਰ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ ਹੋਰ ਪੂਜਾ ਕਮੇਟੀ ਜਰੋਸ ਪਤਾਨਾ ਦਾ ਜਲੂਸ ਵੀ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਦੂਜੀ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਹੋਰ ਰੁਕਣਾ ਪਿਆ। ਬਸ ਫੇਰ ਕੀ ਸੀ? ਵਿਸ਼ਵ ਹਿੰਦੂ ਪਰੀਸ਼ਦ ਨੂੰ ਫਿਰਕੂ ਗੰਦ ਖਿਲਾਰਨ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਕਿ ‘ਇਹ ਹਿੰਦੂਆਂ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਹੈ’,  6 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕਟਕ ’ਚ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਵੀਐਚਪੀ ਨੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਲੋਂ ਰੋਕੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 5 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਰੈਲੀ ਕੀਤੀ। ਰੈਲੀ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ‘ਭੀੜ’ ਹਿੰਸਕ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੀ ਭੰਨ-ਤੋੜ ਕੀਤੀ ਬਲਕਿ ਆਪਣੇ ਅਖੌਤੀ ‘ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ’ ਦੀ ਮਾਰ-ਕੁਟਾਈ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ 8 ਪੁਲਿਸ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਸਮੇਤ 25 ਜਣੇ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਾਰੇ ਕਟਕ ਵਿਚ 36 ਘੰਟੇ ਕਰਫਿਊ ਲਾਉਣਾ ਪਿਆ ’ਤੇ ਇੰਟਰਨੈਂਟ ਵੀ ਬੰਦ ਰਿਹਾ।

ਉਕਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ’ਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ‘ਬੀਜੂ ਜਨਤਾ ਦਲ’ ਤੇ ‘ਕਾਂਗਰਸ’ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਘੇਰਦੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਬੀਜੇਡੀ ਦੇ ਐਮ.ਐਲ.ਏ. ਨਤਿਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ‘‘ਉੜੀਸਾ ਫਿਰਕੂ ਸਦਭਾਵਨਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੂਬਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ ਆਉਣ ਨਾਲ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ’ਤੇ ਵਧੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਮ ਸਭ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਊਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਹਰੇਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਠੇਕਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਿਰਕੇ  ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ, ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਜਾਂ ਗਊ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਨਾ ਜ਼ੁਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਹਾਲ ’ਚ ਰੁਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੁਹੁਤ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਤੱਤ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਦੇ ਹਿੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ।’’ ਇਵੇਂ ਹੀ ਕਾਂਗਰਸੀ ਬੁਲਾਰੇ ਐਮੀਆ ਪਾਂਡਵ ਨੇ ਅਖੌਤੀ ਰਾਮ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ, “ਗਊ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨਾ ਘੋਰ ਗੁਨਾਹ ਹੈ ਜੋ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।’’ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਉੜੀਸਾ, ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਾਲਾਸੌਰ ’ਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੱਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੇ ਇਸਾਈਆਂ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਵਧੇ ਹਨ।

ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਬਨਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਝੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਪੂਰਨ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਚਾਲਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ-ਤੋੜ ਜਵਾਬ ਦੇਣਗੇ।

ਰਵੀ ਕੰਵਰ

‘ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਇਜ਼ਰਾਈਲ’, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਹਿਬਰੂ ਭਾਸ਼ਾ ’ਚ ‘ਮਾਕੀ ਪਾਰਟੀ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀ 29ਵੀਂ ਕਾਂਗਰਸ 12 ਤੋਂ 14 ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ’ਚ ਵਸੇ ਸਫਾਰਾਮ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਹੋ ਕੇ ਹਟੀ ਹੈ। ਸਫਾਰਾਮ, 43 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਅਰਬ ਵਸੋਂ ਦੀ ਬਹੁਲਤਾ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਵਲੋਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸਿਆਸੀ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਥੇਬੰਦਕ ਫੈਸਲੇ ਵੀ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। ਪਾਰਟੀ ਕਾਂਗਰਸ ਵਲੋਂ; ਮਾਰਕਸੀ-ਲੈਨਿਨੀ ਫਲਸਫੇ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਮੁੜ ਦਿੜ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਦੇ ਸਵਾਲ, ਇਜ਼ਰਾਇਲੀ ਅਰਬ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਨਿਆਂ, ਜਮਹੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵੀ ਭੂ-ਰਾਜਸੀ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਬਤ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਬਿਆਨੇ ਗਏ ਹਨ।

ਨੋਟ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ‘ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ’ ਨਾ ਕੇਵਲ ਇਜ਼ਰਾਇਲੀ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਗਾਜ਼ਾ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਕਿਨਾਰੇ ਵਿਖੇ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿੱਢੀ ਨਿਹੱਕੀ ਤੇ ਅਸਾਵੀਂ ਜੰਗ ਨੂੰ ਨਰਸੰਘਾਰਕ ਜੰਗ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਡਟਕੇ ਖਲੋਂਦੀ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਰਬ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਦਮਨ-ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਡੱਟਵਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਖਤ ਦਮਨ ਝੱਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਟੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ 2021 ’ਚ ਹੋਈ ਪਾਰਟੀ ਦੀ 28ਵੀਂ ਕਾਗਰਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਵਾਪਰੇ ਸਿਆਸੀ-ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੇਚਵਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜਥੇਬੰਦਕ ਢਾਂਚਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨੀ ਅਜਲਾਸ, ਜੋ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੀ, ਸਿਆਸੀ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਰਾਤਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਹਿਬਰੂ ਤੇ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸਾਥੀ ਅਦੇਲ ਅਮੇਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸਿਆਸੀ ਗਠਜੋੜ ‘ਹਦਸ਼’ ਦੇ ਸੰਸਦੀ ਗਰੁਪ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਐਮ.ਕੇ. ਅਯਾਮਨ ਉਡੇਹ ਨੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖੇ। ‘ਹਦਸ਼’ ਗਠਜੋੜ ਦੀਆਂ ਸੰਸਦ ’ਚ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ। 2 ਸੀਟਾਂ ਇਕ ਹੋਰ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ ‘ਤਾਅਲ’ ਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗਠਜੋੜ ਸੰਸਦ ’ਚ ਤਾਲਮੇਲ ਬਣਾ ਕੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਸਦ ’ਚ ਗਾਜ਼ਾ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਜਬਰ ਢਾਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹੋ ਨਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਦ ’ਚੋਂ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰਨ ਦੇ ਵੀ ਕਈ ਨਾਕਾਮ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸੈਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਫਾਰਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੇਅਰ ਨਾਹੇਦ ਖਾਜ਼ਮ, ‘ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਪਾਰਟੀ’ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਜਨਰਲ ਬਾਸਾਮ ਅਲ-ਸਾਲੀਹੀ ਤੇ ‘ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਯੂਥ ਗਠਜੋੜ’ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਮੀਨਾ ਅਲਾਅ ਅਲ ਦੀਨ ਨੇ ਵੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਆਦਮ ਇਲੀ ਅਤੇ ਤੇਲ ਅਵੀਵ ਤੇ ਹਾਇਫਾ ਦੀ ‘ਹਦਸ਼’ ਬ੍ਰਾਂਚ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਰਿਮ ਹਾਜ਼ਾਨ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਪਾਰਟੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸੈਸ਼ਨ ’ਚ 13 ਨਵੇਂ ਮੈਂਬਰਾਂ ਸਮੇਤ 49 ਮੈਂਬਰੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਆਡਿਟ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ‘ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾਦਮ’ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁੱਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਦਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ-ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ’ਚ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਧਾਉਣ ਬਾਰੇ ਠੋਸ ਫੈਸਲੇ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਵੇਂ ਮੈਂਬਰਾਂ ਚੋਂ ਪੰਜਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਅਜੇ ਵੀਹਵਿਆਂ ’ਚ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਤੀਹਵਿਆਂ ’ਚ ਹਨ।

ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮੁੱਖ ਮਤਿਆਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਰਾਹੀਂ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵੱਲੋਂ ਕਬਜ਼ਾਏ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਖੇਤਰ ਮੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ 4 ਜੂਨ 1967 ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ’ਤੇ ਇਕ ਸੰਪੂਰਣ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਦੇਸ਼, ਜਿਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪੂਰਬੀ ਜੇਰੂਸ਼ਲਮ ਹੋਵੇ, ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ‘ਯੂਐਨਓ’ ਦੇ ਮਤਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਪਨਾਹਗੀਰਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਵੀ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ’ਤੇ ਬਣਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਇਜ਼ਰਾਇਲੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਖੇਤਰ ਕਬਜ਼ਾਉਣ ਦਾ ਅਮਲ ਤਿੱਖਾ ਕਰਨ ਤੇ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀਆਂ ਦਾ ਸਵੈ-ਨਿਰਣੇ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਖਿੱਤੇ ’ਚ ਵੱਧਦੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਦਖ਼ਲ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸਦਰ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਦੀ ਅਖੌਤੀ ‘ਪੀਸ ਕੌਂਸਲ’ ਪਹਿਲ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਝਗੜਾ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਗਾਜ਼ਾ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਗਲਬਾ ਸਥਾਪਨਾ  ਕਰਕੇ ਇਕ ਆਜ਼ਾਦ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਹੈ।

ਪਾਰਟੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਮੁਕੰਮਲ ਯੁੱਧ ਵਿਰਾਮ, ਗਾਜ਼ਾ ਪੱਟੀ ਤੋਂ ਇਜ਼ਰਾਇਲੀ ਫੌਜ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਵਾਪਸੀ, ਸਰਹੱਦੀ ਨਾਕੇ ਮੁੜ ਖੋਲ੍ਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਤਬਾਹੀ ਲਈ ਜੁਆਬਦੇਹੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਜ਼ਰਾਇਲੀ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਅਧੀਨ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਜੇਰੂਸ਼ਲਮ ’ਚ ਕਬਜ਼ਾਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਅਮਲ ਨੂੰ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਖੇਤਰ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ’ਚ ਰਲਾਉਣ ਤੇ ਨਸਲੀ ਸਫਾਏ ਦੀ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਨੀਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਪਾਰਟੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ‘ਫਲਸਤੀਨੀ ਆਜ਼ਾਦੀ’, ‘ਅਰਬ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਆਵਾਮ’, ‘ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ’, ‘ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ, ਜਥੇਬੰਦੀ ਤੇ ਸਮਾਨਤਾ’, ‘ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ’, ‘ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮੁੱਦੇ’ ਅਤੇ ‘ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਸੰਕਟ’ ਬਾਰੇ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਹਨ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਇਕ ਅਪੀਲ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।

‘ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਆਜ਼ਾਦੀ’ ਬਾਰੇ ਮਤੇ ’ਚ ਸਾਲਾਂਬੱਧੀ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਨਰਸੰਘਾਰਕ ਜੰਗ ਖਤਮ ਕਰਨ, ਕਬਜ਼ੇ ਖਤਮ ਕਰਨ, ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵੈ-ਨਿਰਣੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ 4 ਜੂਨ 1967 ਨੂੰ ਮਿਥੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸੰਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪਨ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਦੇਸ਼, ਜਿਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪੂਰਬੀ ਜੇਰੂਸ਼ਲਮ ਹੋਵੇ, ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਮੁੜ ਦਿੜ੍ਹਾਈ ਹੈ।

‘ਯੂਐਨਓ’ ਵੱਲੋਂ 29 ਨਵੰਬਰ 1947 ਨੂੰ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ‘ਵੰਡ ਮਤੇ’ ਰਾਹੀਂ 1948 ’ਚ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਲਾਟ ਖੇਤਰਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਮਤੇ ਦੀ ਘੋਰ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ‘ਵੰਡ ਮਤੇ’ ਦੇ ਦੋ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖ ਸਨ, ਜੋ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਸਨ। ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਦੀ ਤਾਂ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂਕਿ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਇਸਦੀ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ‘ਵੰਡ ਮਤਾ’ ਲਾਜ਼ਮੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮਤੇ ’ਚ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਅਖੌਤੀ ‘ਪੀਸ ਕੌਂਸਲ’ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਨਾਂਅ ਦੇ ਐਨ ਉਲਟ ਗਾਜ਼ਾ ਪੱਟੀ ’ਤੇ ਮੁਕੰਮਲ ਗਲਬਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਦ ਤੇ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀਆਂ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰ ਖੋਹਣ ਵਾਲਾ ਹਮਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਮਰਾਜੀਆਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਲੁੱਟ-ਚੋਂਘ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੇ ਪਸਾਰਵਾਦੀ ਲਾਲਸਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗਾਜ਼ਾ ਪੱਟੀ ਦੇ ਸਾਹਿਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚਲੇ ਗੈਸ ਭੰਡਾਰ ਕਬਜ਼ਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਤ ਹਮਲਾ ਹੈ। ਅਖੌਤੀ ‘ਪੀਸ ਕੌਂਸਲ’ ਦਾ ਮਕਸਦ ਭਵਿੱਖ ’ਚ ਗਾਜ਼ਾ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਲਹਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਇਸਦੀ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ’ਚ ਰਲੇਵੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਮਤੇ ਰਾਹੀਂ ਗਾਜ਼ਾ ਪੱਟੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ’ਚ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਪਨਾਹਗੀਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਯੂਐਨਓ ਦੀ ‘ਉਨਰਵਾ’ ਏਜੰਸੀ ’ਤੇ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲੇ ਕਰਨ ਤੇ ਇਸ ਏਜੰਸੀ ਨੂੰ ‘ਅੱਤਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ’ ਗਰਦਾਨੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕ ਜੰਗੀ ਜ਼ੁਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਹਮਲਾਵਰ ਪਹੁੰਚ ਵਿਰੁੱਧ ਡੱਟ ਕੇ ਖਲੋਣ।

ਪਾਰਟੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 1967 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤਾਈਂ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਵੱਲੋਂ ਸੀਰੀਆ ਤੇ ਲਿਬਨਾਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ’ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਬਜ਼ੇ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮੰਗ ਮੁੜ ਦਿੜ੍ਹਾਈ ਹੈ। ਇਸਨੇ ਪਾਰਟੀ  ਅਤੇ ‘ਹਦਸ਼’ ਦੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਕੈਡਰ ਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੇਲ ਅਵੀਵ ’ਚ 18 ਨਵੰਬਰ ’23 ਨੂੰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਜੰਗ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ’ਚ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਜੰਗ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਲਈ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੰਮਤ-ਹੌਂਸਲੇ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।

‘ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਆਜ਼ਾਦੀ’ ਬਾਰੇ ਮਤੇ ਦੇ ਅੰਤ ’ਚ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਅਰਬ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਤਾਕਤਾਂ ਸਮੇਤ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਦੇ ਗਲੀਆਂ-ਬਜ਼ਾਰਾਂ ’ਚ ਇਸ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਧਿਰਾਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇਕ ਵਿਆਪਕ ਜੁਝਾਰੂ ਸਾਂਝ ਉਸਾਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਂਝੇ ਘੋਲਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਭਰਤਾ ਤੇ ਘਰੇਲੂਕਰਣ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਭਟਕਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਚਿਤਾਵਨੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

‘ਅਰਬ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਅਵਾਮ’ ਮਤੇ ਰਾਹੀਂ ਪਾਰਟੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ’ਚ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਅਰਬ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਉਸਦੇ ਜੁਝਾਰੂ ਏਜੰਡੇ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਥਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਟੀ, ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਤੇ ਦਮਨ-ਉਤਪੀੜਨ ਵਰਗੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਪਾਰਟੀ 1948 ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕ-ਹਕੂਕ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ’ਚ ਮੋਹਰੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੀ ਸਾਡੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਜੋ ਹਰ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਾਰਟੀ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ-

d ਬੇਂਜ਼ਾਮਿਨ ਨੇਤਨਯਾਹੂ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਅੱਤਵਾਦੀ ਕਬਜ਼ਾਕਾਰੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਢੰਗ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅਰਬ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦੀਆਂ ਧੱਕੜਸ਼ਾਹ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਤਿੱਖਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

d        ਅਰਬ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਤੇ ਜਨਤਕ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ’ਚ ਸੰਪੂਰਣ ਬਰਾਬਰਤਾ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ।

d        ਅਰਬ ਸ਼ਹਿਰਾਂ-ਕਸਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਅਸਲ ’ਚ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇਣ ਦੇ ਤੁੱਲ  ਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਦੀਆਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਤੇ ਬਹਾਨਿਆਂ ਅਧੀਨ ਅਰਬਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਦੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

d        ਪਾਰਟੀ ਅਰਬ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਜਨਤਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ’ਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਾਰਟੀ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਾਇਰ ਫਾਲੋ-ਅਪ ਕਮੇਟੀ ਸਮੇਤ ਅਰਬ ਮੇਅਰਾਂ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਭੁਮਿਕਾ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

‘ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ, ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ’ ਬਾਰੇ ਮਤੇ ਰਾਹੀਂ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਉਚਿਤ ਟੈਕਸ ਨੀਤੀ ਘੜਨ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ’ਚ ਔਸਤਨ ਤਨਖਾਹ ਦੇ 60% ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਤੇ ਇਸ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਲਈ ਮਹੀਨੇ ’ਚ 182 ਘੰਟੇ ਦੀ ਥਾਂ 176 ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਾਰਟੀ, ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਤ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰਾਖੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੀ ਹੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਸਮਝਦੀ ਹੈ।

‘ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦਾਂ’ ਬਾਰੇ ਮਤੇ ’ਚ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਮਝ ਹੈ ਕਿ ਬੇਂਜਾਮਿਨ ਨੇਤਨਯਾਹੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹਰ ਕਿਸੇ, ਜੋ ਵੀ ਉਸਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੀਆਂ ਨਾਗਰਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ ਦਾ ਘਾਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿਆਸੀ ਬਦਲਾਖੋਰੀ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਅਰਬ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਉਚੇਚਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਇਸੇ ਵਤੀਰੇ ਸਦਕਾ, ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਨਿਆਂ ਪਾਲਿਕਾ ਨੂੰ ਹਾਕਮ ਸਿਆਸੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਹੱਥਠੋਕਾ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੰਸਦ ’ਚ ਮੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ, ਨਿਆਂਪਾਲਕਾ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਹੱਥਠੋਕਾ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਰਬਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਘੜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਾਬਰ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਦ ’ਚੋਂ ਪਾਸ ਕਰਵਾਉਣ ’ਚ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵੱਧ-ਚੜ੍ਹਕੇ ਸਾਥ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਮੁਤਾਬਕ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਨਿਆਂ ਵਿਵਸਥਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਰਵ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਕਦੇ ਵੀ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਤੇ ਨਿਆਂ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਬਲਕਿ ਅਰਬ ਸਮਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਬਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ  ਨੀਤੀਆਂ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਾਰਟੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇਸ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਹਰ ਛੋਟੇ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਅੰਤਰ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਾਰਟੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਲੋਂ ਅਤੇ ‘ਅਮਨ ਤੇ ਬਰਾਬਰਤਾ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਮਹੂਰੀ ਮੋਰਚੇ’ ਦੇ ਬੈਨਰ ਥੱਲੇ ਲੜੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜਨਤਕ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ’ਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

‘ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮੁੱਦੇ’ ਬਾਬਤ ਮਤੇ ’ਚ ਪਾਰਟੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਜੋ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਆਪਣਾ ਗਲਬਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੀ ਭੱਠੀ ’ਚ ਝੋਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨ। ਸਾਮਰਾਜ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਚੋਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਆਜ਼ਾਦਾਨਾ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖੁਦ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਸ ਮਤੇ ’ਚ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਅਖੌਤੀ ਅਰਬ ਬਸੰਤ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਲੀਬੀਆ, ਯਮਨ, ਸੂਡਾਨ, ਈਰਾਕ ਆਦਿ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਉਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਤਭੂਮੀਆਂ, ਦੌਲਤ, ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੀਰੀਆ ਇਸਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ।

ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ, ਕਿਊਬਾ, ਇਰਾਨ ਤੇ ਡੈਨਮਾਰਕ ਵਿਰੁੱਧ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਘਿਨੌਣੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਤੇ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਕਜੁਟਤਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਹੈ।

ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੁਸ਼ਕਲ ਘੜੀ ’ਚ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਤਾਲਮੇਲ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਤਿੱਖੀ ਲਾਮਬੰਦੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਪਾਰਟੀ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤਬਾਹਕੁੰਨ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਹੈ।

‘ਮੌਸਮੀ ਸੰਕਟ’ ਬਾਰੇ ਮਤੇ ’ਚ ਪਾਰਟੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਡੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਯੁਕਤ ਮੌਸਮ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਸੰਸਾਰ ਗੰਭੀਰ ਚੁਗਿਰਦਾ ਸੰਕਟਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ’ਚ ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ’ਚ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੀ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦੀ ਬੇਲਗਾਮ ਲਾਲਸਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਖਿੱਤੇ ’ਚ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਵੱਲੋਂ ਗਾਜ਼ਾ ਵਿਖੇ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਨਰਸੰਘਾਰਕ ਜੰਗ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਤੇ ਤਬਾਹੀ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਣ ਤੇ ਚੁਗਿਰਦੇ ’ਚ ਨਿਘਾਰ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ’ਚ ਚੋਖਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੇ  ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਨ, ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ (ਇਨਕਲਾਬ) ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ’ਚ ਆਪਣਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ। ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਬੌਧਿਕ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਜਾਇਨਵਾਦ, ਪੂੰਜੀਵਾਦ, ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਤੇ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੇ ਅਜੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਖਲੋਤੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੰਘਰਸ਼ ’ਚ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਮਾਤ, ਅਰਬ ਤੇ ਯਹੂਦੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁਟ ਤੇ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ

ਖਾੜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਸਿੱਟੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸਬੰਧਤ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਬਲਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਭੁਗਤਣੇ ਪੈਣੇ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ’ਚ ਜੰਗ ਦੇ ਇਹ ਕੁਲਹਿਣੇ ਨਤੀਜੇ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਚੇਤੇ ਰਹੇ, ਅਮਰੀਕਾ-ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਨੇ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਭੜਕਾਹਟ ਦੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਯੋਗ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਕੇਵਲ ਝੂਠ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ’ਤੇ ਇਰਾਨ ’ਤੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੰਗ ਛੇੜਨ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਰਾਨ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਨਿਊਕਲਿਆਈ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੰਡਾਰਾਂ ਤੋਂ ਅਮਰੀਕਾ-ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਖਤਰਾ ਹੈ। ਐਪਰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਸੋਝੀਵਾਨ ਲੋਕਾਂ, ਬਲਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚਲੇ ਟਰੰਪ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਹੁਣ ਇਹ ਗੱਲ ਸ਼ਰ੍ਹੇਆਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਇਰਾਨ ਤੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੰਸਾਰ ਭਰ ’ਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕੀਂ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਨੇ ਇਹ ਜੰਗ ਆਪਣੇ ਚਹੇਤੇ ਇਜ਼ਰਾਇਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬੇਂਜ਼ਾਮਿਨ ਨੇਤਨਯਾਹੂ ਦੀਆਂ ਉਤੇਜਨਾ ਭਰੀਆਂ ਸਲਾਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿੱਢੀ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ, ਈਰਾਨ ਸਮੇਤ ਸਮੁੱਚੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਖਿੱਤੇ ਦਾ ਤੇਲ-ਗੈਸ ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਮਾਨਵੀ ਭੰਡਾਰ ਹਥਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜੰਗ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹਾਦੀਪ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦਾ ਅਖਾੜਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਚਿਰੋਕਣੀ ਮੰਸ਼ਾ ਵੀ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਤੀਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਛਿੜ ਜਾਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫੇ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਮੁਫੀਦ ਮੌਕਾ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਖੈਰ, ਇਹ ਸਕੂਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਫਿਲਹਾਲ ਅਮਰੀਕੀ ਸਦਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਧਮਕੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ‘ਨਾਟੋ’ ਦੇ ਭਾਈਵਾਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਤੇ ਇਸ ਯੁੱਧ ’ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਕੋਰੀ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਟਰੰਪ ਨੇ ਜੰਗ ਛੇੜਨ ਦਾ ਇਹ ਪੰਗਾ ਅਮਰੀਕੀ ਸਦਨ ਤੋਂ ਲੋੜੀਂਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈਣ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ, ਧੀ-ਜੁਆਈ ਤੇ ਇਕ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ’ਤੇ ਲਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਪਟਲ ’ਤੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਦੇਸ਼, ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਟਰੰਪ ਵਰਗੇ ਮੂਰਖ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ’ਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ-ਜੁਲ ਕੇ ਰਹਿਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਉਂਝ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਖਾਸਾ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ’ਚ ਆਪਣੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ਿਆਂ ’ਚ ਅਥਾਹ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਧਾੜਵੀ ਹੱਲੇ’ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਥ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੱਚ ਸਿੱਧ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਸੰਸਾਰ ਅਮਨ ਸਦਾ ਹੀ ਖਤਰਿਆਂ ’ਚ ਘਿਰਿਆ ਰਹੇਗਾ।’
ਇਸ ਜੰਗ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਖੁਰਾਕੀ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕਮੀ, ਤੇਲ-ਗੈਸ ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਤੇ ਕਾਲਾਬਾਜ਼ਾਰੀ, ਮਹਿੰਗਾਈ-ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦੇ ਬੇਲਗਾਮ ਵਾਧੇ, ਜਬਰੀ ਪਲਾਇਣ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਫੰਡਾਂ ’ਚ ਭਾਰੀ ਕਟੌਤੀ ਆਦਿ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਣਾ ਹੈ। ਜੰਗ ਕਾਰਨ ਲੱਖਾਂ ਬੇਗੁਨਾਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਅਜਾਈਂ ਜਾਣ ਦੇ ਖਦਸ਼ੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਰਾਨ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਸਕੂਲੀ ਬੱਚੀਆਂ ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਬੰਬਾਰੀ ’ਚ ਹੋਈ ਖੌਫਨਾਕ ਮੌਤ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਅਸੱਭਿਅਕ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਮਨਹੂਸ ‘ਸ਼੍ਰੀ ਗਣੇਸ਼’ ਹੋ ਵੀ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਜੰਗ ਇਨਸਾਨੀ ਹੋਂਦ ਲਈ ਅਤਿਅੰਤ ਲੋੜੀਂਦੇ ਮਾਨਵੀ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਜਰੀਆ ਬਣੇਗੀ। ਵਾਤਾਵਰਣ ’ਚ ਫੈਲ ਰਿਹਾ ਬਾਰੂਦੀ ਧੂੰਆਂ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਜੀਅ ਦਾ ਜੰਜਾਲ ਬਣਨਗੀਆਂ। ਜੰਗ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ-ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਜੰਗਬਾਜ਼ ਜੁੰਡਲੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਚੌਧਰ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੀ ‘ਦਾਨਵੀ’ ਭੁੱਖ ਦੇ ‘ਦਰਸ਼ਨ’ ਵਿਸ਼ਵ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਾਇਦੇ-ਕਾਨੂੰਨ ਛਿੱਕੇ ਟੰਗ ਕੇ, ਵੈਨਜ਼ੁਏਲਾ, ਇਰਾਕ ਵਰਗੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ ਦੇਸ਼ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ, ਉੱਥੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਯੁੱਧ ਨੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੇਪਰਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਖਾੜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅੰਦਰ ਭੜਕੇ ਜੰਗ ਦੇ ਇਹ ਖਤਰਨਾਕ ਚੰਗਿਆੜੇ, ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਚਹੇਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹਊਮੈ ਨੂੰ ਪੱਠੇ ਪਾਉਣ ਤੇ ਸੌੜੇ ਸਵਾਰਥੀ ਹਿਤ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜਾਣ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਦੀ ਕੋਝੀ ਮਨਸ਼ਾ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਤ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਐਲਾਨ ਕਰਕੇ ਮਾਰ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲੈਣਾ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਢਾਂਚਾ ਬਦਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹਥਠੋਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਬਣਾਉਣਾ ਸਾਮਰਾਜ ਲਈ ਹੁਣ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਉਸੇ ਫਾਸ਼ੀ ਸੋਚ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ‘ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਦੀ ਬਹਾਲੀ’ ਤੇ ‘ਸੰਸਾਰ ਅਮਨ ਦੀ ਰਾਖੀ’ ਦੇ ਧੋਖੇ ਭਰੇ ਦਾਅਵੇ ਕਰਕੇ ਹੱਕੀ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦਾ ਅਸਫਲ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਾਜਸੀ-ਆਰਥਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਚੁਣਨ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੀ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਨਵੀਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਹੱਕ ਹੈ। ਹੰਕਾਰੀ ਸਾਮਰਾਜ, ਗਲੋਬ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਗਲਬਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ, ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਇਸ ਮੁੱਢਲੇ ਅਸੂਲ ਦੀ ਆਏ ਦਿਨ ਘੋਰ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਸ ਜੰਗ ਨੇ, ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਪਾਈਆਂ ਯੁੱਧਨੀਤਕ ਸਾਂਝਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਅਪਣਾਈ ਅਜੋਕੀ ਨਾਕਸ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਦਾ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ’ਚ ਦਿਵਾਲਾ ਕੱਢ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਤੀਤ ’ਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਦੋ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਫੌਜੀ ਗੁੱਟਾਂ (‘ਨਾਟੋ’ ਤੇ ‘ਵਾਰਸਾ’) ਤੋਂ ਅਲਹਿਦਾ ਰਹਿ ਕੇ ‘ਗੁੱਟ ਨਿਰਲੇਪ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਮੰਚ’ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ’ਚ ਵੱਡਮੁੱਲਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਗੁੱਟ ਨਿਰਲੇਪ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਕੌਮੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਡੱਟਵੀਂ ਹਮਾਇਤ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਮਰਾਜੀ ਤਾਕਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਧਾੜਵੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਡਟਵਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਮਰੀਕਾ-ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਜੰਗਬਾਜ਼ ਜੁੰਡਲੀ ਵਲੋਂ ਇਰਾਨ ’ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਾਲੀਆ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਪੀੜਤ ਇਰਾਨ ਸੰਗ ਡੱਟ ਕੇ ਖੜ੍ਹਨ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ਰ੍ਹੇਆਮ ਧਾੜਵੀਆਂ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਿਆ ਹੈ।
ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਐਸੀ ਖਿੱਲੀ ਉਡਾਈ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਸਵੈਮਾਨ ਵਾਲਾ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਕਤਈ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਲੰਘੇ ਸਾਲ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਸੂਬੇ ਦੇ ਪਹਿਲਗਾਮ ਵਿਖੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖਦਾਈ ਵਾਰਦਾਤ ਨੂੰ ਅੰਜ਼ਾਮ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰੋਂ ਆਏ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਦਰਜਨਾਂ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਇਰਾਨਾ ਕਰਤੂਤ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿ ’ਤੇ ਪਨਾਹ ਦੇਣ ਬਦਲੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ‘ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਿੰਧੂਰ’ ਤਹਿਤ ਸੀਮਤ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਟਰੰਪ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਦੋਂ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਰੋਕਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਸਜਾਉਣ ਦਾ ਖੂਬ ਸੁਆਂਗ ਰਚਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੜਬੋਲੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਉਕਤ ਗੋਡੇ-ਟੇਕੂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ’ਚ ਬਾਖੂਬੀ ਬੇਪਰਦ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਮੋਦੀ ਅੱਜ ਤਾਈਂ ਵੀ ਟਰੰਪ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੱਤਕ ਭਰੇ ਬਿਆਨਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਪਣੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ’ਚੋਂ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਤੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕੇ।
ਇਹ ਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਪਾਈਆਂ ਯੁਧਨੀਤਕ ਸਾਂਝਾਂ ਦਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਖੇ ਹੋਏ ਮਿੱਤਰ ਦੇਸ਼ ਇਰਾਨ ’ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ-ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਉੱਕਾ ਹੀ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਨਾ ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਜਾਂ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਇਰਾਨ ਦੇ ਸਰਵ ਉੱਚ ਨੇਤਾ ਅਲੀ ਖੁਮੈਨੇਈ ਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅਧਿਕਾਰਤ ਬਿਆਨ ’ਚ ਖੁਮੈਨੀ ਦੇ ਕਤਲ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਮੌਤ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਦਾ ਨਿਘਾਰ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹਿੰਦ ਮਹਾਂ ਸਾਗਰ ’ਚ ਵਾਪਰੀ ਇਕ ਹੋਰ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਵਾਰਦਾਤ ਤੋਂ ਬਾਖੂਬੀ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਇਆ ਇੰਜ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੱਦੇ ’ਤੇ ਨੇਵੀ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਮਸ਼ਕਾਂ ’ਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਆਏ ਇਰਾਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ’ਚ ਸਵਾਰ 97 ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਉਦੋਂ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਇਸ ਅਤਿ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕਾਇਰਾਨਾ ਕਰਤੂਤ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਨੀ ਤਾਂ ਦੂਰ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਈਰਾਨੀ ਜਹਾਜਿਆਂ ਦੀ ਦਰਦਨਾਕ ਮੌਤ ’ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਰਸਮੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਤੱਕ ਵੀ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹਮਲਾਵਰ ਅਮਰੀਕਾ-ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਵੱਲੋਂ ਛੇੜੇ ਗਏ ਇਸ ਯੁੱਧ ’ਚ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਇਰਾਨ ਸੰਗ ਖੜ੍ਹਨ ਦੀ ਥਾਂ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਨਿਰਪੱਖ ਦਰਸ਼ਕ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਝੂਠਾ ਡਰਾਮਾ ਰਚਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੂਰਖ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰਕ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ’ਚ ਬਹੁਤ ਕਿਰਕਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਭੈੜਾ ‘ਨਤੀਜਾ’ ਭਾਰਤ-ਅਮਰੀਕਾ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ‘ਮੁਕਤ ਵਪਾਰ ਸਮਝੌਤੇ’ ’ਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿਤ ਕੁਰਬਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਵੀ ਸਾਫ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਕਤ ਸਮਝੌਤੇ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਲਈ ਕਈ ਅਣਸੁਖਾਵੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਸਿੱਟੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੇਤੀ-ਕਿਸਾਨੀ, ਛੋਟੇ ਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਉਦਯੋਗ-ਕਾਰੋਬਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਚੂਨ ਵਪਾਰ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਸਮਝੌਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਜੇ ਸਿਰਫ ਚੌਖਟਾ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਭਾਰੀ ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਮੱਕੀ, ਸੋਇਆਬੀਨ, ਫਲ, ਸੁੱਕੇ ਮੇਵੇ ਆਦਿ ਖੇਤੀ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਮੰਡੀ ’ਚ ਉਤਾਰ ਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਸਾਡੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਸਤੇ ਭਾਅ ’ਤੇ ਵੇਚੇਗਾ। ਇੰਝ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਕਿਸਾਨੀ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ’ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰੀ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਧੰਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਭਾਰਤੀ ਵਸੋਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ, ਖੁਰਾਕੀ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ, ਵੱਧ ਰਹੀ ਮਹਿੰਗਾਈ-ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਤੇ ਗਰੀਬੀ ਕਾਰਨ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਵੀ ਤੈਅ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ ਪਾਈਆਂ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਯੁਧਨੀਤਕ ਸਾਂਝਾਂ ਤੇ ‘ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਉਪਾਰ ਸਮਝੌਤੇ’ ’ਤੇ ਸਹੀ ਪਾਉਣ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸਾਡਾ ਦੇਸ਼ ਸਾਮਰਾਜੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਅਜੇਹੇ ‘ਨਵਬਸਤੀਵਾਦੀ’ ਦੌਰ ’ਚ ਪੁੱਜ ਜਵੇਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਸਰਕਾਰ ਤਾਂ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਆਰਥਿਕ, ਵਪਾਰਕ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਫੈਸਲੇ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਲਏ ਜਾਣਗੇ। ਖਾੜੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਊਰਜਾ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਲੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਰੂਸ ਤੋਂ ਤੇਲ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਬੜੇ ਹੰਕਾਰੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿਰਫ 30 ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਸ ਨੀਤੀ ਦੇ ਬਾਖੂਬੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯਾਦ ਰਹੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਹੇਠ ਰੂਸ ਤੇ ਇਰਾਨ ਤੋਂ ਤੇਲ ਦੀ ਖਰੀਦ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ‘ਨਵਬਸਤੀਵਾਦੀ’ ਗੁਲਾਮੀ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਹੈ?
ਹਾਲਾਤ ਇਹ ਬਣਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਇਸਦੇ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ-ਸਿਆਸੀ ‘ਚੱਕਰਵਿਯੂਹ’ ’ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਵਾਸਤੇ ਸਾਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਜੰਗ ਲੜਨੀ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੰਗ 1947 ’ਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜੇ ਗਏ ਲੰਬੇ ਕੌਮੀ ਮੁਕਤੀ ਸੰਗਰਾਮ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਠਿਨ ਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਹੋਵੇਗੀ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੇ ਗਏ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਲੋਕ ਧਰਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ, ਕੌਮੀਅਤਾਂ, ਬੋਲੀਆਂ ਤੇ ਇਲਾਕੇ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਖਤਮ ਕਰਦਿਆਂ ਇਕਮੁੱਠ ਹੋ ਕੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਗੁਲ਼ਾਮੀ ਦੇ ਜੂਲੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਜੂਝੇ ਸਨ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੀ ਪੁਸ਼ਤ-ਪਨਾਹੀ ਵਾਲੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਸੰਘ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਿਛਲੇ 11-12 ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੇ ਫਿਰਕੂ ਤੇ ਸੰਕੀਰਨਤਾਵਾਦੀ ਕੂੜ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਾਰਨ ਅਜੋਕਾ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਫਿਰਕੂ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਲੋੜ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਚੋਣਾਂ ’ਚ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦੇ ਕੇ ਕੇਂਦਰ ਤੇ ਰਾਜਾਂ ’ਚ ਗੈਰ ਭਾਜਪਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਤੱਕ ਹੀ ਮਹਿਦੂਦ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਬਲਕਿ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਤੇ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਤੇ ਜਮਹੂਰੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਢਾਹ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਲਈ ਵੱਡੇ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਮਰਾਜੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਤੇ ਰਾਜਸੀ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਕੀ ਢਾਂਚੇ ਅੰਦਰ ਕੀਤੀ ਘੁਸਪੈਠ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨੀ ਵੀ ਅਸਾਡੇ ਲਈ ਅੱਜ ਇਕ ਵੱਡੀ ਵੰਗਾਰ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਸਲ ’ਚ ਜੀ.ਐਸ.ਟੀ. ਕਾਨੂੰਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਨੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੈਸ਼ਨ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਜੰਗ ਤਾਂ ਬਲਕਿ ਸਾਮਰਾਜ ਤੇ ਇਸਦੇ ਭਾਈਵਾਲਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਬੂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਵਿੱਤੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਬਹੁ ਕੌਮੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਹੀ ਜਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਹਾਲਾਤ ’ਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਏਕਤਾ-ਅਖੰਡਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਕੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਤੇ ਦਖਲ-ਦਾਬੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਰਾਹ ਤੁਰਦਿਆਂ ਇਹ ਜੰਗ ਜਿੱਤਣੀ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਭਾਰਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਫਰਜ਼ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ, ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਤੇ ਵਿਧਾਇਕ, ‘ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ’ ਦਾ ਦਿੱਲੀ ਬੈਠਾ ਥਿੰਕ ਟੈਂਕ ਤੇ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਹਰ ਛੋਟਾ-ਵੱਡਾ ਖੈਰਾ ਖਵਾਹ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਹਾਂ ਪੱਖੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੇ ਸੋਹਲੇ ਗਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸੂਬੇ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਛੂਹ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰੀ ਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦਾ ਫਸਤਾ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ‘ਕ੍ਰਾਂਤੀ’ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਐਨ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਹੈ! ਐਪਰ ਕੂੜ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਉਲਟ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤਕ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੁਲੰਦ ਬਾਂਗ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਚਿੜਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਭ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਸਬੰਧਤ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਖਰਚਣ ਜੋਗੇ ਵਿੱਤੀ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਵਾਫ਼ਰ ਮਾਤਰਾ ’ਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਸਿਰ 4 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕਰਜ਼ਾ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਕਰਜ਼ਾ ਨਿੱਤ ਨਵੇਂ ਦਿਨ ਹੋਰ ਵੱਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਵਿਆਜ ਅਦਾਇਗੀ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੂਬੇ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਚੌਤਰਫਾ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਫਰਜ਼ੀ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਥੋਥੇਪਨ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸੌਖਿਆਂ ਹੀ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ’ਚ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਠੀਕ ਉਵੇਂ ਹੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਾਬ੍ਹ ਵੋਟਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕਰਾਉਣ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਖਾਤਿਆਂ ’ਚ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ 1000 ਤੋਂ 1500 ਰੁਪਏ ਪਵਾਉਣ, ਮੁਫ਼ਤ ਬਿਜਲੀ ਦੇਣ, ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਈਆ ਹਲਦੀ ਤੇ ਇਕ ਥੈਲੀ ਲੂਣ ਦੀ ਦੇਣ ਵਰਗੇ ਸ਼ਗੂਫ਼ੇ ਛੱਡੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਚੰਗੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਸਰਕਾਰੀ ਪੈਸੇ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਮਤ ਖਰੀਦਣ ਦੇ ਹੋਛੇ ਹਥਕੰਡੇ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਇਹ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਟੀ.ਵੀ. ਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀਆਂ ’ਤੇ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਡ ਆਕਾਰੀ ਫਲੈਕਸਾਂ ਲਾਉਣ ’ਤੇ ਫੂਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ‘ਚੋਰਾਂ ਦਾ ਮਾਲ ਤੇ ਡਾਂਗਾਂ ਦੇ ਗਜ਼’ ਵਾਲੀ ਕਹਾਵਤ ‘ਆਪ’ ਸਰਕਾਰ ’ਤੇ ਹੂਬਹੂ ਢੁੱਕਦੀ ਹੈ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਮਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਗਲੀਆਂ-ਚੌਂਕਾਂ ’ਚ ਇਹ ਬਕੜਵਾਹ ਮਾਰਿਆ ਸੀ ਕਿ ‘ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ’ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ ਸੂਬੇ ’ਚੋਂ ਫਜ਼ੂਲ ਖਰਚੀ ਤੇ ਵੀ.ਆਈ.ਪੀ. ਕਲਚਰ ਦਾ ਤੁਖ਼ਮ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।’

ਸਕੂਲਾਂ-ਕਾਲਜਾਂ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ’ਚ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਡਾਕਟਰਾਂ ਤੇ ਸਹਾਇਕ ਅਮਲੇ ਦੀਆਂ ਅੱਧਿਓਂ ਵੱਧ ਅਸਾਮੀਆਂ ਖਾਲੀ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਭਾਰੀ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨਿਗੂਣੀਆਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਜਾਂ ਫਿਰ ਮਾਣ ਭੱਤਾ ਲੈ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੱਚੇ ਜਾਂ ਠੇਕਾ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਅਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਕੀਮ ਵਰਕਰ ਹਨ। ਸਕੂਲ-ਕਾਲਜ ਜਿੱਥੇ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨਾਂ, ਪ੍ਰਯੋਗ ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ’ਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਉਪਕਰਣ, ਦਵਾਈਆਂ ਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਿਰੇ ਦੀ ਘਾਟ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਬੇ ਦੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਸਕੂਲ-ਹਸਪਤਾਲ ਭੂਤ ਬੰਗਲੇ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤਾਂ ਵਧੇਰੇ ਹੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇਹ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੁੱਖਾਂ ਮਾਰੇ, ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਸਤਾਏ ਆਮ ਲੋਕ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦੀ ਪੰਡ ਚੁੱਕੀ ਮੀਲਾਂ ਲੰਮੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ’ਚ ਖੜ੍ਹੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਦੇ ਵੀ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦਾਅਵੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਹੇਠਾਂ ਹਾਲਾਤ ਇਹ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਭੋਰਾ-ਭਰ ਵੀ ਸੰਗ-ਸ਼ਰਮ ਬਚੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਚੱਪਣੀ ’ਚ ਨੱਕ ਡੁਬੋ ਕੇ ਮਰ ਜਾਣਾ’ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।’ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਥਾਪੜੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ-ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਘਾਤਕ ਨਸ਼ੇ ਮੁਹੱਲਿਆਂ-ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਵਾਂਗ ਵਿਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਓਵਰਡੋਜ਼ ਨਾਲ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦਰਜਨਾਂ ਜਵਾਨ-ਜਹਾਨ ਮੌਤਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ, ਪੁਲਸ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚਲੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਭੇਡਾਂ ਤੇ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰਾਂ ਦੇ ਨਾਪਾਕ ਗਠਜੋੜ ਵਲੋਂ ਪਾਲੇ ਸਮਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਅਨਸਰਾਂ ਦੇ ਡਰੋਂ ਆਮ ਲੋਕੀਂ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅੱਵਲ ਤਾਂ ਜ਼ੁਬਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹਦੇ। ਜੇਕਰ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰਦਾ ਵੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ‘ਯੁੱਧ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ’ ਨਾਂ ਦੀ ‘ਨੌਟੰਕੀ’ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕ ਪੁਲਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਦੱਸਣ ਦਾ ‘ਨੇਕ ਕਾਰਜ’ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰਾਂ ਦੇ ਪਾਲੇ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਲੰਘੀ 28 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੂਟੇ ਦੀਆਂ ਛੰਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਵਾਰ ਸਰਪੰਚ ਚੁਣੇ ਗਏ ਕਾਮਰੇਡ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ’ਤੇ ਦਿਨ-ਦਿਹਾੜੇ ਜਾਨਲੇਵਾ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸਾਥੀ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਤਾਬ ਨਾ ਝੱਲਦੇ ਹੋਏ 6-7 ਮਾਰਚ 2026 ਦੀ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਗਏ ਸਨ। ਚਿੱਟੇ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾੜੇ ਦੇ ਕਾਤਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਵਹਿਸ਼ੀ ਕਾਰਾ ਪਹਿਲਾ ਜਾਂ ਆਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਿੰਡਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ-ਕਸਬਿਆਂ ’ਚ ਅੱਜ-ਕਲ੍ਹ ਆਮ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੰਘੇ ਦਿਨੀਂ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲਿ੍ਹਆਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੇ ਦੋ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਰਪੰਚਾਂ ਤੋਂ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 4 ਕਿਲੋ ਤੇ 19 ਕਿੱਲੋ ਹੈਰੋਇਨ ਫੜ੍ਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਾਲਾ ਸਰਪੰਚ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਬਣਾਈ ‘ਨਸ਼ਾ ਵਿਰੋਧੀ ਕਮੇਟੀ’ ਦਾ ‘ਪ੍ਰਧਾਨ’ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਬਾਖੂਬੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਆਪ’ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਨਾ ਕੇਵਲ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀਭੁਗਤ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਕਈ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਘਰ-ਘਰ ਸੱਥਰ ਵਿਛਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਧੰਦਾ ਆਪ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ‘ਆਪ’ ਦੇ ਹਰ ਪੱਧਰ ਦੇ ਆਗੂਆਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ, ਵਿਧਾਇਕਾਂ, ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਆਪ’ ਸਰਾਕਰ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦਾ ਮੁਕੰਮਲ ਸਿਆਸੀਕਰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਯਾਨਿ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਤੇ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹਾਂ ਨੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਸਾਂਝਾ ਮੋਰਚਾ’ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ‘ਆਪ’ ਦੇ ਆਗੂ ਦੀ ਚਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਅਜੋਕੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ-ਸੰਤਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪਿਛਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ’ਚ ਕੀਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦਾ ਕੱਚਾ ਚਿੱਠਾ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਬੇਪਰਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫਸਰ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦਾ ਪੱਲਾ ਫੜ੍ਹਕੇ ‘ਆਪ’ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵਜ਼ੀਰ ਦੀਆਂ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਭਾਈਵਾਲ ਬਣਨੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਜਿਊਣਾ ਮੁਹਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਐ। ਪੰਜਾਬ ਗੁਦਾਮ ਨਿਗਮ ਦੇ ਹੋਣਹਾਰ, ਇਮਾਨਦਾਰ ਤੇ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਬਾਅ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਿੰਮਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਗਗਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਨੂੰ ‘ਆਪ’ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਲਾਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਗੈਰ ਕਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਟੈਂਡਰ ਨਾ ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਰੱਜ ਕੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਨਤੀਜਾ, ਗੈਰਤਮੰਦ ਇਨਸਾਨ ਗਗਨਦੀਪ ਰੰਧਾਵਾ ਨੂੰ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਵਾਰਦਾਤ ਤੋਂ ਇਹ ਤੱਥ ਬਾਖੂਬੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲਗਾ ਕੇ ਸੂਬੇ ਦੀ ਸੱਤਾ ਕਬਜ਼ਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅਖੌਤੀ ‘ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ’ ਦੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਆਗੂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਵਧੇਰੇ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਾਇਆ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਲਈ ਐਨ ਉਹੀ ਢੰਗ-ਤਰੀਕੇ ਆਪਣਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬਾਰਸੂਖ ਆਗੂਆਂ ਦਾ ਤਰੀਕਾਕਾਰ ਸੀ।

ਖਨਨ ਤੇ ਰੇਤ-ਬੱਜ਼ਰੀ ਮਾਫੀਆ ਦੀਆਂ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਜੜ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਚੌਗਿਰਦਾ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਾਫੀਆ ਗ੍ਰੋਹ ਅਤੀਤ ’ਚ ਵੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਖਿਲਵਾੜ ਤੇ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਥਾਪੜੇ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਇਹ ਚਲਣ ਅੱਜ ਵੀ ਬਾਦਸਤੂਰ ਜਾਰੀ ਹੈ।  

ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਥੰਮ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਮਿਹਨਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਨੀ ਤੇ ਆਵਾਮ ਦੀਆਂ ਹੱਕੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦਾ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨਾ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਆਪਣੇ ਚੋਣ ਵਾਅਦੇ ਪੂਰੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ-ਦਰਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਣ ਤੇ ਢੁਕਵੇਂ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਰਾ ਜ਼ੋਰ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਪੁਲਸ ਦੀਆਂ ਡਾਂਗਾਂ ਵਰ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਟੀਅਰ ਗੈਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ’ਤੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਲਸ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਗਾਥਾ ਅੱਜ ਰਚੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੀਤ ’ਚ ਸ਼ਾਇਦ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਗਈ।

ਉਂਝ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪੁਲਸ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਐਨੇ ‘ਮੁਸਤੈਦ’ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਬੇਫਿਕਰ ਹੋ ਕੇ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਸੈਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਬਜ਼ਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕੰਮ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜ ਸਕਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਲੱਠਮਾਰ, ਚੋਰ-ਲੁਟੇਰੇ, ਗੈਂਗਸਟਰ ਤੇ ਫਿਰੌਤੀ ਵਸੂਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਪਰਾਧੀ ਟੋਲੇ ਆਮ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਅਨਸਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ-ਭੈਅ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਧੰਦੇ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। 99% ਪੀੜਤ ਲੋਕ ਖੱਜਲ-ਖੁਆਰ ਹੋਣ ਦੇ ਡਰੋਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਪਰਾਧਿਕ ਵਾਰਦਾਤ ਦੀ ਪੁਲਸ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਨਿਚੋੜ ਇਹ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਤਬਕੇ ਪੁਲਸ ਵਲੋਂ ਕੁੱਟੇ-ਘੜੀਸੇ ਵੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧੀ ਸਰਗਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਨ-ਆਈਆਂ ਵੀ ਝੱਲ ਰਹੇ ਹਨ।

ਕੇਜਰੀਵਾਲ ਦੀ ‘ਕੱਟੜ ਇਮਾਨਦਾਰ ਟੀਮ’ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ‘ਗਾਰੰਟੀਸ਼ੁਦਾ ਸਹਿਯੋਗ’ ਨਾਲ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ-ਤਰੀਕੇ ਵਰਤ ਕੇ ਅਥਾਹ ਪੈਸਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਲੀਓਂ ਆਣ ‘ਪਧਾਰੀ’ ਹੈ। ‘ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਠੱਗਾਂ’ ਦੀ ਪ੍ਰਹੁਣਚਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਨ ਸਰਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੂਨ-ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਕਮਾਈ ’ਚੋਂ ਬੇਕਿਰਕੀ ਨਾਲ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲੀ ਰਾਹੀਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤਾ ਧਨ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਵਹਾਅ ਰਹੀ ਹੈ।

ਫਿਰਕੂ-ਫਾਸ਼ੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਆਲੰਬਰਦਾਰ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਾਖਾ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ‘ਬੀ’ ਟੀਮ ਵਜੋਂ ਵਿਚਰ ਰਹੀ ‘ਆਪ’ ਤੇ ਮਾਨ ਸਰਕਾਰ ਸੰਘ-ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਫਾਸ਼ੀ ਹੱਲਿਆਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਮੂੰਹੋਂ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ। ‘ਕੇਜਰੀਵਾਲ ਸਾਹਿਬ’ ਤਾਂ ਉਲਟਾ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ’ਚੋਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਣ ਦੇ ‘ਮਾਣ’ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਈ ਵਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਭੇਜਣ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਦਾ ‘ਹੁਨਰ’ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਕੇਜਰੀਵਾਲ ਦੇ ਉਕਤ ‘ਨਰੋਏ ਅਨੁਭਵਾਂ’ ਤੋਂ ਹੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਆਰ.ਐਮ.ਪੀ.ਆਈ. ਦੀ ਪ੍ਰਪੱਕ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ ‘ਮੁਤਬਾਦਲ’ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਸੱਤਾ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਈ ‘ਆਪ’ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੋਹ ਲਗਾਤਾਰ ਭੰਗ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਭਲੇ ’ਚ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ‘ਆਪ’ ਵਿਰੁੱਧ ਨਿਰੰਤਰ ਵਧ ਰਹੀ ਲੋਕ ਬੇਚੈਨੀ ਦਾ ਲਾਹਾ ਕਿਤੇ ਭਾਜਪਾ ਜਾਂ ਇਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਗਠਜੋੜ ਨਾ ਲੈ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਂਤ ਅੰਦਰ ਖੱਬੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਇਕਜੁੱਟਾ ਤੇ ਜਨਤਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤਿ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਜਮਹੂਰੀ ਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਤਾਕਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿਵਿਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਏਕਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਡੇਰੀ ਲੋੜ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਏਕਤਾ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਤਾਪ ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਸਾਂਝ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ’ਚ ਪਾਏ ਸ਼ਾਨਾਮੱਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਚੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਮਾਨਵੀ ਪਿਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰਤਾ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਜੂਝਣ ਦਾ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਮੁੜ ਸਿਰਜ ਸਕਦੀ ਹੈ। 

-ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ

ਭਾਰਤ ਦੀ ਦਰਮਿਆਨੀ ਜਮਾਤ ਦੀਆਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਪਿਛਲੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਦੀਆਂ ਲਾਗਤਾਂ ਦੁਗਣੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੋਰ ਵੀ ਲੂੰ ਕੰਡੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
d ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਿਖਰਲੀਆਂ ਆਈ.ਟੀ.ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ 2025-26 ਦੇ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 9 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ 17 ਨਵੇਂ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂਕਿ 2024-25 ਦੇ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ 17,764 ਨਵੇਂ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।
d ਇਹ ਹਾਲਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਕੋਈ ਚੱਕਰਵਾਤੀ ਵਰਤਾਰਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਹ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ।
d ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਦੋ ਚਾਰ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਾਡੇ ਹਾਕਮ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਚੇਤਾਵਨੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਅੰਨ੍ਹੇ ਬੋਲੇ ਹੋਏ ਬੈਠੇ ਹਨ।
d ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨਿੱਤ ਦੇ ਧੂੰਮ ਧੜੱਕੇ ਅਧਾਰਤ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਏ.ਆਈ. ਰਾਹੀਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਝੂਠੀ ਖ਼ਬਰ ਹੈ। ਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਖਬਾਰ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪੀ ਹੇਠਲੀ ਤਾਲਿਕਾ ਇਸਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ :

ਆਰਐੱਮਪੀਆਈ ਵੱਲੋਂ ਫੈਡਰਲ ਢਾਚੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਅਤੇ ਧੱਕਿਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੀਤੀ ਸੂਬਾਈ ਰੈਲੀ
ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ (ਆਰਐਮਪੀਆਈ) ਵੱਲੋਂ ਫੈਡਰਲ ਢਾਚੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਅਤੇ ਧੱਕਿਆਂ ਖ਼?ਲਾਫ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੂਬਾਈ ਰੈਲੀ
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ; ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ (ਆਰ.ਐਮ.ਪੀ.ਆਈ.) ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ ਵਲੋਂ ਸੈਕਟਰ 25 ’ਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੈਲੀ ’ਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮੂਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਫੈਡਰਲ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਘਾਣ, ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਧੱਕੇ-ਵਿਤਕਰੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਮਨ-ਚੈਨ ਨੂੰ ਲਾਂਬੂ ਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਤੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਚਾਲਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਗਰਜਵੀਂ ਆਵਾਜ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਜਨਤਕ ਇਕੱਠ ’ਚ ਹੱਥਾਂ ’ਚ ਲਾਲ ਝੰਡੇ ਲੈ ਕੈ ਪੁੱਜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਗੂੰਜਾਊ ਨਾਅਰੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰੰਗ ’ਚ ਰੰਗ ਰਹੇ ਸਨ।
ਰੈਲੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪਾਰਟੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਅਮਨ-ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਹਾਲ ਰੱਖਣ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਅਪਰਾਧੀ ਗਰੋਹਾਂ ਤੋਂ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਪੱਖੋਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਕਾਮ ਰਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਕਰੜੇ ਹੱਥੀਂ ਲਿਆ।ਇਕ ਮਤੇ ਰਾਹੀਂ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਏ ਜੇਲ੍ਹੀਂ ਡੱਕੇ ਤੇ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਚੁਕੇ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ ਫੌਰੀ ਰਿਹਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ; ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਫੌਰੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਰਿਪੇਅਰੀਨ ਸਿਧਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ; ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕੇ ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ; ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਬਣਦਾ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ; ਭਾਖੜਾ-ਬਿਆਸ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਬੋਰਡ ’ਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਖੋਹਿਆ ਰੁਤਬਾ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਬਾਰਡਰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕ ਦੁਵੱਲਾ ਵਪਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੁਰੰਤ ਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਕਤ ਮੰਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਧਰਮਾਂ-ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਉੱਠ ਕੇ ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ ਘੋਲ ਵਿੱਢਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਰੈਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਨਤਕ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਨਾਂ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਨਵਰਾਜ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਪੀ ਸੀ ਐਸ, ਓਐਸਡੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਭੇਜੇ ਗਏ।
ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੈਲੀ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਕਾਮਰੇਡ ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ, ਰਾਜ ਕਮਟੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਸਾਥੀ ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ ਜਾਮਾਰਾਏ, ਸੂਬਾ ਸਕੱਤਰੇਤ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਨ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਸੱਜਣ ਸਿੰਘ, ਡਾਕਟਰ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਅਜਨਾਲਾ, ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਹਰ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਪਠਾਨਕੋਟ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਰੈਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ, ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾਊਦ, ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਢੱਡਵਾਲ, ਸੁਰਿੰਦਰ ਗਿੱਲ ਜੈਪਾਲ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਆਗੂਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਥੀ ਮਹੀਪਾਲ, ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਧਮਾਣਾ, ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬੈਨੀਪਾਲ, ਡਾ ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮੁਠੱਡਾ ਮੰਚ ‘ਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ ਅਤੇ ਮੰਚ ਸੰਚਾਲਕ ਦੇ ਫਰਜ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜੈਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਿਭਾਏ। ਰੈਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਮੇਟੀ ਮੁਹਾਲੀ-ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਯਥਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ।
ਰਿਪੋਰਟ: ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲਾ

ਕਿਸਾਨ ਆਗੂ ਨਰੰਜਣ ਸਿੰਘ ਮੁਠੱਡਾ ਦੀ 47ਵੀਂ ਬਰਸੀ ਮਨਾਈ ਗਈ
ਫਿਲੌਰ: ਤਹਿਸੀਲ ਫਿਲੌਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮੁਠੱਡਾ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ ਕਿਸਾਨ ਆਗੂ ਨਰੰਜਣ ਸਿੰਘ ਮੁਠੱਡਾ ਦੀ 47ਵੀਂ ਬਰਸੀ ਮਨਾਈ ਗਈ ।ਆਰੰਭ ’ਚ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਰਸਮ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਿਭਾਈ। ਮੁੱਖ ਬੁਲਾਰੇ ਉਘੇ ਚਿੰਤਕ ਪ੍ਰੋ. ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ‘ਚ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਮਾਡਲ ਵੀ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਦਾ ਭਲਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਬੁਢਾਪਾ ਵੀ ਵਧੀਆਂ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਜ ਉਸੇ ਮਾਡਲ ’ਚੋਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਵਾਪਸ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਅਜਿਹੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚੁੱਪ ਚੁਪੀਤੇ ਵੀ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਸਕਦਾ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬੇੜੀਆਂ ਲਗਾ ਕੇ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਕਟ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸਲ ’ਚ ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੰਭਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ’ਚ ਕਿਰਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵੀ ਇਸ ਮਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ’ਚ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਜਗਤ ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਲਈ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਖੱਬੇ ਪੱਖ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਧਿਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵੱਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਤੋਂ ਮੋੜਾਂ ਕੱਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਰਐੱਮਪੀਆਈ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕੁਲੰਵਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਜਗਤ ਨੂੰ ਚੈਲੇਂਜ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਦੋਲਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਕੱਤਰ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢੇਸੀ, ਸੂਬਾ ਸਕੱਤਰੇਤ ਮੈਂਬਰ ਡਾ. ਸਰਬਜੀਤ ਮੁਠੱਡਾ ਨੇ ਵੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਸਰਬਜੀਤ ਸੰਗੋਵਾਲ, ਕੁਲਜੀਤ ਫਿਲੌਰ, ਮੇਜਰ ਫਿਲੌਰ, ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢੇਸੀ, ਕੁਲਦੀਪ ਵਾਲੀਆ, ਰਾਮ ਨਾਥ ਦੁਸਾਂਝ, ਮੱਖਣ ਸੰਗਰਾਮੀ, ਬੇਅੰਤ ਔਜਲਾ, ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਮੁਠੱਡਾ ਆਦਿ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।
ਰਿਪੋਰਟ: ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲਾ/ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ

ਆਰਐਮਪੀਆਈ ਵੱਲੋਂ ਬੀਡੀਪੀਓ ਦਫ਼ਤਰ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ
ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਸਾਹਿਬ : ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ (ਆਰਐੱਮਪੀਆਈ) ਦੇ ਵਰਕਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਨਕ ਬਲਾਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਦਫਤਰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੋਸ ਧਰਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰ, ਪਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਸਮਪੁਰ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੂਬਾ ਕਮੇਟੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਦਾਊਦ ਅਤੇ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਕਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਲਕੇ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਖੱਜਲ ਖੁਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀ ਪਾਰਟੀ ਆਗੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਕਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕੋਲੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਮਕਾਨਾਂ ਦੇ ਲਾਭਪਾਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਸਟਾਂ ਮੰਗੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪਰ ਉਕਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਲਿਸਟਾਂ ਸਬੰਧੀ ਕੋਈ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਸਾਫ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਰੋਸ ਧਰਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਸਕੀਮ ਦਾ ਲਾਭ ਲੋੜਵੰਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਸਗੋਂ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਧਿਰ ਦੇ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਕੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਹੋਰ ਤਿੱਖਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਬੀ ਡੀ ਪੀ ਓ ਵੱਲੋਂ ਲਿਸਟਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਰੋਸ ਧਰਨਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੁਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ, ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਫੱਤੂਵਾਲ, ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਕੋਟ ਮਹਿਤਾਬ, ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਖਿਲਚੀਆਂ, ਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਸੱਤੋਵਾਲ, ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜਮਾਲਪੁਰ, ਮਲੂਕ ਸਿੰਘ ਮਹਿਤਾ, ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸੁਧਾਰ, ਪਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਈਆ ਆਦਿ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਰਿਪੋਰਟ: ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ

ਕਵੀ ਕੰਵਰ

ਬੋਲੀਵੀਆ : ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜਿੱਤ
ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ, ਐਂਡੀਅਨ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਮੇਜੋਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਰਸ਼ਾ ਵਣਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ, 1 ਕਰੋੜ 20 ਲੱਖ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਬੋਲੀਵੀਆ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ, ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੀਥੀਅਮ ਤੇ ਟਿਨ ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੰਡਾਰਾਂ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼ ਦੇਸ਼ ਹੈ।
ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਘੋਲ ਲੜ ਕੇ ਬੜੀ ਅਹਿਮ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਘੋਲ ਰਾਹੀਂ ਨਵੀਂ ਚੁਣੀ ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਈਂਧਣ ’ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸਬਸਿਡੀ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਰੱਦ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਸਦਕਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਹਤ ਹਾਸਲ ਹੋਈ ਹੈ।
ਨੋਟ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਦੇ ਮਰਹੂਮ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਾਥੀ ਹੂਗੋ ਸ਼ਾਵੇਜ਼ ਨੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਤਕੜੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਬੋਲੀਵੀਆ, ਉਹ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਥੇ ਸ਼ਾਵੇਜ਼ ਦੀ ਉਸ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇੱਥੇ ਦਸੰਬਰ 2006 ਚ ‘ਮੂਵਮੈਂਟ ਟੁਵਾਰਡਜ਼ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ’ (ਐਮ.ਏ.ਐਸ.) ਦੇ ਬੈਨਰ ਥੱਲੇ ਸਾਥੀ ਈਵੋ ਮੋਰਾਲੇਜ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਸਾਥੀ ਸ਼ਾਵੇਜ਼ ਦੇ ਪਦ ਚਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਚਲਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ’ਚੋਂ ਅਮਰੀਕੀ ਬਹੁਕੌਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦਾ ਕੌਮੀਕਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਿਹਤ, ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਹੋਰ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ 2006 ਤੋਂ 2019 ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰਨ ਲਈ 2013 ਤੋਂ 2018 ਤੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਯੂ.ਐਸ.ਏਡ ਰਾਹੀਂ 70 ਕਰੋੜ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਖਰਚੇ। 2019 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਿੱਤ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਚੋਣਾਂ ’ਚ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦਾ ਕੂੜ ਇਲਜਾਮ ਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਇਕ ਅੰਦੋਲਨ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ਨਾਲ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀ ਆਗੂ ਜੇਨਿਨ ਅਨੀਜ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ, ਦੇਸ਼ ’ਚ ਹੋਏ ਸਖਤ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ 2020 ਵਿਚ ਮੁੜ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਈਵੋ ਮੋਰਾਲੇਜ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਐਮ.ਏ.ਐਸ. ਦੇ ਹੀ ਆਗੂ ਲੂਈਸ ਆਰਸ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ 55% ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ।
ਪਰ, 2025 ’ਚ ਹੋਈ ਚੋਣ ’ਚ ਐਮ.ਏ.ਐਸ. ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਦੌਰ ’ਚ ਹੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੌੜ ’ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ 3% ਹੀ ਵੋਟ ਮਿਲ ਸਕੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਗੇੜ ਦੀਆਂ ਵੋਟਾਂ ’ਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਦੋ ਸੱਜ ਪਿੱਛਾਖੜੀ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸੀ। 19 ਅਕਤੂਬਰ 2025 ਨੂੰ ਹੋਈ ਇਸ ਚੋਣ ਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਰੋਡਰਿਗੋ ਪਾਜ਼ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ।
ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀ ਐਮ.ਏ.ਐਸ. ਦੀ ਇਸ ਲੱਕਤੋੜ ਹਾਰ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਹਰਬਾ ਵਰਤਕੇ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇਣਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸੀ ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਐਮ.ਏ.ਐਸ. ਵਿਚ ਵੀ ਸਮੁੱਚੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਾਂਗ ਫੁੱਟ ਅਤੇ ਝਗੜਿਆਂ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਲੂਈਸ ਆਰਸ ਦੀ ਪਹਿਲ ’ਤੇ ਪਾਰਟੀ ਅੰਦਰ ਚੱਲੀ ਮੁਹਿੰਮ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਬਾਨੀ ਤੇ 2006 ਤੋਂ 2019 ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਹੇ ਸਾਥੀ ਈਵੋ ਮੋਰਾਲੇਜ਼ ਦੇ ਚੋਣਾਂ ’ਚ ਉਮੀਦਵਾਰ ਬਣਨ ’ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਮੋਰਾਲੇਜ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੈਂਸਲ ਕਰਕੇ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੁੱਲ ਵੋਟ ਦਾ 19% ਸੀ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਹੋਰ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਚੋਣ ਮੈਦਾਨ ’ਚ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 8% ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੋਟਾਂ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਸੀ ਝਗੜੇ ਕਰਕੇ ਐਮ.ਏ.ਐਸ. ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਉਮੀਦਵਾਰ ਐਡੁਆਰਡੋ ਡੇਲ ਕੈਸਟਿਲੋ ਨੂੰ ਸਿਰਫ 3.17% ਵੋਟ ਹੀ ਮਿਲੇ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਗੇੜ ਵਿਚ ਹੀ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
ਨਵੇਂ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰੋਡਰਿਗੋ ਪਾਜ਼ ਨੇ ਚੋਣ ਮੁਹਿੰਮ ’ਚ ਹੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਕੌਮੀਕਰਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ, ਟਿਨ, ਜਿੰਕ ਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੀਥੀਅਮ ਵਰਗੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਬਹੁਕੌਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਰਸਾਈ 30 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਵੇਗਾ।
ਆਪਣੀਆਂ ਇਹੋ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀ ਨੀਤੀਆਂ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪਾਜ ਨੇ ’ਕਾਨੂੰਨ 5503’ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਈਂਧਣ ’ਤੇ ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।
ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ’ਚ ‘ਗੈਸੋਲਿਜੋ’ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਈਂਧਣ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੁਗਣੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਗੈਸੋਲੀਨ ਪ੍ਰਤੀ ਲੀਟਰ 53 ਸੈਂਟ ਤੋਂ 1 ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਅਤੇ ਡੀਜ਼ਲ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਮਤ 1.40 ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ’ਤੇ ਪੁੱਜ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੱਡੇ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਟੈਕਸਾਂ ਤੋਂ ਛੋਟ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਕਈ ਨਵ-ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਸੁਧਾਰ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਨਵੇਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਰਿਕਾਰਡ 30 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵੱਡੀਆਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਾਈਨਿੰਗ ਤੇ ਊਰਜਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਬਹੁਕੌਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਟੈਕਸਾਂ ਚ ਛੋਟ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਵਿਰੋਧੀ ਕਦਮਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ‘ਗੈਸੋਲਿਜੋ’ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਰੁੱਧ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ’ਚ ਪ੍ਰਚੰਡ ਗੁੱਸਾ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਜਬਰਦਸਤ ਰੋਸ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ, ‘ਬੋਲੀਵੀਅਨ ਵਰਕਰਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ’ (ਸੀ.ਓ.ਬੀ.) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਤੀ-ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੜਤਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ‘ਕਾਨੂੰਨ-5503’ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਇਹ ਹੜਤਾਲ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗੀ। ਸੀ.ਓ.ਬੀ. ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਨਾਲ ਜੀਉਣ ਲਾਗਤਾਂ ਵਧਣਗੀਆਂ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਇਸ ਐਡੀਂਅਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦਾ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹੇਗਾ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਬਹੁਕੌਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅੱਖ ਰੱਖੀ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ।
22 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਖਾਨ ਕਾਮੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾ ਪਾਜ਼ ਪੁੱਜ ਗਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਅਰੇ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੈਡ ਕੁਆਰਟਰ ਮੂਰੀਲੋ ਪੈਲਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਧਰਨੇ ਮਾਰਕੇ ਅੜਿਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
ਪੁਲਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਰਾਹੀਂ ਜਬਰਦਸਤ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਈ ਘੰਟੇ ਚੱਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਨਿਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਖਾਨ ਕਮਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਧਿਆਪਕ, ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਮੇ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਆ ਰਲੇ ਸੀ, ਨੂੰ ਖਿੰਡਾਉਣ ਤੇ ਅੜਿਕੇ ਹਟਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ-ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ, ਇਲ ਅਲਟੋ ਤੇ ਹੋਰ ਦਰਜ਼ਨਾਂ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਕਸਬਿਆਂ-ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈਆਂ।
ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਇਕਜੁਟਤਾ ਤੋੜਨ ਦੇ ਕਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਕਾਮਿਆਂ, ਖਾਨ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵਾਂ, ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰਿਆਂ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਚ ਜਬਰਦਸਤ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ। ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕੁਚਾਲਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਕਾਮ ਰਹੀਆਂ।
ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਈ ਹਫਤਿਆਂ ਦੇ ਇਸ ਬੇਕਿਰਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਰੋਡਰੀਗੋ ਪਾਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਆਖਰਕਾਰ ਆਪਣਾ ਕਾਨੂੰਨ-5503, ਗੈਂਸੋਲਿਜੋ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ ਪਿਆ ਹੈ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਵਾਪਸ ਹੋਣ ਤੇ ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਨਾਲ ਕਈ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਭਾਅ 162% ਤੱਕ ਘੱਟ ਗਏ ਹਨ।
ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਕਈ ਦੌਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਸਰਕਾਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਾਂਹ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਸੀ.ਓ.ਬੀ. ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਚ ਜਦੋਂ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਹਰ ਮੋਰਚੇ ’ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ‘ਕੌਮੀ ਇਨਕਲਾਬ’ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਪਾਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁਕਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਤਿੱਖਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਮੁਸ਼ਕਲ ਚ ਘਿਰ ਗਿਆ ਹੈ।
ਯਾਦ ਰਹੇ ਬੋਲੀਵੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਹ ਜਿੱਤ ਨਵ-ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਵੀ ਅਗਾਂਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ’ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮੁਦਰਾ ਫੰਡ’ ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ‘ਗੈਸੋਲਿਜੋ’ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਮੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪਾਜ਼ ਨੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ਵਧਾ ਕੇ 3300 ਬੋਲੀਵੀਆਈ ਰੁਪਏ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਕਈ ਦੌਰਾਂ ਦੀ ਗਲਬਾਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਜਿੱਥੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼, ਬੋਲੀਵੀਆਈ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨ ਸੀ.ਓ.ਬੀ. ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਚ ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਬਹਾਲ ਕਰਵਾਉਣ ਚ ਸਫਲ ਰਹੇ ਉਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਮੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧਾਈ ਗਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ’ਚ ਵੀ ਸਫਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਿੱਤ, ਜਿੱਥੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਇਸ ਸਿਰਮੌਰ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਹੁਨਰ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪਾਜ਼ ਨੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨ ਬਨਾਉਣ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਖਾ ਕਿਰਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਇਕ ਪਾਸੜ ਫੈਸਲੇ ਨਹੀਂ ਲੜੇਗੀ ਬਲਕਿ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਚ ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੇਗੀ। ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਗਾਂਹ ਜਾਂਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨ-5503 ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਉਲਟ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਇਸ ਜਿੱਤ ਬਾਰੇ ਸੀ.ਓ.ਬੀ. ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਮਾਰੀਓ ਅਰਗੋਲੋ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ-‘‘ਅਸੀਂ ਲਾਮਬੰਦੀ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਜਾਈਂ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਸਿੱਟੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹਨ! ਦੇਸ਼ ਭਵਿੱਖ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਰਹੇਗਾ।’’
ਇਸ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਸੀ.ਓ.ਬੀ. ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ’ਚੋਂ ਅੜਿਕੇ, ਧਰਨੇ ਤੇ ਲਾਮਬੰਦੀਆਂ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਧਨਾਢਾਂ ਦੀ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਧੂੰਆਧਾਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸਫਲਤਾ ਤੱਕ ਪੁੱਜੇ ਸਨ, ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਅਰਗੋਲੋ ਨਾਲ, ਇਸ ਘੋਲ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ-‘‘ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਸਹੀਬੰਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਅਸੀਂ ਦੇਸ਼ ਭਰ ’ਚ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਚੁੱਕੇ ਸਭ ਕਦਮ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕਾਮਰੇਡਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੀਂਹ-ਝੱਖੜ, ਛੁੱਟੀਆਂ ’ਚ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਤੇ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ’ਤੇ ਵੀ ਹੜਤਾਲ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ-ਬਜ਼ਾਰਾਂ ’ਚ ਪਿਕਟਾਂ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸਲੋਂ ਕੋਈ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਸਿੱਟੇ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨ। ਆਓ, ਯਾਦ ਰੱਖੀਏ ਏਕਤਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਕੁੱਝ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਇਕਜੁੱਟ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹਰਾ ਸਕਦਾ।’’ ਬੋਲੀਵੀਆਈ ਵਰਕਰਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ (ਸੀ.ਓ.ਬੀ.) ਨੇ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਸਥਿਤੀ ਚ ਰਹੇਗੀ ਤਾਂ ਜੋ ਸਮਝੌਤਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਮੁੜ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਵਿਰੋਧੀ ਕਦਮ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਹੀਆਂ ਨਾ ਕਰੇ। (10-2-2026)

ਪੁਰਤਗਾਲ: ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ’ਚ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਉਮੀਦਵਾਰ ਜਿੱਤਿਆ
ਯੂਰਪੀ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਪੁਰਤਗਾਲ ’ਚ 8 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਹੋਈ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ’ਚ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਗੂ ਐਨਟੋਨੀਓ ਜੋਸ ਸੇਗੂਰੋ ਨੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਉਮੀਦਵਾਰ, ਧੁਰ-ਕੌਮਪ੍ਰਸਤ ਪਾਰਟੀ ‘ਚੇਗਾ’ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਆਂਦਰੇ ਵੇਂਤੂਰਾ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਚੋਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਮੁਤਾਬਕ, ਅਨੁਪਾਤਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੋਣ ’ਚ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨੂੰ ਜੇਕਰ 50% ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੋਟਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਗੇੜ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਗੇੜ, ਪਹਿਲੇ ਗੇੜ ਦੇ ਸਿਖਰਲੇ ਦੋ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਮੁਕਾਬਲੇ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਸੇਗੂਰੋ ਨੇ ਦੂਜੇ ਗੇੜ ਵਿਚ 66.84% ਵੋਟਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ। ਚੇਗਾ ਦਾ ਉਮੀਦਵਾਰ ਆਂਦਰੇ ਵੇਂਤੂਰਾ ਸਿਰਫ 33.16% ਵੋਟਾਂ ਹੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਇੰਝ ਸੇਗੂਰੋ ਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਪੁਰਤਗਾਲ, ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ’ਚ ਐਂਟਲਾਂਟਿਕ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਸਿਆ, ਉਚ ਆਮਦਨ ਵਾਲਾ, ਯੂਰਪੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਪਾਸਿਓਂ ਸਪੇਨ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਇਕ ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਕੁ ਵੱਧ ਹੈ।
ਲੰਘੀ ਸਦੀ ’ਚ 1926 ਤੋਂ 1974 ਤੱਕ ਇਹ ਫਾਸਿਸਟ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹੇ ਇਸ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਫਾਸਿਸਟਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਏ ਇਨਕਲਾਬ ’ਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ, ਜੋ ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਸੀ, ਨੇ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਯੂਰਪ ’ਚ ਧੁਰ-ਕੌਮਪ੍ਰਸਤ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਟਲੀ ’ਚ ਤਾਂ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਸਮਰਥਕ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਆਗੂ ਜਿਊਰਜੀਆ ਮਿਲੋਨੀ ਰਾਜ ਵੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਫਰਾਂਸ ’ਚ ਧੁਰ- ਕੌਮਪ੍ਰਸਤ ਪਾਰਟੀ ’ਨੈਸ਼ਨਲ ਰੈਲੀ’ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਚੋਣ ਲੜਨ ਲਈ ਮੁਹਰਲੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ’ਚ ਸਮਝੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਰਮਨੀ ’ਚ ‘ਏ.ਐਫ.ਡੀ.’ ਤੇ ਯੂ.ਕੇ. ’ਚ ਨੀਲ ਫਰਾਗ ਦੀ ‘ਰਿਫੋਰਮ ਯੂ.ਕੇ.’ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ’ਚ ਪੁਰਤਗਾਲ ’ਚ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਉਮੀਦਵਾਰ ਸੇਗੂਰੋ ਦੀ ਜਿੱਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਹੋ ਨਿਬੜੀ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜਮਹੂਰੀ ਹਲਕਿਆਂ ’ਚ ਜਿੱਥੇ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਆਗੂ ਸੇਗੂਰੋ ਦੀ ਜਿੱਤ ’ਤੇ ਤਸੱਲੀ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਚੇਗਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵੱਲੋਂ 33% ਵੋਟ ਲੈ ਜਾਣ ਨੂੰ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਯਾਦ ਰਹੇ, ਪਹਿਲੇ ਗੇੜ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ’ਚ ਚੇਗਾ ਦਾ ਉਮੀਦਵਾਰ 23.52% ਵੋਟਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ’ਤੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੇਗੂਰੋ, ਜਿਸ ਨੂੰ 31.11% ਵੋਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ ਦਾ ਵੇਂਤੂਰਾ ਨਾਲ ਸਿਰਫ 8% ਦਾ ਅੰਤਰ ਸੀ। ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਗੂ ਦੀ ਜਿੱਤ, ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ, ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਤੇ ਜਮਹੂਰੀ ਦਲਾਂ ਦੇ ਸਾਥ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੀ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਨੋਟ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ 1974 ’ਚ ਦੇਸ਼ ’ਚੋਂ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਜਾਂ ਅਜਿਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਗਠਜੋੜ ਹੀ ਸੱਤਾ ’ਚ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੁਰਤਗਾਲ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀ ਮਹਾਂਦੀਪ ’ਚ ਧੁਰ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀ, ਧੁਰ ਕੌਮਪ੍ਰਸਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਲੋਂ ਅੰਤਮ ਵਿਕਟ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2021 ’ਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ਦੌਰਾਨ ਧੁਰ ਕੌਮਪ੍ਰਸਤ ‘ਚੇਗਾ’ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਇਹ ਖਤਰਾ ਉਭਰਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਗੇੜ ’ਚ ਤੀਜੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਰਹੀ ਸੀ। 2025 ’ਚ ਹੋਈ ਸੰਸਦੀ ਚੋਣ ’ਚ ਇਹ 60 ਸੀਟਾਂ ਲੈ ਕੇ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਪੁੱਜ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ 2026 ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ’ਚ ਉਸਦਾ ਦੂਜੇ ਗੇੜ ਲਈ ਯੋਗ ਬਨਣਾ, ਦੇਸ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਖਲੋਤੇ ਧੁਰਕੌਮਪ੍ਰਸਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ।
‘ਚੇਗਾ’ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਹਾਰੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵੇਂਤੂਰਾ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ‘ਤਬਦੀਲੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ’ ਦੀ ਆਪਣੀ ਦਲੀਲ ਹੋਰ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਹੇਗਾ।
ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਚੁਣੇ ਗਏ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸੇਗੂਰੋ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਸਮਝਦਾਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਮਹੂਰੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।
ਸਿਆਸੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਆਵਾਸ ਤੇ ਜੀਉਣ ਲਾਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਧਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੇ ਵੇਂਤੂਰਾ ਨੂੰ ਇਹ ਮੌਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੋਣ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਰਿਪੇਖ ’ਚ ਅਸਥਾਈ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਥਾਂ ਢਾਂਚਾਗਤ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਅਮਰੀਕਾ: ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ‘ਆਈਸ’ ਦੀ ਹਿੰਸਕ ਮੁਹਿੰਮ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਉੱਠਿਆ ਲੋਕ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ
ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 2025 ’ਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲੀ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ’ਚੋਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਜਬਰੀ ਕੱਢਣਾ ਉਸਦੀਆਂ ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਕ ਅਹਿਮ ਨੁਕਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਬਾਰੇ ਬੜੀ ਅਪਮਾਨ ਜਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਕੜੀਆਂ-ਬੇੜੀਆਂ ’ਚ ਨੂੜ ਕੇ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜੀ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਡਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੀ ਦੁਨੀਆਂ ’ਚ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਬੁਲੰਦ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥੜੀਆਂ-ਬੇੜੀਆਂ ਲਾ ਕੇ ਫੌਜੀ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਡਿਪੋਰਟ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਚ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਾਲੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ ਦੇਸ਼, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ, ਕੋਲੰਬੀਆ ਤੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਪਰ, ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਸੱਤਾ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਨੀਂ-ਬਹਾਨੀਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੂੜ ਕੇ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਡਿਪੋਰਟ ਕਰਨ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦਾ ਹੀ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਏਜੰਸੀ ‘ਇੰਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਕਸਟਮਜ਼ ਇਨਫੋਰਸਮੈਂਟ’ (ਆਈ.ਸੀ.ਈ.) ਦਾ ਟਰੰਪ ਨੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ’ਤੇ ਪਸਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਨਹੀਂ ਟਰੰਪ ਨੇ ਇਸ ’ਚ ਆਪਣੀ ਨਸਲਵਾਦੀ ‘ਮਾਗਾ’ (‘ਮੇਕ ਅਮਰੀਕਾ ਗ੍ਰੇਟ ਅਗੇਨ’) ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਪਿਛਲੱਗਾਂ ਨੂੰ ਉਚੇਚਾ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਈ.ਸੀ.ਈ., ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ’ਚ ‘ਆਈਸ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਧਰ-ਪਕੜ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ’ਚ ਡੱਕਿਆ ਜਾਣਾ, ਇਕ ਆਮ ਵਰਤਾਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਤਿੱਖਾ ਜਨਤਕ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ’ਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਤੇ ਖੱਬੀ-ਜਮਹੂਰੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕੁੰਨ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ।
ਪਰ, ਜਨਵਰੀ ’ਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ 23ਵੇਂ ਸੂਬੇ ਮਿਨੀਪੋਲਿਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਮਿਨੀਸੋਟਾ ਵਿਚ ਆਈਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਦੋ ਕਤਲਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਚੱਲ ਰਹੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। 7 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਇਕ ਔਰਤ ਰਿਨੀ ਗੁੱਡ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਛੱਡਕੇ ਪਰਤ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਆਈਸ ਦੇ ਏਜੰਟਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਉਸਦੀ ਕਾਰ ‘ਚ ਬੈਠੀ ਦੀ ਹੀ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਆਈਸ ਦੇ ਅਜੰਟ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਕਾਰ ਵੱਲ ਪੈਦਲ ਵਧੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕਾਰ ਰੋਕ ਕੇ ਸਟੀਰਿੰਗ ਵਹੀਲ ’ਤੇ ਹੀ ਬੈਠੀ ਰਹੀ ਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਦਾ ਹਮਸਫਰ, ਬੇਕਾ ਗੁੱਡ ਥੱਲੇ ਉੱਤਰ ਕੇ ਘਟਨਾ ਦੀ ਵੀਡਿਓ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਰ, ਏਜੰਟਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਰਿਨੀ ਗੁੱਡ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਤਿੰਨ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਕਾਰ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਕੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਟਕਰਾਈ। ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ‘ਚੋਂ ਇਕ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਜਦ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਆਈਸ ਦੇ ਏਜੰਟਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਨੰਬਰ 911 ਦੀਆਂ ਐਂਬੂਲੈਂਸਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰਿਨੀ ਗੁੱਡ ਤੱਕ ਇਕਦਮ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜਣ ਦਿੱਤਾ ਬਲਕਿ ਉੱਥੋਂ ਤੱਕ ਪੈਦਲ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਇੰਝ ਨਾ ਕੇਵਲ ਬੜੇ ਘਿਨਾਉਣੇ ਤੇ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਬਲਕਿ ਉਸਨੂੰ ਫੌਰੀ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਦੱਸ ਦੇਈਏ, ਦਸੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ‘ਚ ਹੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਥੇ 2000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਈਸ ਏਜੰਟ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤੇ ਸਨ ਤੇ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਸੋਮਾਲੀ ਮੂਲ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕ ਉਚੇਚੀ ਵੱਡੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਢੀ ਸੀ।
ਰਿਨੀ ਗੁੱਡ ਦੇ ਕਤਲ ਦੀ ਖਬਰ ਫੈਲਣ ਸਾਰ ਹੀ ਮਿਨੀਸੋਟਾ ‘ਚ ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਪਸਰ ਗਏ। ਸੂਬੇ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਕਸਬੇ ‘ਚ ਇਸਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਕੱਠ ਹੋਏ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਰਫ ਪੈਂਦੀ ’ਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ।
ਯਾਦ ਰਹੇ, ਅਮਰੀਕੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਆਈਸ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਵਾਲੀ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਰੁੱਧ ਚੌਕਸੀ ਰੱਖਣ ਤੇ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆਏ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੈਰ ਹਾਜ਼ਰੀ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ-ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਪੁਚਾਉਣ ਲਈ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ‘ਆਬਜ਼ਰਵਰ ਗਰੁੱਪ’ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਆਈਸ ਵੱਲੋਂ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੌਰਾਨ ਘਟਨਾ ਦੀ ਵੀਡੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਿਨੀ ਗੁੱਡ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰ ਵੇਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਕਤਲ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਫੈਲੇ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਫੈਡਰਲ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਗ੍ਰਹਿ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਸਕੱਤਰ ਕਿ੍ਰਸਟੀ ਨਿਊਮ ਨੇ ਰਿਨੀ ਨੂੰ ਇਕ ‘ਘਰੇਲੂ ਅੱਤਵਾਦੀ’ ਦੱਸਿਆ। ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜੇ.ਡੀ.ਵਾਂਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ‘ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਆਪ ਸਹੇੜੀ’ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਟਰੰਪ ਨੇ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁੱਡ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਆਈਸ ਏਜੰਟ ਰੋਸ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਉਸ ਏਜੰਟ ਵੱਲੋਂ ਆਤਮ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਚਲਾਈ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਮਰੀਕਾ ਭਰ ’ਚ ਵਾਇਰਲ ਹੋਈ ਵੀਡਿਉ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਹੀ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਮਿਨੀਸੋਟਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੇਅਰ ਜੈਕੋਬ ਫਰੇਅ ਨੇ ਫੈਡਰਲ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਇਸ ਬਿਆਨ ਕਿ ਰੀਨੀ ਗੁੱਡ ਏਜੰਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਚਲਾਈ ਗੋਲੀ ਵਿਚ ਮਾਰੀ ਗਈ, ਨੂੰ ਉਸੇ ਦਿਨ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕਰਕੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਆਈਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਵੇ।
ਪਰ, ਗ੍ਰਹਿ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਕੱਤਰ ਨਿਉਮ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਸੈਂਕੜੇ ਹੋਰ ਏਜੰਟ ਤੈਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਟਰੰਪ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੂਬੇ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਐਫ.ਬੀ.ਆਈ. ਨਾਲ ਰਲਕੇ ਇਸ ਸਮੁੱਚੀ ਘਟਨਾ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।
ਜਦੋਂਕਿ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਆਈਸ ਏਜੰਟ ਰੋਸ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਘੋਖ-ਪੜਤਾਲ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਗੋਰਾ ਨਸਲਪ੍ਰਸਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਟਰੰਪ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸਮਰਥਕ ਵੀ ਹੈ।
7 ਜਨਵਰੀ ਦੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿਰੁੱਧ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਜਮਾਅ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਠੰਡ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਭਰ ’ਚ ਲਗਾਤਾਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੈਲੀਆਂ, ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ, ਮੋਮਬੱਤੀ ਮਾਰਚ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ। 23 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ‘ਚ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਣ ਤੇ ਹੜਤਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੜਤਾਲ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਚ ਬਹੁਤ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਿਆ। ਦੇਸ਼ ਦਾ ਲਗਭਗ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ‘‘ਨੋ ਜਸਟਿਸ, ਨੋ ਪੀਸ, ਆਈਸ ਔਫ ਆਵਰ ਸਟ੍ਰੀਟਸ’’ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ।
ਮਿਨੀਸੋਟਾ ’ਚ ਇਹ ਆਮ ਹੜਤਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿਰਜ ਗਈ। ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਡ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਕ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ’ਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਪਾਰਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਹੱਕ ’ਚ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੱਪ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਹੜਤਾਲ ਨੂੰ ਅਜੇ 24 ਘੰਟੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੋਏ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਮਿਨੀਸੋਟਾ ‘ਚ ਆਈਸ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਏਜੰਸੀ ‘ਯੂ.ਐਸ. ਕਸਟਮ ਐਂਡ ਬਾਰਡਰ ਪ੍ਰੋਟੈਕਸ਼ਨ’ (ਸੀ.ਬੀ.ਪੀ.) ਨੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਕ 37 ਸਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅਲੈਕਸ ਪ੍ਰੈਟੀ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਆਈ.ਸੀ.ਯੂ. ‘ਚ ਨਰਸ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਦਾ ਸੀ.ਬੀ.ਪੀ. ਦੇ ਏਜੰਟਾਂ ਨੇ ਉਦੋਂ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਕ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਮਾਰ-ਕੁਟਾਈ ਦੀ ਵੀਡਿਓ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕਤਲ ਮੌਕੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਵੀਡਿਓ ’ਚ ਸਾਫ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ’ਚ ਫੋਨ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਔਰਤ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੀ.ਬੀ.ਪੀ. ਦੇ ਏਜੰਟਾਂ ਨੇ ਸਕਿੰਟਾਂ ’ਚ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਢਾਹ ਲਿਆ ਤੇ ਪਿਸਤੌਲ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ।
ਦੇਸ਼ ਦੇ ਫੈਡਰਲ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਰਿਨੀ ਗੁੱਡ ਦੇ ਕਤਲ ਵੇਲੇ ਬੋਲਿਆ ਗਿਆ ਝੂਠ ਅਲੈਕਸ ਦੇ ਕਤਲ ਵੇਲੇ ਵੀ ਹੂਬਹੂ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ‘ਘਰੇਲੂ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦ’ ਸੀ, ਸੀ.ਬੀ.ਪੀ. ਏਜੰਟਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਹਥਿਆਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ‘ਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ’ ਕਰਨ ’ਤੇ ਏਜੰਟ ਨੇ ਆਤਮ ਰੱਖਿਆ ’ਚ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਅਲੈਕਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ‘ਚ ਵਾਇਰਲ ਹੋਈ ਵੀਡਿੳ ਦਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ ਬਾਰੇ ਕੂੜ ਫੈਲਾਉਣ ਤੋਂ ਵਰਜਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵੀਡਿਉ ‘ਚ ਸਾਫ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ’ਚ ਗੰਨ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਫੋਨ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਖੋਲ ’ਚ ਬੰਦ ਉਸਦੀ ਇਕ ਏਜੰਟ ਨੇ ਕੱਢੀ ਸੀ।
ਮਿਨੀਪੋਲਿਸ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਟਿਮ ਵਾਲਜ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਪ੍ਰੈਟੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸੂਬੇ ਵੱਲੋਂ ਜਾਂਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਫੈਡਰਲ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ’ਚ ਆਪਣੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੀ ਸੁਤੰਤਰ ਤੇ ਨਿਆਂਪੂਰਣ ਜਾਂਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਤੱਵਕੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਨੇ ਇਹ ਮੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਆਈਸ ਤੇ ਸੀ.ਬੀ.ਪੀ. ਏਜੰਟਾਂ ਨੂੰ ਸੂਬੇ ਚੋਂ ਫੌਰੀ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਵੇ।
ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਟਰੰਪ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸੂਬੇ ਦੀ ਗਵਰਨਰ ਤੇ ਮੇਅਰ ਵਿਰੁੱਧ ‘ਬਗ਼ਾਵਤ ਭੜਕਾਉਣ’ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ। ਏਜੰਟਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਗਰਦਾਨਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਲਿਆ। ਪਰ ਲੋਕ ਰੋਹ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੁੱਝ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਗਸ਼ਤ ਕਮਾਂਡਰ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਲੈਕਸ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਡ ’ਚ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾਉਣ ਲਈ ਹੰਝੂ ਗੈਸ ਵਰਤਣੀ ਪਈ ਸੀ।
ਸੂਬੇ ’ਚ ‘ਆਈਸ’ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ’ਚ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਆਈ, ਬਲਕਿ ਮਾਇਨੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਸੋਮਾਲੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿਰੁੱਧ 29 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਮਿਨੀਪੋਲਿਸ ਦੇ ਟਾਉਨ ਹਾਲ ’ਚ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਦਿਆਂ ਸੋਮਾਲੀ ਮੂਲ ਦੀ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਕਾਂਗਰਸ ਮੈਂਬਰ, ਇਲਹਾਨ ਉਮਾਰ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਮਿਨੀਪੋਲਿਸ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ‘ਚ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਵੱਲੋਂ ਵਿੱਢੀ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੇ ਹਿੰਸਕ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿਰੁੱਧ ਗੁੱਸਾ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵੱਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। 7 ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਦੇਸ਼ ਭਰ ’ਚ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਰੋਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਤੇ ਰੈਲੀਆਂ ’ਚ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਭਾਗ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੋਵਾਂ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ 23 ਜਨਵਰੀ ਤੇ 30 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ‘ਚ ਹੋਏ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਬੰਦਾਂ ਨੂੰ ਭਰਪੂਰ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
ਮਿਨਾਪੋਲਿਸ ਦੇ ਰਿਨੀ ਗੁੱਡ, ਅਲੈਕਸ ਪ੍ਰੈਟੀ, ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ ਦੇ ਕੀਥ ਪੀਟਰ ਤੇ 2025-26 ਦੌਰਾਨ ਆਈਸ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ’ਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਦਰਜਨਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਹਿਸ਼ੀ ਕਤਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ 23 ਤੇ 30 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੂਬਿਆਂ, ਨਿਊਯਾਰਕ, ਫਿਲੇਡੈਲਫੀਆ, ਐਟਲਾਂਟਾ, ਕਲੀਵਲੈਂਡ, ਡੇਨਵਰ, ਟੈਕਸਾਸ, ਹਾਉਸਟਨ, ਸੀਏਟਲ, ਪੋਰਟਲੈਂਡ, ਬੋਸਟਨ, ਮਿਨੀਪੋਲਿਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲਗਭਗ ਹਰ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕਸਬੇ-ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰੋਸ ਮਾਰਚਾਂ ਤੇ ਰੈਲੀਆਂ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ ਲੱਖਾਂ ਵਪਾਰਕ ਅਦਾਰੇ ਆਈਸ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ’ਚ ਬੰਦ ਰਹੇ। ਇਹ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਹਨ। 7 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਿਨੀਸੋਟਾ ’ਚ ਰਿਨੀ ਗੁੱਡ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਵਜੋਂ ਹੋਏ ਇਕ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾਉਣ ਲਈ ਪੁਲਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗਿ੍ਰਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੇਸ਼ ਭਰ ’ਚ ਹੋ ਰਹੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਐਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਮਾਤ ਦਾ ਹਰ ਵਰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜਮਹੂਰੀ ਹਲਕੇ ਇਸਨੂੰ ਜਮਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੜਾਅ ਵਜੋਂ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸਦੀ ਤੁਲਨਾ 2006 ਦੇ ਮਈ ਦਿਵਸ ਮੌਕੇ ਹੋਈ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹੜਤਾਲ ਨਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਦਬਾਅ ਅਧੀਨ ਕਾਂਗਰਸ ’ਚ ਨਸਲਵਾਦੀ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀ ਸੈਂਸੈਨਬ੍ਰੇਨਰ ਬਿਲ ਪਾਸ ਹੋਣੋਂ ਨਾਕਾਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ 1 ਕਰੋੜ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਮਿਲੀ ਸੀ।
ਮਿਨੀਪੋਲਿਸ ਚ ਹੋਈਆਂ ਰਿਨੀ ਗੁੱਡ ਤੇ ਅਲੈਕਸ ਪ੍ਰੈਟੀ ਦੀਆਂ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੋਏ ਸਰਵੇ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਲੋਕ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਹਨ। ‘ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼’/‘ਸੀਨਾ ਪੋਲ’ ਸਰਵੇ ਮੁਤਾਬਕ 61% ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਹੈ ਕਿ ਆਈਸ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਉਲੰਘ ਕੇ ਦਮਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। 17 ਜਨਵਰੀ ਦੇ ‘ਵਾਲ ਸਟ੍ਰੀਟ’ ਸਰਵੇ ਮੁਤਾਬਕ 54% ਲੋਕ ਆਈਸ ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਤੈਨਾਤੀ ਲੋੜੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। 52% ਲੋਕ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਟਰੰਪ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ।
‘ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼’ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ’ਚ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਮੁਹਿੰਮ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ-‘‘ਇਹ ‘ਝੂਠ’ ਬੰਦ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਟਰੰਪ ਦਾ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਨਿਜ਼ਾਮ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਰੰਗ ਦਰਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਵਧੇਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਜੁਆਬਦੇਹੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਲੀਆਂ-ਬਜ਼ਾਰਾਂ ’ਚ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਹਨ।’’
ਮਿਨੀਸੋਟਾ ’ਚ ਆਈਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਤੇ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਧਿਰਾਂ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਪੇਨ, ਬੈਲਜ਼ੀਅਮ, ਫਰਾਂਸ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਰੋਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਅਮਰੀਕਾ, ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦਾ ਘਿਨਾਉਣਾ ਤੇ ਘਿਰਣਾ ਯੋਗ ਅਸਲ ਚਿਹਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਐਪਸਟੀਨ ਫਾਇਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਰਹੇ ਰੌਂਗਟੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਉਘਾੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਜਿੱਥੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਟਰੰਪ, ਉਸਦੇ ਮਿੱਤਰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਨੰਬਰ ਦੇ ਅਮੀਰ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਾਇਲਾਂ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰ ਨਾਂਅ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਰਾਖਾ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਟਰੰਪ ਜਾਂ ਏਲਨ ਮਸਕ ਦੇ ਕਲੱਬਾਂ ਜਾਂ ਮਹਿਲਾਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਬਲਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ’ਚ ਭਰਪੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ’ਚ ਛਾਪੇ ਮਾਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ।
(10-2-2026)

ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੰਸਦੀ ਚੋਣਾਂ: ਬੀ.ਐਨ.ਪੀ. ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਮਾਇਨੇ
ਸਾਡੇ ਪੂਰਬੀ ਗੁਆਂਢੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ’ਚ 12 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਹੋਈਆਂ 13ਵੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ’ਚ ‘ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਟੀ’ (ਬੀ.ਐਨ.ਪੀ.) ਨੇ 209 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤਕੇ, ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਹੁਮਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਰਹੀ ਜਮਾਇਤੇ-ਏ-ਇਸਲਾਮੀ ਨੇ 68 ਸੀਟਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।
ਇੱਥੇ 2023 ’ਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੱਤਾ ’ਤੇ ’ਅਵਾਮੀ ਲੀਗ’ ਕਾਬਜ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸੇ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਗੂ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸ਼ੇਖ ਹਸੀਨਾ ਉਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੀ ਸੀ। ਸ਼ੇਖ ਹਸੀਨਾ ਨੂੰ ’ਜੇਨ-ਜੀ’ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਦਬਾਅ ਅਧੀਨ ਅਗਸਤ 2024 ’ਚ, ਦੇਸ਼ ਛੱਡਕੇ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਮੁਹੰਮਦ ਯੂਨਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅੰਤਰਿਮ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲੀਆ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਇਸੇ ਨਿਗਰਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਅਧੀਨ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੇਖ ਹਸੀਨਾ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ‘ਅਵਾਮੀ ਲੀਗ’, ਜਿਸਦੀ 1971 ’ਚ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ’ਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਸੀ, ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ’ਚ ਇਸਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ’ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਲਿਹਾਜਾ ਇਹ ਚੋਣਾਂ ’ਬੀ.ਐਨ.ਪੀ.’ ਅਤੇ ’ਜਮਾਇਤ-ਏ-ਇਸਲਾਮੀ’, ਦੋ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਮੁਕਾਬਲਾ ਬਣਕੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਸਨ।
ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ’ਚ ਸੰਸਦ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 350 ਸੀਟਾਂ ਹਨ। 300 ਸੀਟਾਂ ’ਤੇ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚੋਣ ਲੜ ਰਹੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ’ਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੋਟਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜੇਤੂ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਆਂ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ 50 ਸੀਟਾਂ, ਪਾਰਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ’ਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵੋਟਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਅਨੁਪਾਤਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ’ਚ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁੱਲ 12 ਕਰੋੜ 77 ਲੱਖ 11 ਹਜਾਰ 793 ਵੋਟਰਾਂ ’ਚੋਂ 59.44% ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਬੀ.ਐਨ.ਪੀ. ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਗਠਜੋੜ ਨੇ ਜੋ 212 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ 209 ਸੀਟਾਂ ਇਕੱਲੀ ਬੀਐਨਪੀ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ 3 ਹੀ ਸੀਟਾਂ ਹਨ।
ਜਮਾਇਤ-ਏ-ਇਸਲਾਮੀ, 11 ਦਲਾਂ ਦਾ ਗਠਜੋੜ ਬਣਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ’ਚ ਕੁੱਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਗਠਜੋੜ ਨੂੰ ਕੁੱਲ 77 ਸੀਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। ਜਮਾਇਤ-ਇ-ਇਸਲਾਮੀ ਦੇ ਖਾਤੇ 68 ਸੀਟਾਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜੇਨ-ਜੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ’ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿਟੀਜਨ ਪਾਰਟੀ’ (ਐਨ.ਸੀ.ਪੀ.) ਨੇ 7 ਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਦਲਾਂ ਨੇ 2 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸਲਾਮੀ ਅੰਦੋਲਨ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼’ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਦਲ ਨੇ 1 ਸੀਟ ਜਿੱਤੀ ਹੈ। 2 ਸੀਟਾਂ ਗੈਰ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਜਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। 7 ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰ ਜਿੱਤੇ ਹਨ ਤੇ ਇਕ ਸੀਟ ’ਤੇ ਚੋਣ ਰੱਦ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
ਜੇਤੂਆਂ ’ਚ, ਬੀ.ਐਨ.ਪੀ. ਵਲੋਂ ਚੋਣ ਲੜਨ ਵਾਲੇ 3 ਹਿੰਦੂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਦਕਿ ਜਮਾਇਤ-ਏ-ਇਸਲਾਮੀ ਵਲੋਂ ਖੜ੍ਹਾ ਇਕੋ-ਇਕ ਹਿੰਦੂ ਉਮੀਦਵਾਰ ਚੋਣ ਹਾਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੋਣ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ 7 ਔਰਤਾਂ ਚੋਂ 6 ਬੀ.ਐਨ.ਪੀ. ਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੈਰਿਸਟਰ ਰੁਮੀਨ ਫਰਹਾਨਾ ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਜਿੱਤੀ ਹੈ।
ਇਕ ਖੱਬੇ-ਪਖੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਜੋਨਾਇਦ ਸਾਕੀ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਨੋਟ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੇਖ ਹਸੀਨਾ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ‘ਅਵਾਮੀ ਲੀਗ’ ’ਤੇ ਚੋਣਾਂ ’ਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਉਥੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਡੀ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਦਲ ’ਵਰਕਰਸ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼’ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ’ਜਾਸੋਡ ਗਠਜੋੜ’ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਦਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਗੂਆਂ-ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ’ਤੇ ਦਮਨ-ਤਸ਼ੱਦਦ ਢਾਹੁਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ’ਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ’ਚ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ’ਚ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਕ ਰਾਇ ਸ਼ੁਮਾਰੀ (ਰੈਫਰੈਂਡਮ) ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੁਹੰਮਦ ਯੂਨਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਸਿਆਸੀ ਦਲਾਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ, ਜਿਸ ’ਚ ਅਵਾਮੀ ਲੀਗ ਤੇ ਹੋਰ ਦਲਾਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ‘ਜੁਲਾਈ ਚਾਰਟਰ’ ਦਾ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਇਕ 84 ਨੁਕਾਤੀ ਸੁਧਾਰ ਚਾਰਟਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁੱਲ ਪੋਲ ਹੋਈਆਂ ਵੋਟਾਂ ਚੋਂ 65.3% ਨੇ ‘ਜੁਲਾਈ ਚਾਰਟਰ’ ’ਚ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ’ਚ ਫਤਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਚਾਰਟਰ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਨਵੀਂ ਸੰਸਦ ਇਸਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰੇਗੀ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਸੰਸਦ, ’ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੁਧਾਰ ਕੌਂਸਲ’ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜ ਕਰੇਗੀ ਤੇ 180 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚੜ੍ਹਾਏਗੀ।
‘ਜੁਲਾਈ ਚਾਰਟਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ’
ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੋ ਕਾਰਜਕਾਲ, ਭਾਵ 10 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕੇਗਾ।
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਦੋ ਅਹੁਦੇ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦਾ। ਭਾਵ ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ।
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ‘ਐਮਰਜੈਂਸੀ’ ਦਾ ਐਲਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਸੰਸਦ ਦੋ ਸਦਨਾਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਲਈ ਇਕ 100 ਮੈਂਬਰੀ ਰਾਜ ਸਭਾ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ।
ਡਿਪਟੀ ਸਪੀਕਰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਮੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਵੇ।
ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਵਧਾਈਆਂ ਜਾਣ।
ਚੋਣਾਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬੈਲਟ ਪੇਪਰ ਰਾਹੀਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਣ, ਨਾ ਕਿ ਈ.ਵੀ.ਐਮਜ਼ ਰਾਹੀਂ।
ਸੰਵਿਧਾਨ ’ਚ ਦਰਜ ਚਾਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ- ਕੌਮਪ੍ਰਸਤੀ, ਸਮਾਜਵਾਦ, ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਵਾਦ ਨੂੰ ਬਦਲਕੇ ਸਮਾਨਤਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ।
ਇਹ ਨੁਕਤਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜਮਹੂਰੀ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ’ਚ ਨਾਂਹ ਪੱਖੀ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜਮਹੂਰੀ ਹਲਕੇ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ’ਚ ਜਮਾਇਤ-ਏ-ਇਸਲਾਮੀ ਦੇ ਸੱਤਾ ਨਾ ਸੰਭਾਲ ਸਕਣ ਦੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਹਾਂ ਪੱਖੀ ਵਰਤਾਰੇ ਵਜੋਂ ਅੰਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਐਪਰ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਬੀ.ਐਨ.ਪੀ. ਵੀ ਕਦੇ ਵੀ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀ ਧਾਰਣੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਇਹ ਸੱਜੇ-ਪੱਖ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। 1978 ’ਚ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਹਾਲੀਆ ਚੋਣਾਂ ’ਚ ਇਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਾਰਿਕ ਰਹਿਮਾਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਫੌਜੀ ਜਰਨੈਲ ਜਿਆਉਰ ਰਹਿਮਾਨ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਿਆਉਰ ਰਹਿਮਾਨ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ’ਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਉਹ1977 ਚ ਹੋਏ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਸਮੇਂ ਮੁਜੀਬੁਰ ਰਹਿਮਾਨ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1981 ਦੇ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਸਮੇਂ ਉਸਦਾ ਕਤਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਬੀ.ਐਨ.ਪੀ. ਦੀ ਕਮਾਨ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਬੇਗਮ ਖਾਲਿਦਾ ਜਿਆ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ ਸੀ, ਜੋ 1991-96 ਤੇ 2001-06 ਦੌਰਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਹੀ ਸੀ। 2001 ਤੋਂ 2006 ਤੱਕ ਦੇ ਉਸਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਜਮਾਇਤ-ਏ-ਇਸਲਾਮੀ ਬੀਜੇਪੀ ਦੀ ਭਾਈਵਾਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਤਾਰਿਕ ਰਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ ਹਸੀਨਾ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਚਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਡੀਕਲ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਰਿਹਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ 2008 ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਚਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ 17 ਸਾਲ ਪਿਛੋਂ ਅਪਣੀ ਮਾਂ ਬੇਗਮ ਖਾਲਿਦਾ ਜਿਆ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਬੀਮਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਪਰਤਿਆ ਸੀ। ਬੇਗਮ ਖਾਲਿਦਾ ਜਿਆ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ, ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਬੀਐਨਪੀ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ ਸੀ।
ਜਮਹੂਰੀ ਹਲਕਿਆਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਪੁਖ਼ਤਾ ਰਾਏ ਹੈ ਕਿ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਬੀ.ਐਨ.ਪੀ. ਦੀ ਜਿੱਤ, ਮਹਿਜ 2024 ਵਿਚ ਢਾਕਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਜੇਨ-ਜੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਰੋਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਲਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਧਨਾਢਾਂ ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਉਤਰ ਵਿਚਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਸ਼ਤਪਨਾਹਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਗਿਣੀ ਮਿੱਥੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਜਿੱਥੇ ਪੱਛਮੀ ਗੋਲਾਰਧ ’ਚ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮੁੜ ਯਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਅਫਰੀਕਾ ਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ’ਚ ਵੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭੁਸੱਤਾ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹਰ ਹਰਬਾ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੱਤਾ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਹਾਂ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ’ਚ ਸ਼ੇਖ ਹਸੀਨਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ’ਅਵਾਮੀ ਲੀਗ’ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਤੇ ਉਸਦੇ ਤਖਤਾਪਲਟ ਲਈ ਠੋਸ ਆਧਾਰ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਕੜਾ ਵਿਭਾਗ ਮੁਤਾਬਕ 2024 ’ਚ ਡਿਗਰੀ ਧਾਰਕ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦੀ ਦਰ ਕਾਫੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਵ 13.5% ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਲ ਕਿਰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਿਗੂਣੀਆਂ ਆਮਦਨਾਂ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲਾ 84% ਹਿੱਸਾ ਗੈਰ ਸੰਗਠਿਤ ਖੇਤਰ ’ਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਸੀ। ਡਿਜੀਟਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਐਕਟ ਤੇ ਗਿਣੇ-ਮਿਥੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਰਾਜਸੀ ਦਮਨ-ਉਤਪੀੜਨ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਸੀ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਬਰਾਮਦ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਵਾਲਾ ਆਰਥਿਕ ਮਾਡਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਢਾਂਚਾਗਤ ਵਿਰੋਧਤਾਈਆਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਹਿੱਸਿਆਂ ’ਚ ਬੇਚੈਨੀ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਜਾਰਜੀਆ, ਯੁਕਰੇਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਿਸਰ ਤੱਕ ਹੋਏ ਅਖੌਤੀ ‘ਅਰਬ ਬਸੰਤ’ ਤੇ ‘ਗੁਲਾਬੀ ਇਨਕਲਾਬ’ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਅਜਿਹੀਆਂ ਜਰਖੇਜ਼ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ’ਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੌਜੂਦਾ ਬੇਚੈਨੀ ਦੀ ਸ਼ਿਨਾਖਤ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਤੀ ਵਿਰੋਧੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੂੰ ਫੰਡ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੂੰ ਢੁਕਵੇਂ ਰਣਨੀਤਕ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਸੱਤਾ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ’ਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
‘ਕੋਟਾ ਵਿਰੋਧ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਜਾਨ-ਜੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵੀ ਸ਼ੇਖ ਹਸੀਨਾ ਦੇ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ’ਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਮਿਸਰ ਦੇ 2011 ਦੇ ‘ਅਰਬ ਬਸੰਤ’ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਂਗ ਫੌਜ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਖੁਫੀਆ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਦਖਲ ਦੇਣ ਤੋਂ ਨਾ ਕੇਵਲ ਪਾਸਾ ਵੱਟ ਲਿਆ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਚ ਖਲੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਦਾਰੇ ਅਕਸਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦਖਲ ਦੇ ਸੰਦ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਆਰਥਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਦੋਲਨ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਠੀਕ ਸੀ। ਪਰ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਚਿੰਤਾਤੁਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਅਵਾਮੀ ਲੀਗ ਤੇ ਸ਼ੇਖ ਹਸੀਨਾ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦੀ ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਔਖਾ ਸੀ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਚੀਨ-ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਤੋਲ ਬਣਾ ਕੇ ਚਲਣਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਹਿੰਦ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਢਾਂਚੇ ’ਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਿਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਚੀਨ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਆਧਾਰਭੂਤ ਢਾਂਚਾਗਤ ਨਿਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨਾ ਅਮਰੀਕਾ ਲਈ ਵੱਡੀ ਤਕਲੀਫ ਦਾ ਸਬੱਬ ਸੀ।
ਅਗਸਤ 2024 ’ਚ ਸ਼ੇਖ ਹਸੀਨਾ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹੁਣ ਪਿੱਛੋਂ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ ਮੁਹੰਮਦ ਯੂਨਸ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਤਰਮ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਗੱਦੀ ਨਸ਼ੀਨ ਹੋਣਾ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਿਰਪੱਖ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਵਲੋਂ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲ ਲੈਣ ਜਿਹਾ ਸਾਧਾਰਨ ਮਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਯੂਨਸ ਦੇ ‘ਸੰਸਾਰਕ ਉੱਤਰ’ ਭਾਵ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿੱਤੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਸਬੰਧ ਹਨ। ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲਣ ਪਿਛੋਂ ਉਸ ਵਲੋਂ ਈਂਧਣ ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਘਟਾਉਣ, ਮੁਦਰਾ ਨੂੰ ਸੁੰਗੇੜਨ, ਬੈਂਕਿੰਗ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਿਊਂਤਬੰਦੀ ਕਰਨ ਆਦਿ ਲੋਕ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨਾਲ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮੁਦਰਾ ਫੰਡ ਤੋਂ 6.4 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਦਾ ਰਾਹਤ ਪੈਕੇਜ਼ ਭਾਵ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈਣਾ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਨਅਤੀ ਖੇਤਰ, ਗਾਰਮੈਂਟ ਉਦਯੋਗ ’ਚ ਹਕੀਕੀ ਤਨਖਾਹਾਂ ਘਟੀਆਂ ਹਨ, ਮਹਿੰਗਾਈ ਦਰ 9% ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਗਈ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅਵਾਮੀ ਲੀਗ ’ਤੇ ਚੋਣਾਂ ’ਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ’ਤੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਈ ਗਈ ਬਲਕਿ ਇਸ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ’ਤੇ ਦਮਨ-ਤਸ਼ੱਦਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਤੇ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਦੀ ਖਰੀ ਅਲੰਬਰਦਾਰ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ’ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਰਕਰਜ਼ ਪਾਰਟੀ’ ਤੇ ਹੋਰ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਵੀ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ’ਚ ਬੰਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਬੀ.ਐਨ.ਪੀ. ਨੇ ਵੱਡਾ ਬਹੁਮਤ ਤਾਂ ਬੇਸ਼ੱਕ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਮੂਹਰੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਸਿਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਰਜ਼ਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 100 ਅਰਬ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ’ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਰਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਧਨਾਢਾਂ ਦਾ ਦਬਾਅ ਬਣਿਆ ਰਹੇਗਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਮਹਿੰਗਾਈ, ਆਵਾਮ ਦੀਆਂ ਘੱਟ ਰਹੀਆਂ ਆਮਦਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮੁਦਰਾ ਫੰਡ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਪੈਕੇਜ਼ ਲੈਣ ਸਮੇਂ ਮੰਨੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ, ਜੋ ਆਮ ਆਦਮੀ ’ਤੇ ਹੋਰ ਭਾਰ ਪਾਉਣਗੀਆਂ, ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਵੀ ਮੂੰਹ ਅੱਡੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵੀ ਚੀਨ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਕਰਨ ਤੇ ਹਿੰਦ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਚੌਖਟੇ ’ਚ ਆਪਣਾ ਸੰਪੂਰਨ ਭਾਈਵਾਲ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ’ਤੇ ਦਬਾਅ ਹੋਰ ਵਧਾਏਗਾ।
ਮੁਸਲਮ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ’ਜਮਾਇਤ ਏ ਇਸਲਾਮੀ’ ਦਾ 2006 ’ਚ 18 ਸੀਟਾਂ ਤੋਂ ਛੜੱਪਾ ਮਾਰਕੇ ਇਸ ਵਾਰ 68 ’ਤੇ ਪੁੱਜਣਾ ਤੇ ਮੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣਨਾ ਵੀ ਕੋਈ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਵਰਤਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। 1971 ’ਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੰਗ ਵੇਲੇ ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ 5 ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਸੀ। ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਤੱਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਨ-ਜੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ’ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿਟੀਜਨ ਪਾਰਟੀ’ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਗਠਜੋੜ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ 30 ’ਚੋਂ ਕੇਵਲ 7 ਸੀਟਾਂ ਹੀ ਜਿੱਤ ਸਕੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ’ਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ’ਚ ਹੋਈਆਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਚੋਣਾਂ ’ਚ ਵੀ ਜਮਾਇਤ-ਏ-ਇਸਲਾਮੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿੰਗ ‘ਛਾਤਰ ਸ਼ਿਵਿਰ’ ਨੇ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹੁਣ ਪੇਚੀਦਾ ਸੰਕਟ ਦਰਪੇਸ਼ ਹੈ। ਬੀ.ਐਨ.ਪੀ., ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮੁਦਰਾ ਫੰਡ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਰਤਾਂ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਜਿਸ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਹੈ, ਕੋਲ ਬੇਲਗਾਮ ਬਹੁਮਤ ਹੈ। ਜਮਾਇਤ ਏ ਇਸਲਾਮੀ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲਣ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਆਪਣੀ ਕੱਟੜ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੀਡਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਉਪਰੋਂ ਜੇਨ-ਜੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਅਪਾਰ ਆਸਾਂ ਤੇ ਉਮੰਗਾਂ ਹਨ। ਨਵ-ਉਦਾਰਵਾਦ ਦੀਆਂ ਪੀਡੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਅਰਥਚਾਰਾ, ਜਿਸ ’ਚ ਆਰਥਕ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੀ ਮੁੜ ਵੰਡ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਿੰਦ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਵਿਊਂਤਬੰਦੀ ’ਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਦਬਾਅ।
ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਜਿੱਥੇ ਖੱਬੀ ਧਿਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਉਥੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਮਾਤ ਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਮੋੜਾ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਦਰਮਿਆਨ ਮਹਿਜ ਇਕਜੁਟਤਾ ਨੂੰ ਪੀਡਾ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ 17 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਬੀ.ਐਨ.ਪੀ. ਦੇ ਆਗੂ ਤਾਰਿਕ ਰਹਿਮਾਨ ਨੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕ ਲਈ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬੀ.ਐਨ.ਪੀ. ਦੇ ਨਵੇਂ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਾਂਸਦਾਂ ਨੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਜੋਂ ਤਾਂ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕ ਲਈ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ‘ਜੁਲਾਈ ਚਾਰਟਰ’ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸੁਧਾਰ ਕੌਂਸਲ ਦੇੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਜੋਂ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹਨ। ਬੀ.ਐਨ.ਪੀ. ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਜੁਲਾਈ ਚਾਰਟਰ’ ਨੂੰ ਅਜੇ ਸੰਸਦ ਨੇ ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਮੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਜਮਾਇਤ ਏ ਇਸਲਾਮੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਜੇਨ-ਜੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਐਨ.ਸੀ.ਪੀ. ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬੀ.ਐਨ.ਪੀ. ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਢਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
(19 ਫਰਵਰੀ 2026)

ਪਾਕਿਸਤਾਨ : ‘ਲੋਕ-ਸੱਥ’ ਅਨੁਸਾਰ ਮਛੇਰਿਆਂ ਦੇ ਉਜਾੜੇ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਬੈਂਕ ਦੋਸ਼ੀ
ਸਾਡੇ ਹਮਸਾਇਆ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੂਬਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਡੇਰਾ ਗ਼ਾਜ਼ੀ ਖਾਨ ਵਿਖੇ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਦੇਸੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ’ਤੇ ਬਣੇ ਟੌਂਸਾ ਬੈਰਾਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਇਹ ਇਕੱਠ ਸਥਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਢਾਹ ਦੇਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਤੇ ਆਪਣਾ ਵਸੇਬੇ ਦਾ ਹੱਕ ਜਤਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਕੱਠ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ-ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਬਣਾਈ ਜਥੇਬੰਦੀ ‘ਸਿੰਧ ਬਚਾਓ ਤਰਲਾ’ ਤੇ ਹੋਰ ਜਨਤਕ ਤੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਲੋਂ ‘ਲੋਕ ਸੱਥ’ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਜਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਸਦੇ ਦੇਸੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਰੀਬ 70 ਘਰ ’ਪੰਜਾਬ ਇੰਨਕਰੋਚਮੈਂਟ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਅਥਾਰਟੀ’ (ਪੀ.ਈ.ਆਰ.ਏ.) ਨੇ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਆਖਰੀ ਹਫਤੇ ਚ ਨਾਜ਼ਾਇਜ਼ ਕਬਜ਼ਾ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਬੁਲਡੋਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਢਾਹ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਇਹ ਲੋਕ, 1947 ’ਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹੋਂਦ ’ਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ।
ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਤ ਵਿਹੂਣੇ ਕਰਕੇ ਸੈਂਕੜੇ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਕੱਕਰ ਪੈਂਦੇ ਚ ਰਾਤਾਂ ਆਸਮਾਨ ਥੱਲੇ ਗੁਜਾਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹੋ ਨਹੀਂ, ਮੱਛੀਆਂ ਫੜ੍ਹਕੇ ਜਾਂ ਟੋਕਰੇ ਬਣਾਕੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਕੇਹਲ, ਮੋਰ, ਮੋਹਾਨਾ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਤ ਦੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣ ਦੇ ਹੱਕ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਵੀ ਖੋਹ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਦਾ ਢਾਹਿਆ ਜਾਣਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਸਰਾਸਰ ਉਲੰਘਣਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਭ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਤੇ ਘਰ ਢਾਹੁਣ ਦੀ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਸਥਾਪਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਾਇਦਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵਰਜੀ ਵੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਦਰਅਸਲ ਇਕ ਸਰਕਟ ਹਾਊਸ ਉਸਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇਸ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੇ ਧੱਕੜਸ਼ਾਹ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਬੁਲਾਈ ਗਈ ਇਸ ਲੋਕ-ਸੱਥ ਸਾਹਮਣੇ ਬਸਤੀ ਸ਼ੇਖਾਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਜਾੜੇ ਗਏ ਦਰਜਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਿਆਨ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪੀ.ਈ.ਆਰ.ਏ., ਪੁਲਸ ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਜਾੜੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਢਾਹੇ ਗਏ ਦਮਨ-ਤਸ਼ੱਦਦ ਬਾਰੇ ਤਫਸੀਲ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਜੁਆਬਦੇਹ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਘੋਖ-ਪੜਤਾਲ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪਣਾ ਅੰਤਮ ਨਿਰਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ’ਲੋਕ ਸੱਥ’ ਨੇ ਉਜਾੜੇ ਗਏ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉਜਾੜਾ ਖਤਮ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਢੁਕਵਾਂ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਨਿਰਣੇ ਚ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਬੈਂਕ ਨੂੰ ਉਜਾੜੇ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਚੁਗਿਰਦੇ ਨੂੰ ਪੁੱਜੇ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਜਨਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੇ ਜਾਣ ਦੀ ਵੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਨਿਰਣੇ ’ਚ ਮੌਜੂਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਿਜਾਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਸਬੰਧਤ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ‘ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਜਾਇਜ਼ ਕਬਜ਼ਾਕਾਰ’ ਕਿਵੇਂ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਐਲਾਨ ਨੂੰ ਨਵਿਆਉਣ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ, ਦਰਿਆ ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜਨਮਜਾਤ ਹੱਕਾਂ-ਹਕੂਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ।
ਲੋਕ-ਸੱਥ ਸਾਹਵੇਂ ਬਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਈ ਪੀੜਤਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਂਅ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਉਜਾੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ 1950 ਵਿਆਂ ਚ ਇਹ ਟੌਂਸਾ ਬੈਰਾਜ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਵੀ ਉਜਾੜੇ ਦਾ ਡੰਗ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ ਸੀ।
ਲੋਕ-ਸੱਥ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਬੈਂਕ, ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਕ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਮੁੜ-ਵਸੇਬਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਚ ਨਾਕਾਮ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇਸਨੂੰ 2007 ਚ ਹੋਏ ਉਜਾੜੇ ਵੇਲੇ ਜਨਤਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
‘ਸਿੰਧ ਬਚਾਓ ਤਰਲਾ’ ਨਾਲ ਜੁੜੋ ਕਾਇਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਗੱਦੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, ‘‘ਇਸ ਉਜਾੜੇ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਸਮਝਣ ਤੇ ਇਸਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਤਲਾਫੀ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਵਡੇਰੇ ਪਰਿਖੇਪ ਚ ਰੱਖਕੇ ਦੇਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਮੁਨਾਫੇ ਲਈ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਕੇ ਦੇਸੀ ਮਛੇਰੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਖੋਹਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਧੁਆ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ’ਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਤੇ ਚੁਗਿਰਦੇ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਤਬਾਹੀ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ ਇਸੇ ਦਾ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਹੈ।’’
ਲੋਕ-ਸੱਥ ਦੌਰਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਹੀ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਦੀ ਜੀਵੰਤਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।
ਮਜ਼ਦੂਰ ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ (ਐਮ.ਕੇ.ਪੀ.) ਸਮੇਤ ਕਈ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਲੋਕ-ਸੱਥ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਅਤੇ ‘ਸਿੰਧ ਬਚਾਓ ਤਰਲਾ’ ਦੇ ਇਸ ਸੱਦੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਐਮ.ਕੇ.ਪੀ. ਦੇ ਆਗੂ, ਉਘੇ ਵਕੀਲ ਰਾਮਿਸ ਸੁਹੇਲ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ, ‘ਲੋਕ-ਸੱਥ’ ਨੂੰ ਮਹਿਜ ਸੰਕੇਤਕ ਰੂਪ ’ਚ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਦੋਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੇ ਬੂਹੇ ਗਰੀਬਾਂ ਤੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਲਈ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਖ਼ੁਦ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਉਸਾਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ‘ਲੋਕ-ਸੱਥ’ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਸਾਂਝੀ ਲੋਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਕਾਨੂੰਨੀਅਤ’ ਤੇ ‘ਨਿਆਂ’ ਨੂੰ ਇਕੋ ਹੀ ਚੀਜ਼ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੈ। (5-2-2026)

ਕਹਾਣੀ
ਹਵਾ

• ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਰੁਪਾਣਾ
  ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਮਦਨ ਤ੍ਰਭਕ ਪਿਆ। ਅੱਕਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਛੇ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਬੱਚਾ ਮੂਧੇ ਮੂੰਹ ਪਿਆ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਦੀ ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਗੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਕਦੀ ਉਹ ਸਿਰ ਨੂੰ ਉਪਰ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ। ਕਦੀ ਉਹਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੱਧਮ ਸੁਣਦੀ, ਕਦੀ ਉੱਚੀ।
  ਮਦਨ ਨੇ ਗੱਡੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਗੜੀ ਦੇ ਲੰਮੇ ਲੜ ਨਾਲ ਉਹ ਦਾ ਮੂੰਹ ਪੂੰਝਿਆ। ਫੇਰ ਉਹਨੇ ਇਹ ਪਤਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਸੀ ਜਾਂ ਕੁੜੀ। ਉਹ ਕੁੜੀ ਨਿਕਲੀ। ਬੱਚੀ ਉਹਦੇ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਈ।
  ਕੋਲ ਹੀ ਦੁੱਧ-ਚਿੱਟਾ ਬੁਰਕਾ ਇਉਂ ਪਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੀ ਨਾਲ ਉੱਡ ਕੇ ਆਇਆ ਹੋਵੇ।
  ‘ਕੋਈ ਮਾਂ ਸਿੱਟ ਕੇ ਭੱਜ ਗਈ ਵਿਚਾਰੀ ਨੂੰ।’ ਉਹਨੇ ਸੋਚਿਆ, ‘ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਚੰਦਰੀ ’ਵਾ ਵਗ ਗਈ ਐ-ਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬੱਚੇ ਨ੍ਹੀਂ ਸੰਭਾਲੇ ਗਏ।’ ਉਸ ਨੇ ਬੱਚੀ ਦੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗਲ ਦੁਆਲੇ ਵਲ ਲਈਆਂ।
  ਸਾਹਮਣੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਖਾਲ ਵਿਚ ਆਦਮੀ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਿਆ। ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਲਾਸ਼ ਸੀ। ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਕਾਲੀ ਸਿਆਹੀ ਨਾਲ ਖੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਚੰਦ ਤੇ ਤਾਰਾ। ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਪੀੜ ਦੀਆਂ ਲੀਕਾਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਚੰਦ ਤੇ ਤਾਰੇ ਦਾ ਰੂਪ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੇਟ ਵਿਚੋਂ ਆਂਦਰਾਂ ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਬਾਹਰ ਲਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੈਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਪੁੱਟੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਾਨ ਨਿਕਲਣ ਵੇਲੇ ਤੜਫਦਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ।
  ‘ਹੈਂਸਿਆਰੇ! ਪਿਓ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸਿੱਟ ਗਏ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਧਾਲ ਕੇ ਲੈ ਗਏ- ਤੇ ਏਸ ਜੁਆਕੜੀ ਨੂੰ ਰੁਲਦਾ ਛੱਡ ਗਏ’।’ ਉਹਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਉਹਨੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ।
  ਬੱਚੀ ਦਾ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਆਪਣੇ ਅੱਬਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ ਚਿੱਟੇ ਬੁਰਕੇ ਵੱਲ ਵੇਖ-ਵੇਖ ਉਹਨੂੰ ਖਿਆਲ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਬੱਚੀ ਦੀ ਮਾਂ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹੀ ਉਹਦੇ ਖਾਵੰਦ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਆਪ ਤਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਵਾਲਾ, ਉਹਦੇ ਹੋਰ ਨਿਆਣੇ ਹੋ ਪੈਣਗੇ ਤੇ ਖਬਰੇ ਏਸ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਭੁੱਲ ਜਾਵੇ ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਕੀ ਹਰਜ਼ ਸੀ।’
  ‘ਬੱਚੇ ਰੱਬ ਦਾ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਨੇ-ਬੱਚਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਦਮੀ ਪਾਪ ਕਰਨ ਤੋਂ ਡਰਦੈ।’ ਮਦਨ ਨੂੰ ਮਾਂ ਦੀ ਕਹੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਆ ਗਈ।
  ’ਤੇ ਜੋ ਉਹ ਕਰ ਕੇ ਗਏ ਨੇ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਪੁੰਨ ਸੀ?’ ਫੇਰ ਉਹਨੂੰ ਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਝੂਠੀ ਜਾਪੀ।
  ਬੱਚੀ ਫੇਰ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ।
  ‘ਦੁਰਗੀ ਵੀ ਆਂਹਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਰੱਬ ਇਕ ਧੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੰਦਾ-ਦੁਖ ਸੁਖ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ’ ਲਓ ਰੱਬ ਨੇ ਉਹਦੇ ਵਾਸਤੇ ਧੀ ਘੱਲ ਦਿੱਤੀ ਐ’ ਹਾਲੇ ਇਹਨੂੰ ਕੀ ਪਤੈ। ਨਾ ਇਹ ਹਿੰਦੂ, ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ। ਬਿਲੂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੀ ਫਿਰੂਗੀ-ਦੋਵੇਂ ਭੈਣ ਭਰਾ।’ ਮਦਨ ਦੀ ਬੀਵੀ ਦੁਰਗੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਤਿੰਨੇ ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਨਾਲ। ਦੋ ਮਰ ਗਏ, ਬਿੱਲੂ ਬਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਿੱਲੂ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਦੁਰਗੀ ਫੇਰ ਹਾਮਲਾ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਉਹ ਮਰ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਦੁਰਗੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਧੀ ਵਾਸਤੇ ਸੱਧਰ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ।
  ‘ਕਿਉਂ, ਦੁਰਗੀ ਨੂੰ ਮਾਂ ਬਣਾ ਲਏਂਗੀ?’ ਉਹਨੇ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਵਰਚਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਤੇ ਫੇਰ ਕੱਸੀ ਵੱਲ ਲੈ ਤੁਰਿਆ। ਪਾਣੀ ਪਿਆ ਕੇ ਉਹਨੇ ਮੂਕੇ ਦੇ ਲੜੋਂ ਗੁੜ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਲਿਟਾ ਕੇ ਗੱਡੀ ਹੱਕ ਲਈ।
  ਦੋ ਕੁ ਫਰਲਾਂਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਦੋ ਹੋਰ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਿਸੀਆਂ। ਫੇਰ ਕੁਝ ਹੋਰ। ਉਹਨੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ ਤਾਂ ਸੜਕ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਪਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਂ ਦੀ ਕਹੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਆ ਗਈ, ‘ਮਦਨ ਤੇਰੇ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਚਾਲੇ ਨਹੀਂ-ਭੇਡ ਵਾਂਗੂ ਨੀਵੀਂ ਪਾਈ ਰੱਖਦੈਂ। ਨੀਵਾਂ ਵੇਖੇ ਤੋਂ ਅੱਧੀ ਦੁਨੀਆ ਦਿਸਦੀ ਐ’ ਤੇ ਅੱਜ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਨੀਵਾਂ ਵੇਖਣ ਦੀ ਆਦਤ ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ। ਜੇ ਉਹ ਕੱਸੀ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਜਾਂਦਾ ਕਿੱਥੇ? ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਰਾਤ ਕੱਟਣ ਦੇਣੀ ਸੀ? ਹੰਸ ਰਾਜ ਨੇ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਇਹ ਆਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਦੁਕਾਨ ਵਿਚੋਂ ਉਠਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕਾਫ਼ਲਾ ਲੰਘ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ ਡਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਘਰਾਂ ਦੇ ਬੂਹੇ ਬੰਦ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਉਹਨੂੰ ਇਕ ਵੀ ਬੰਦਾ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਿਆ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਅੱਜ ਤਾਂ ਚੁੰਗੀ ਉਤੇ ਰਾਮ ਲਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਚੁੰਗੀ ਬੰਦ ਸੀ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਬੰਨ੍ਹ-ਸੁਬ ਕਰ ਦਿੰਦਾ।
  ਚੁਫੇਰੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਹੀ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਭਵੰਤਰ ਗਿਆ। ਮਦਨ ਵੀ ਡਰ ਗਿਆ।
  ‘ਪਾਣੀ’। ਇਕ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਸੜਕ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਇਕ ਲਾਸ਼ ਨੇ ਉਠਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ।
  ਮਦਨ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ।
  ‘ਪਾਣੀ’ ਅਸੀਂ ਮਰਦਾਨੇ ਕੇ ਹੁਨੇ ਆਂ ਪਰਾਵਾ’ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਤੈਨੂੰ ਤਾਰੇ’।’
  ਉਹਦੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਸੱਟ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਲਹੂ ਦੀ ਛਪੜੀ ਲੱਗੀ ਪਈ ਸੀ। ਅੱਧਾ ਕੁ ਉਠ ਕੇ ਉਹ ਫੇਰ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
  ਸੜਕ ਉਤੇ ਘਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਖਿੰਡਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਆਟਾ ਗੁੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਕਨਾਲੀ ਦੇ ਠਿਕਰੇ। ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਸੁਰਾਹੀ, ਇਕ ਚਰਖਾ ਉਖੜਿਆ ਹੋਇਆ। ਕੁਝ ਸਿਲਵਰ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਚਿੱਬੇ ਹੋਏ-ਹੋਏ। ਪਿੱਤਲ ਜਾਂ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਕੋਈ ਬਰਤਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਦਨ ਨੇ ਇਕ ਸਿਲਵਰ ਦਾ ਕੌਲਾ ਸਿੱਧਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਛੱਪੜੀ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਤੁਰ ਪਿਆ।
  ਕੁਝ ਲਾਸ਼ਾਂ ਅੱਧੀਆਂ ਛੱਪੜੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਸਨ, ਕੁਝ ਸਾਰੀਆਂ। ਮਦਨ ਨੇ ਗਿਣੀਆਂ, ਕੁੱਲ ਤੀਹ ਸਨ। ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਲਹੂ ਘੁਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਦਨ ਨੇ ਕੋਈ ਸਾਫ ਜਿਹੀ ਥਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਲਈ ਛੱਪੜੀ ਦਾ ਗੇੜਾ ਕੱਢਿਆ ਪਰ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਨਿਉਂ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਕਟੋਰਾ ਭਰ ਲਿਆ। ਕਟੋਰੇ ਵਿਚਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹਦੇ ਵਿਚ ਲਹੂ ਸੀ। ਫੇਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਹਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕੀ ਆਈ, ਉਹ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਤੁਰ ਪਿਆ।
  ‘ਲੈ ਬਈ, ਜੇ ਤੇਰੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਤਣ-ਪੱਤਣ ਲੱਗ ਜਾਏਂਗਾ’ ਏਸ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਤੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਦਾ ਲਹੂ ਰਲਿਆ ਹੋਇਆ ਐ’। ਮਦਨ ਨੇ ਉਹਦਾ ਸਿਰ ਪਰ੍ਹੇ ਪਈ ਪਗੜੀ ਨਾਲ ਕੱਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਆਖਰੀ ਗੰਢ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਹਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲੁੜ੍ਹਕ ਗਿਆ। ਮਦਨ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਇਕ ਕੰਬਣੀ ਜਿਹੀ ਛਿੜ ਪਈ ਤੇ ਉਹ ਤੁਰ ਪਿਆ।
  ‘ਪਾਣੀ’, ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ। ਸੜਕ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕਿਨਾਰੇ ਇਕ ਲਾਸ਼ ਹੋਰ ਹਿੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਦਨ ਨੇ ਸੜਕ ਉਤੋਂ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਕਟੋਰਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੁ ਪਾਣੀ ਹੈ ਸੀ। ਉਹ ਸਿੱਧਾ-ਸਪਾਲ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਵੱਖੀ ਕੋਲੋਂ ਲਹੂ ਵਹਿ-ਵਹਿ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੰਮ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਮਦਨ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਬੈਠਾ ਕੇ ਗੋਡੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਿੰਨਾ ਪਾਣੀ ਉਹਨੇ ਪੀਤਾ, ਸਾਰਾ ਵੱਖੀ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਉਹਨੇ ਵੱਖੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇਣ ਲਈ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ।
  ‘ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਓਸ ਕਿੱਕਰ ਦੇ ਮੁੱਢ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਦੇ।’ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਮਿਲਟਰੀ ਵਾਲੇ ਕਿਧਰੇ ਮੈਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਨੂੰ ਹੀ ਨਾ ਦੱਬ ਜਾਣ।’
  ਮਦਨ ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਮੁਕਾ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ। ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਰਹਿੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਦਿਨ ਖੜ੍ਹੇ-ਖੜ੍ਹੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹਾਲੇ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੁ ਡਰ ਉਹਦੇ ਅੰਦਰ ਕਿਧਰੇ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
  ਉਹਨੇ ਗੱਡੀ ਤੋਰ ਲਈ। ਪੰਦਰਾਂ ਵੀਹ ਕਦਮ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਗੱਡੀ ਦਾ ਇਕ ਪਹੀਆ ਇਕ ਲਾਸ਼ ਦੀ ਲੱਤ ਉਤੋਂ ਦੀ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਮਦਨ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਉਹਨੇ ਗੱਡੀ ਵਿਚੋਂ ਡਾਂਗ ਚੁੱਕੀ ਤੇ ਧਲੀਰ ਕੇ ਊਠ ਦੇ ਦੋ ਜੜ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਊਠ ਕੁਦਾੜੇ ਮਾਰਦਾ ਭੱਜ ਤੁਰਿਆ ਤੇ ਗੱਡੀ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਲਾਸ਼ਾਂ ਉਤੋਂ ਦੀ ਲੰਘ ਗਈ। ਮਦਨ ਨੇ ਉਤਰ ਕੇ ਊਠ ਦੀ ਮੁਹਾਰ ਅੱਗੋਂ ਫੜ ਲਈ ਤੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾ-ਬਚਾ ਕੇ ਗੱਡੀ ਤੋਰਨ ਲੱਗਿਆ।
  ਬੱਚੀ ਨੇ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਦਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ, ‘ਮੈਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਜੁਆਕੜੀ ਵਾਸਤੇ।’ ਗੱਡੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਕੇ ਉਹਨੇ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਕੁਛੜ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਉਹ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਈ ਪਰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਕ ਟਾਹਲੀ ਹੇਠ ਚਾਰ ਪੰਜ ਬੱਚੇ ਸਨ। ਇਕ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਵੱਡਾ ਬੱਚਾ ਇਕ ਲਾਸ਼ ਨਾਲ ਜਾ ਚੰਬੜਿਆ।
  ‘ਡਰੋ ਨਾ’ ਮੈਂ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।’ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਇਹ ਤੇਰਾ ਅੱਬਾ ਐ?’ ਉਹਨੇ ਵੱਡੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
  ਬੱਚੇ ਨੇ ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਭ ਬੱਚੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਮਦਨ ਖੜ੍ਹਾ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੇ? ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਸੜਕ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਕਿੱਕਰ ਹੇਠ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਮੋਈ ਪਈ ਮਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਡੁਸਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਫੱਟੜ ਪਾਣੀ ਮੰਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਕਰੇ? ਕਿਸ-ਕਿਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੇ? ਕਿਥੋਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆ ਕੇ ਪਿਆਵੇ, ਉਹ ਇਕੱਲਾ? ਪਿੱਛੇ ਉਹ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕਾਫਲਾ ਛੱਡ ਆਇਆ ਸੀ। ਅੱਗੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਫ਼ਲਾ ਬਾਕੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਰਾਹ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹਨੇ ਘਰ ਪੁੱਜਣਾ ਸੀ-ਦਿਨ ਖੜ੍ਹੇ-ਖੜ੍ਹੇ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਥੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਕਾਫਲਾ ਵਿਛਿਆ ਪਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਉਂਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਤਾਂ ਵੀਹ ਮੀਲ ਲੰਮਾ ਕਾਫਲਾ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।
  ਕੁੱਝ ਚਿਰ ਉਹ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਉਸ ਨੇ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਉਥੋਂ ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਮਤੇ ਫੇਰ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਬਦਲ ਜਾਵੇ।
  ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਹਾਰ ਫੜੀ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਲਾਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾ-ਬਚਾ ਕੇ ਲੰਘਾਉਣ ਲੱਗਿਆ। ਫੇਰ ਵੀ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪੈਰ ਹੇਠ ਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਲੱਤ ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਪਹੀਆ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਉਹਨੂੰ ਊਠ ਉਤੇ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ। ਉਹਦਾ ਕੀ ਕਸੂਰ ਸੀ, ਵਿਚਾਰੇ ਦਾ ਸਗੋਂ ਉਹਦਾ ਤਾਂ ਜ਼ੋਰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਝਟੇ-ਝਟੇ ਪਹੀਏ ਅੱਗੇ ਓਟਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
  ਅੱਧ ਵਾਲੀ ਕੱਸੀ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਥੱਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਬਾਂਹ ਨਾਲ ਊਠ ਦੀ ਮੁਹਾਰ ਕਦੀ ਏਧਰ ਕਦੀ ਓਧਰ ਖਿੱਚਦਾ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਅੰਬ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਉਸ ਤੋਂ ਉਹਦਾ ਭਾਰ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਢਾਈ ਮੀਲ ਪੰਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੜਕ ਦਾ ਏਨਾ ਹੀ ਸਫਰ ਬਾਕੀ ਸੀ ਤੇ ਇਕ ਮੀਲ ਅੱਗੇ ਕੱਚਾ, ਜਿਹੜਾ ਅੱਜ ਪੱਕੀ ਸੜਕ ਨਾਲੋਂ ਸਾਫ ਰਸਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਪੁਲ ਉਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਕੱਸੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪਟੜੀਆਂ ਦੇ ਉਤੋਂ ਦੀ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੱਸੀ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅੱਟੀ ਪਈ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਗੱਡੀ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ।
  ਊਠ ਨੇ ਚੀੜ੍ਹ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਗੱਡੀ ਦੇ ਉਤੇ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠਾ ਤੇ ਊਠ ਦੀਆਂ ਮੁਹਾਰਾਂ ਢਿੱਲੀਆਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕਦੀ ਕੋਈ ਲਾਸ਼ ਧਿਆਨ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਊਠ ਦੀ ਮੁਹਾਰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਖਿੱਚ ਦਿੰਦਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਗੱਡੀ ਉਤੋਂ ਦੀ ਹੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ।
  ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਨੇਰਾ ਵਧਣ ਲੱਗਿਆ। ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣੋਂ ਹਟ ਗਈਆਂ। ਬੱਸ ਉਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ, ਜਦੋਂ ਗੱਡੀ ਉਪਰੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਧੜੱਕ ਕਰ ਕੇ ਵੱਜਦੀ। ਮੀਲ ਕੁ ਚੱਲਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਪਹੀਏ ਹੇਠ ਆਈ ਲਾਸ਼ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਦੀ। ਊਠ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਜਾਣ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਸੜਕ ਸੁੱਕੀ ਹੈ ਜਾਂ ਲਹੂ ਲਿਬੜੀ।
  ਹੁਣ ਉਹਦਾ ਡਰ ਬਿਲਕੁਲ ਲੱਥ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਗੀਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਹੜਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਫਰ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ :
  ‘ਨੀ ਤੂੰ ਮਾੜੀ ਕੀਤੀ ਸਾਹਿਬਾਂ,
  ਨੀ ਤੂੰ ਯਾਰ ਦਿਤਾ ਮਰਵਾ ਨੀ।’
  ਪਰ ਅੱਜ ਉਹਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਮਿਰਜ਼ੇ ਦੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵੱਜਦੀਆਂ ਦਿੱਸੀਆਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਲਹੂ ਦੇ ਪ੍ਰਨਾਲੇ ਵੱਗਦੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ। ਉਹਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੀਤ ਰਸ-ਹੀਣ ਲੱਗਿਆ ਤੇ ਉਹਨੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
  ਪੱਕੀ ਸੜਕ ਦਾ ਸਫਰ ਮੁੱਕਿਆ ਤਾਂ ਕੱਚੇ ਰਾਹ ਮੁੜ ਕੇ ਊਠ ਆਪ ਹੀ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਰੁਕਿਆ ਰਿਹਾ ਤੇ ਫੇਰ ਆਪ ਹੀ ਤੁਰ ਪਿਆ।
  ਆਪਣੇ ਬੂਹੇ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਆਂਢੀ ਗੁਆਂਢੀ ਬੋਲ ਪਏ-‘ਆ ਗਿਆ। ਆ ਗਿਆ।’
  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚੋਂ ਰੋਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਹੋਰ ਉੱਚੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਮਰਦ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨੇ ਗੱਡੀ ਨਾਲੋਂ ਊਠ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਤੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਚਰਨੇ ਉਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੈਣ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਦਨ ਦੀ ਮਾਂ ਉਠੀ ਤੇ ਉਹਦੇ ਗਲ ਲੱਗ ਕੇ ਧਾਹਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਈ।
  ‘ਵੇ ਆਪਾਂ ਲੁੱਟੇ ਗਏ ਪੁੱਤਾ!’
  ‘ਕੀ ਗੱਲ ਐ ਮਾਂ?’ ਉਹਨੇ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਆਪਣੇ ਦੁਆਲਿਓਂ ਲਾਹ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ।
  ‘ਬਿੱਲੂ ਕੋਠੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ।’ ਉਹਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।
  ਉਹ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਬਹਿ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਸਾਰੇ ਚੁੱਪ ਰਹੇ। ਫੇਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਮਦਨ ਲਾਲ, ਚਲੋ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਆਈਏ। ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਉਡੀਕਦੇ ਸਾਂ।’
  ‘ਬਿੰਦ ਠਹਿਰੋ ਇਹ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰ ਲੈਨੇ ਆਂ।’ ਮਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਬਿੰਦ ਕੁ ਸੁਸਤਾ ਲਈਏ, ਥੱਕੇ ਬਹੁਤ ਆਂ, ਭੁੱਖ ਬਹੁਤ ਲੱਗੀ ਐ।’
  ਮਾਂ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਮੋਢਿਆਂ ਤੋਂ ਫੜ ਲਿਆ।
  ‘ਹੈਂਸਿਆਰਿਆ! ਤੂੰ ਇਹਨੂੰ ਕੰਮ ਦੱਸਦੈਂ, ਤੈਨੂੰ ਭੁੱਖ ਲੱਗੀ ਐ’ ਵੇ ਕੋਈ ਜਣਾ ਲਾਲਟਨ ਲਿਆਓ ਵੇ’।’ ਉਹ ਦੁਹੱਥੜ ਪਿੱਟਣ ਲੱਗ ਪਈ।
  ਕੋਈ ਜਣਾ ਲਾਲਟੈਨ ਲੈ ਆਇਆ।
  ‘ਵੇ ਪਿੰਡਾ ਅਸੀਂ ਲੁੱਟੇ ਗਏ’ ਮੈਂ ਛੋਟੇ ਨੂੰ ਰੋਂਦੀ ਸਾਂ’ ਵੱਡੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਐ’ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਹਦੀ ‘ਵਾ ਲੱਗ ਗਈ ਐ’ ਵੇਖੋ ਕਿਵੇਂ ਦੀਦੇ ਪਾੜ-ਪਾੜ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੈ’।’
  ਸਭ ਤੀਵੀਆਂ ਉਠ ਕੇ ਉਹਦੇ ਦੁਆਲੇ ਹੋ ਗਈਆਂ।
  ‘ਕੋਈ ਓਪਰੀ ਹਵਾ ਲੱਗਦੀ ਐ।’
  ਬਿੱਲੂ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਇਕੱਲੀ ਪਈ ਸੀ, ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ। ਮਦਨ ਉਹਦੇ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵੇਖੀ ਹੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਇਉਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਲਾਸ਼ ਬਾਕੀ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇਕ ਮੀਲ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਉਤੇ ਪਈ ਹੋਵੇ-ਬੱਸ।

ਗ਼ਜ਼ਲ

• ਮੱਖਣ ਕੁਹਾੜ
  ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਗੀਤ ਵੱਜਣਗੇ, ਹੁਣ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਜਾਂ ਵਿੱਚ।
  ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜਨਗੇ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਿੱਚ।
  ਖਾਬ ਸਜਾਏ ਸਨ ਜੋ ਪੁਰਖਿਆਂ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ,
  ਜਿਉਂ ਦੇ ਤਿਉਂ ਨੇ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਵੀ ਖਾਬਾਂ ਵਿੱਚ।
  ਸਾਨੂੰ ਦੀਪ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿ ਕੇ, ’ਵਾ ਨੂੰ ਆਖਣ ਤੇਜ਼ ਵਗੇ,
  ਅਜ਼ਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਆ ਗਏ, ਸਾਡੇ ਰਾਜਾਂ-ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ।
  ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਕੇ ਪੁੱਤ ਘਰ ਦੀ ਗੁਰਬਤ, ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣੂ,
  ਹਟਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਖਾਹ-ਮ-ਖਾਹ ਦੀ, ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਉਭਰਨੋਂ ਖਾਬਾਂ ਵਿੱਚ।
  ਗੁੰਮ ਗਏ ਸਨ ਖੰਭ ਜੋ, ਬੁਲਬੁਲ, ਮੋਰਾਂ, ਹੰਸਾਂ, ਕੋਇਲਾਂ ਦੇ,
  ਵੇਖੇ ਲੋਕਾਂ ਟੰਗੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਰਾਜੇ ਦੇ ਤਾਜਾਂ ਵਿੱਚ।
  ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਤਿਤਲੀਆਂ ਦੇ ਵੀ, ਹਾਰ ਪ੍ਰੋਵਣ ਪ੍ਰਾਹੁਣਿਆਂ ਲਈ,
  ਐਸੇ ਮਾਲੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਨੇ, ਸਾਡੇ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਿੱਚ।
  ਆਪਣਾ ਬਾਗ਼ ਇਹ ਤਦ ਹੀ ਜਾਪੂ, ਜਦ ਇਸਦੇ ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਛੀ,
  ਬਿਨ ਡਰ ਸਹਿਮ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਣਗੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ।

ਕਵਿਤਾ

• ਸੂਫੀਆ ਦੀਪਿਕਾ ਕੌਸਰ
  ਅਬ ਤੋ ਜਾਗੋ !
  ਮੰਜਰ ਸਾਰਾ ਬਦਲ ਰਹਾ ਹੈ,
  ਅਬ ਤੋ ਜਾਗੋ !
  ਹਾਥੋਂ ਸੇ ਸਬ ਨਿਕਲ ਰਹਾ ਹੈ
  ਅਬ ਤੋ ਜਾਗੋ !
  ਸਤਾ ਕੀ ਸ਼ਹਿ ਪਾ ਕਰ
  ਅਬ ਤੋ ਹਰ ਏਕ ਦਰਿੰਦਾ
  ਚੁਨ ਚੁਨ ਕਲੀਆਂ ਮਸਲ ਰਹਾ ਹੈ
  ਅਬ ਤੋ ਜਾਗੋ !
  ਨਿਆਏ ਕੀ ਦੇਵੀ
  ਚੀਰ ਹਰਨ ਕੀ ਵੇਦੀ ਪਰ ਹੈ
  ਏਕ ਏਕ ਲਮਹਾ ਫਿਸਲ ਰਹਾ ਹੈ
  ਅਬ ਤੋ ਜਾਗੋ !
  ਜਿਸ ਭਾਰਤ ਕਾ ਖਵਾਬ
  ਸਹੀਦੋਂ ਨੇ ਦੇਖਾ ਥਾ
  ਹਾਕਮ ਉਸ ਕੋ ਕੁਚਲ ਰਹਾ ਹੈ
  ਅਬ ਤੋ ਜਾਗੋ
  ਨਫਰਤ ਕੇ ਜਿਸ ਅਜਗਰ ਨੇ
  ਘੇਰਾ ਥਾ ਹਮ ਕੋ
  ਅਬ ਸਭ ਕੋ ਨਿਗਲ ਰਹਾ ਹੈ
  ਅਬ ਤੋ ਜਾਗੋ !
  ਭੂਲ ਚੁਕਾ ਹੈ ਪਿਛਲੀ ਸਾਰੀ ਹਾਰ
  ਔਰ ਦੇਖੋ ਕਾਤਲ ਫਿਰ ਸੇ
  ਸੰਭਲ ਰਹਾ ਹੈ
  ਅਬ ਤੋ ਜਾਗੋ !
  ਖੂਨ ਕੀ ਬੂ ਸੇ ਜ਼ਾਲਿਮ
  ਫਿਰ ਮਦਮਸਤ ਹੈ ਕੌਸਰ
  ਉਸ ਕਾ ਖੰਜ਼ਰ ਮਚਲ ਰਹਾ ਹੈ
  ਅਬ ਤੋ ਜਾਗੋ !

ਲਿਪੀਆਂਤਰ: ਰਣਜੀਤ ਲਹਿਰਾ

ਗੀਤ

• ਡਾ. ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਖੀਵਾ
  ‘ਨੀ ਜਿੰਦੇ ਮੇਰੀਏ’
  ਮੇਰੇ ਖੇਤ ਹੋਏ ਉਦਾਸ,
  ਨੀ ਜਿੰਦੇ ਮੇਰੀਏ।
  ਇਹਦੇ ਕਾਮੇ ਫਿਰਨ ਨਿਰਾਸ਼।
  ਨੀ ਜਿੰਦੇ ਮੇਰੀਏ
  ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਭਰੀ ਸੀ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ,
  ਹੁਣ ਲੱਗਦੀ ਇਹ ਨਿਰੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ,
  ਇਹਦੇ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਖਾਧਾ ਮਾਸ।
  ਨੀ ਜਿੰਦੇ ਮੇਰੀਏ
  ਖਾਦ, ਬੀਜ, ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਪਾਣੀ,
  ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਬਣ ਗਏ ਜਿੰਦਗਾਨੀ,
  ਡਾਢਾ ਮਹਿੰਗਾ ਪਿਆ? ਵਿਕਾਸ।
  ਨੀ ਜਿੰਦੇ ਮੇਰੀਏ
  ਰਹਿ ਗਈ ਧਰਤੀ ਜੇ ਪਿਆਸੀ,
  ਉੱਡ ਜਾਊ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਾਸੀ,
  ਇੱਥੇ ਉੱਗਣਾ ਵੀ ਨਾ ਘਾਸ।
  ਨੀ ਜਿੰਦੇ ਮੇਰੀਏ।
  ਠੂਠਾ ਫੜ ਮੰਗਣੋਂ ਹਟਾਇਆ,
  ਮਣਾਂ-ਮੂੰਹੀਂ ਅਨਾਜ ਉਗਾਇਆ
  ਨਾ ਆਇਆ ਮੰਡੀ ਨੂੰ ਰਾਸ।
  ਨੀ ਜਿੰਦੇ ਮੇਰੀਏ। ਫ਼ਸਲ- ਨਸਲ ਦੀ ਰਾਖੀ ਖਾਤਰ,
  ਲਾਲੋ- ਭਾਗੋ ਦੀ ਸਾਖੀ ਖਾਤਰ,
  ‘ਖੀਵਾ’ ਮੰਗੇ ਸੁੱਖ- ਵਿਲਾਸ।
  ਨੀ ਜਿੰਦੇ ਮੇਰੀਏ

ਰਵੀ ਕੰਵਰ
ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾਵੋਸ ਵਿਖੇ ‘ਸੰਸਾਰ ਆਰਥਿਕ ਮੰਚ’ ਦੇ ਬੈਨਰ ਅਧੀਨ ਹਰ ਸਾਲ ਜਨਵਰੀ ਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਮੀਰਾਂ ਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਮੌਕੇ, ਦੁਨੀਆਂ ’ਚ ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ‘ਔਕਸਫਾਮ’ ਵਲੋਂ ਵੀ ਹਰ ਸਾਲ ‘ਸੰਸਾਰ ਅਸਮਾਨਤਾ ਰਿਪੋਰਟ’ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਔਕਸਫਾਮ’ ਦੀ ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ’ਚ ਨਿਵੇਕਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੱਧ ਰਹੀ ਆਰਥਿਕ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਤੇ ਸੁਪਰ ਅਮੀਰਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਰਹੇ ਰਾਜਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕਜੁਟ ਹੋ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਣ ਦੇ ਹੀਲੇ-ਵਸੀਲੇ ਜੁਟਾਉਣ।
‘ਸੰਸਾਰ ਆਰਥਿਕ ਮੰਚ’, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਲੌਸ ਸ਼ਵਾਬ ਨੇ 1971 ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਦਾ ਐਲਾਨਿਆ ਮਿਸ਼ਨ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸਮੇਤ ਦੁਨੀਆਂ ਸਾਹਵੇਂ ਖਲੋਤੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਹੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸੁਧਾਰਨਾ ਹੈ।
‘ਔਕਸਫਾਮ’, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਅਕਾਲ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ 1942 ’ਚ ਯੂ.ਕੇ. ਵਿਖੇ ਗਠਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ 70 ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ 21 ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਵੱਡਾ ਅਦਾਰਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਗਰੀਬੀ, ਅਨਿਆਂ ਤੇ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨ ਕਰਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਲਈ ਜੂਝਣ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰੇਰਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਇਸੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਅਮੀਰ, ਰਾਜਸੀ ਆਗੂ ਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਜਦੋਂ ਦਾਵੋਸ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜਮਾਤੀ ਹਿਤ ਸਾਧਣ ਲਈ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਠੀਕ ੳਦੋਂ ਹੀ ‘ਔਕਸਫਾਮ’ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ’ਚ ਵਧ ਰਹੀ ਆਰਥਿਕ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ, ਇਸਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
‘ਸੰਸਾਰ ਆਰਥਿਕ ਮੰਚ’ ਦੀ ਦਾਵੋਸ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਮੀਟਿੰਗ ਮੌਕੇ ਔਕਸਫਾਮ ਨੇ 21 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਗੈਰ-ਬਰਾਬਰੀ ਬਾਬਤ ‘‘ਅਮੀਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ : ਅਰਬਪਤੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ’’ ਨਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।
d ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਮੀਰਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ’ਚ ਇਸ ਵਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹਰ ਚਾਰ ਬਾਸ਼ਿੰਦਿਆਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਭੁੱਖ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ।
d 2025 ’ਚ ਅਰਬਪਤੀਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ 16% ਵੱਧਕੇ 18.3 ਲੱਖ ਕਰੋੜ (18.3 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ) ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਪਿੱਛਲੇ ਸਾਲ 2024 ਨਾਲੋਂ ਹੀ ਇਹ ਵਾਧਾ 2.5 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਡਾਲਰ ਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ 2020 ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਵਾਧਾ 81% ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ’ਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਰਬਪਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 3 ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਟੱਪ ਗਈ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿਖਰਲੇ 1% ਅਮੀਰਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਕੁੱਲ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦਾ 43.8% ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰਲੇ 1% ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਲੇ ਹਰ ਸੁਪਰ ਅਮੀਰ ਕੋਲ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ 50% ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਲੇ 1 ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਔਸਤਨ ਦੌਲਤ ਨਾਲੋਂ 8251 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਦੌਲਤ ਹੈ।
d ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ 50% ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਦੌਲਤ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਦੌਲਤ ਦਾ ਮਹਿਜ 0.52% ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
d ਸਿਖਰਲੇ 1% ਅਮੀਰਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਦੌਲਤ 33.9 ਲੱਖ ਕਰੋੜ (33.9 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ) ਡਾਲਰ ਹੈ।
d ਅਕਤੂਬਰ 2025 ’ਚ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਵਿਅਕਤੀ, ਈਲੋਨ ਮਸਕ 5 ਖਰਬ (ਅੱਧਾ ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ) ਡਾਲਰ ਦੌਲਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।
d ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਚਾਰਾਂ ਚੋਂ ਇਕ ਯਾਨਿ ਹਰ ਚੌਥਾ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਗਰਿਕ ਭੁੱਖ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ।
ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਰਿਪੋਰਟ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਧਨਤੰਤਰ ਜਾਂ ਜਮਹੂਰੀਅਤ?
d ਰਿਪੋਰਟ, ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਨੋਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ‘ਹਕੂਮਤਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਤੇ ਨਿਯਮ-ਕਾਨੂੰਨ’ ਤੈਅ ਕਰਨ ’ਚ ਅਰਬਪਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਦਖ਼ਲ ਵੱਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
d ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਲੇ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਅਧਿਕਾਰ ਖੁਰ ਰਹੇ ਹਨ।
d ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਦਮਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਦਬਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
d ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿਛਲਾ ਦਹਾਕਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਰਬਪਤੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਦਹਾਕਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਰਾਜਸੀ ਪਦਵੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਨਾਲੋਂ 4 ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਮੌਕੇ ਹਨ। ‘ਹੁਣ ਇਹ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਚੁਣਨਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੁਲੀਨਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ।’
d ਰਿਪੋਰਟ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ, ਇਕਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਅੱਤ ਦੀ ਦੌਲਤ ਸਾਹਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਚੁਣੌਤੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਕਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਉਹ ਇਕ ਵਧੇਰੇ ਉਚਿਤ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਨ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
d ਰਿਪੋਰਟ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਹੀ ਆਰਥਿਕ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ , ਸਿਆਸੀ ਪੱਖੋਂ ਇਕ ਗੈਰ-ਬਰਾਬਰ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲ ਲਿਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
d ਇਹ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਨਿਆਂ ਪਾਲਕਾ ਜਾਂ ਵਿਧਾਨ ਪਾਲਕਾ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਤੇ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਮਰਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ’ਚ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਉਭਾਰ ਲਈ ਜ਼ਰਖੇਜ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ।
d ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ 2025 ’ਚ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਸਟੀਕ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
d ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਆਦਮੀ ਈਲੋਨ ਮਸਕ ਨੇ ਇਸ ਚੋਣ ਚ ਟਰੰਪ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਰਗਰਮ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਰਥਿਕ ਫੰਡ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਵੀ ਚਲਾਈ ਸੀ।
d ਟਰੰਪ ਦੇ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਉਸਦਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।
d ਸਰਕਾਰ ਚ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਭਾਗ ਸਾਂਭ ਕੇ ਉਸਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਢ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਅਰਬਪਤੀ ਆਪਣੀ ਸਿਆਸੀ ਤਾਕਤ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸਾਰਦੇ ਹਨ :
(ੳ) ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਖਰੀਦ ਕੇ
(ਅ) ਧਨਾਢ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਲਈ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਤੇ
(ੲ) ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਚ ਸਿੱਧੀ ਪਹੁੰਚ ਬਣਾਕੇ।
d ਰਿਪੋਰਟ ਇੰਕਸ਼ਾਫ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਰਬਪਤੀ ਤੇ ਸੁਪਰ ਅਮੀਰ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮੀਡੀਆ ਤੇ ਮਸਨੂਈ ਬੁੱਧੀ (ਏ.ਆਈ.) ’ਤੇ ਗਾਲਬ ਹਨ।
d ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਦਿਓਕੱਦ ਮੀਡੀਆ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਇਹੋ ਅਰਬਪਤੀ ਹਨ।
d ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ 10 ਚੋਂ 9 ਸਿਖਰਲੀਆਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਕੰਪਨੀਆਂ ਸਿਰਫ 6 ਅਰਬਪਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
d ਇਉਂ ਹੀ 10 ਚੋਂ 8 ਮਸਨੂਈ ਬੁੱਧੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੀ ਅਰਬਪਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
d ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਂ ਸਿਰਫ 3 ਕੰਪਨੀਆਂ ਏ.ਆਈ. ਚੈਟਬੋਟ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਲਗਭਗ 90% ਹਿੱਸੇ ’ਤੇ ਕਾਬਜ ਹਨ।
d ਇਹ ਵੀ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰਾਂ ਧੁਰ-ਪਿਛਾਖੜੀ ਸਿਆਸੀ ਦਲਾਂ ਤੇ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਸਲੀ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਲੰਕਤ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਲੀ ਦਾ ਬੱਕਰਾ ਬਣਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।’
‘‘ਦੇਸ਼-ਦਰ-ਦੇਸ਼ ਜ਼ੁਰਮ, ਸੁੰਗੜ ਰਹੀਆਂ ਭਲਾਈ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੱਧ ਰਹੀਆਂ ਜਿਉਣ ਲਾਗਤਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀਆਂ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਲੀ ਦਾ ਬੱਕਰਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।’’
d ਰਿਪੋਰਟ ਇਹ ਵੀ ਨੋਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲਾਂਕਿ ਬੜੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਕੂੜਾਂ’ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
‘‘ ਦੁੱਖਦਾਈ ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਘਿਨੌਣੇ ਦਾਅ-ਪੇਚ ਅੱਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦਾ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੋਂ ਧਿਆਨ ਭਟਕਾਉਣ ਦਾ ਸੰਦ ਬਣਦੇ ਹਨ।’’
d ਰਿਪੋਰਟ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ ਤੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਦੇਸ਼ ਆਰਥਿਕ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ ਤੇ ਇਸ ਲਈ ਹਕੀਕੀ ਤੇ ਸਮਾਂ-ਬੱਧ ਕੌਮੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਉਲੀਕਣ।
d ਸਭ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਹੋਏ ਜੀ-20 ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਵੱਲੋਂ ਆਰਥਿਕ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ’ਚ ਬਣਾਈ ‘ਜੋਸਫ ਸਟਿਗਲਟਿਜ਼ ਕਮੇਟੀ’ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ‘‘ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਬਾਰੇ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੈਨਲ’’, ਜੋ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਮਾਂਬੱਧ ਦਰੁਸਤ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਕਾਰਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮਾਧਾਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰੇਗਾ, ਦਾ ਵੀ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
d ਰਿਪੋਰਟ, ਸਿਆਸੀ ਖੇਤਰ ’ਚ ਸੁਪਰ ਅਮੀਰਾਂ, ਅਰਬਪਤੀਆਂ, ਖਰਬਪਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋੜਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲਣ ਦਾ ਵੀ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
‘‘ਇੱਥੇ ਇਹ ਨੋਟ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਆਰਥਿਕ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਬਾਰੇ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਜਾਰੀ ਹੋਈਆਂ ਮੁੱਖ ਰਿਪੋਰਟਾਂ; ਅਸਮਾਨਤਾ ਲੈਬ ਦੀ ‘ਸੰਸਾਰ ਅਸਮਾਨਤਾ ਰਿਪੋਰਟ’ ਤੇ ਜੀ-20 ਦੇ ਦੱਖਣ ਅਫਰੀਕਾ ਸ਼ਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ’ਚ ਬਣੀ ’ਅਸਮਾਨਤਾ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ’, ਸੁਪਰ ਅਮੀਰਾਂ ’ਤੇ ਭਾਰੀ ਟੈਕਸ ਲਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਨ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਵੱਧਣ ਦਾ ਸੌਖਾ ਤੇ ਜਲਦ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਸੁਪਰ ਅਮੀਰਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਤੇ ਆਮਦਨ ’ਤੇ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵਾਧੂ ਟੈਕਸ ਸਰਕਾਰਾਂ ਸਿਹਤ, ਸਿੱਖਿਆ, ਟਿਕਾਊ ਊਰਜਾ ਤੇ ਜਨ ਕਲਿਆਣ ਵਾਸਤੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਪੈਸਾ ਜੁਟਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।’’
d ਇਕ ਸਟੇਡੀਅਮ ’ਚ ਸਮੋਅ ਜਾਣ ਜਿੰਨੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸੁਪਰ ਅਮੀਰਾਂ ਤੇ ਖਰਬਪਤੀਆਂ ’ਤੇ ਸਿਰਫ ਨਿਗੂਣਾ ਜਿਹਾ 3% ਦਾ ਟੈਕਸ ਲਾ ਕੇ ਹਰ ਸਾਲ 750 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਜੁਟਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਘੱਟ ਤੇ ਦਰਮਿਆਨੀ ਆਮਦਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੁੱਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬਜਟਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਉਚੇਚਾ ਨੋਟ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਹੱਕ ’ਚ ਹਾਮੀ ਭਰਦਿਆਂ 24 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 400 ਅਰਬਪਤੀਆਂ, ਖਰਬਪਤੀਆਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਅਮੀਰਾਂ ’ਤੇ ਟੈਕਸ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, ‘‘ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਅਮੀਰ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ਿਨਾਖਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਤ ਦੀ ਦੌਲਤ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਕਹਿਰ ਢਾਹ ਰਹੀ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਸਮਾਜ ਧੱਕੇ-ਧੋੜ੍ਹੇ ਖਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਇਕ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵੱਲ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਵਾਪਰਦਾ ਦੇਖਕੇ ਝੂਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜਮਹੂਰੀਅਤਾਂ ਵਾਪਸ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।’’
ਮਸ਼ਹੂਰ ਐਕਟਰ ਮਾਰਕ ਰੁਫਾਲੋ, ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ ਅਬੀਰੀਲ ਡਿਜਨੀ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਬਰੀਆਨ ਈਨੋ ਵੀ ਇਸ ’ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
d ਰਿਪੋਰਟ, ਰਾਜਨੀਤੀ ’ਚ ਸੁਪਰ ਅਮੀਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋੜਨ ਲਈ ਲਾਬਿੰਗ ਦਾ ਨਿਯਮੀਕਰਨ ਕਰਨ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨੂੰ ਅਮੀਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧੰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਉਣ, ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਯਕੀਨੀ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨ ਬਨਾਉਣ, ਅਲਗੋਰਿਥਮਾਂ ਦੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਵਧਾਉਣ ਹਿੱਤ ਮੀਡੀਆ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਨਿਯਮੀਕਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀ ਹੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲਿੰਗ, ਨਸਲ, ਜਾਤ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਫ਼ਰਤੀ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
d ਰਿਪੋਰਟ ਭਾਰਤ ’ਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤਾਂ ਤੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਖੋਂ ਪੱਛੜੇ ਹੋਰ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁਣੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਨੌਕਰੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਾਖਵੇਂਕਰਨ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਇਕ ਨਰੋਈ ਮਿਸਾਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।
d ਰਿਪੋਰਟ, ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ’ਚ 1990ਵਿਆਂ ’ਚ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ’ਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬਜਟਿੰਗ ’ਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ, ਜਿਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਸਨ 2000 ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਸਨ, ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਪੋਰਟੋ ਅਲੇਗਰੇ ’ਚ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ’ਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸੰਦਰਭ ’ਚ ਇਕ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।
d ਰਿਪੋਰਟ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ’ਚ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਿਖਰਲੇ 10% ਅਮੀਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁਲ ਆਮਦਨ ਦੇ 58% ਹਿੱਸੇ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹਨ। ਇਸ ਚੋਂ ਵੀ ਸਿਖਰਲੇ 1% ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਲ ਦੌਲਤ ਦੇ 40% ਹਿੱਸੇ ’ਤੇ ਕਾਬਜ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੀ 50% ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਦਾ ਸਿਰਫ 15% ਭਾਗ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
d ਕਿਰਤ ਸ਼ਕਤੀ ’ਚ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਸਿਰਫ 15% ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਸੰਸਾਰਕ ਔਸਤ 49% ਹੈ।
d ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਿਰਫ 21 ਅਰਬਪਤੀਆਂ ਕੋਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ 70 ਕਰੋੜ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਧਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੌਲਤ ਹੈ।
d ਦੇਸ਼ ਦੀ ਟੈਕਸ ਵਿਵਸਥਾ ਅੱਤ ਦੀ ਵਿਤਕਰੇ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਜੀ.ਐਸ.ਟੀ. ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ 50% ਭਾਵ ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ 64% ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਿਖਰਲੇ 10% ਅਮੀਰ ਇਸ ’ਚ ਸਿਰਫ 3% ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
d ਰਿਪੋਰਟ, ਉਚੇਚ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ‘‘ਬਦਲਨੀ’’ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਹਾਸ਼ੀਆਗਤ ਲੋਕਾਂ, ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਾਂ, ਸਮਾਜਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਰੁੱਪਾਂ ਤੇ ਨੈਟਵਰਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕਜੁੱਟ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਉਸਾਰਕੇ, ਇਕ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਨਤਾ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲਾ
ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ, 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ’ਚ ਹੋਂਦ ’ਚ ਆਈ ਇੱਕ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸਿਆਸੀ ਲਹਿਰ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਵਸਦੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ’ਚੋਂ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਉਖਾੜ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਬੇਮਿਸਾਲ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਗਾਥਾ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਲਹਿਰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਆਂ ਲਈ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਰੋਤ ਹੋ ਨਿਬੱੜੀ ਸੀ। ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਵਰਕ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਇਹ ਲਹਿਰ ਅੱਜ ਵੀ ਮਾਨਵ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਜੂਝ ਰਹੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੋਮਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਯਾਦ ਰਹੇ, ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਹੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੀ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਤਹਿਰੀਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਸਾਹਵੇਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਿਆਸੀ ਬਦਲ ਦਾ ਖਾਕਾ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਭਾਵ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ’ਚੋਂ ਚਲਦਾ ਕਰਨ ਤੇ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਨਿਜ਼ਾਮ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੇ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਤੇ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਸਮਝਿਆ ਤੇ ਉਭਾਰਿਆ। ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੀ ਇਸ ਸਮਝ ਨੇ ਹਿੰਦ ਵਾਸੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਤੀਬਰ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਜੂਝ ਮਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਰਿਆ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਇਸੇ ਸ਼ਾਨਾਮੱਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਅਖੀਰ ਉਹ ਸਲਤਨਤ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸੂਰਜ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਗ਼ਰੂਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਜੋਂ ਹੋਂਦ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਲਹਿਰ, ਮਾਮੂਲੀ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਕੈਨੇਡਾ, ਅਰਜਨਟੀਨਾ, ਚੀਨ, ਸਿੰਘਾਪੁਰ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਮਲਾਇਆ, ਜਪਾਨ, ਬਰਮਾ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਸਮੇਤ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ’ਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ। ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੀ ਰਹਿਨੁੰਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਹ ਲਹਿਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ ਲਹਿਰ ਬਣ ਗਈ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਲਹਿਰ ਲਈ ਆਪਣਾ ਤਨ, ਮਨ, ਧਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਤਹੱਈਆ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਹੋ ਨਹੀਂ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੇ 1857 ਦੇ ਗ਼ਦਰ ਦੀ ਭੁੱਲੀ-ਵਿਸਰੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚੇਤਿਆਂ ਚ ਮੁੜ ਉਜ਼ਾਗਰ ਕਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਮਾਣਮੱਤੇ ਸੰਗਰਾਮ ਦੌਰਾਨ ਬੜੀਆਂ ਅਹਿਮ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਤੇ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀ ਮਿਆਦ ਦੀਆਂ ਸਖਤ ਕੈਦਾਂ, ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਵਤਨ ਵਾਪਸੀ, ਬਜਬਜ ਘਾਟ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕਾ, ਭਾਈ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਕਤਲ, ਗ਼ਦਰੀ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਖੇ ਫਾਂਸੀ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨਾ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ, ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਪਰਤਣਾ, ਫੌਜੀਆਂ ਵਿਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬਾਗ਼ੀ ਹੋ ਜਾਣਾ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ।
15 ਫਰਵਰੀ 1915 ਦੀ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਬਗ਼ਾਵਤ
ਅੰਗ੍ਰੇਜਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਦੇਸੀ ਫੌਜੀ ਪਲਟਨਾਂ ‘ਪੰਜਵੀਂ ਲਾਈਟ ਇਨਫੈਂਟਰੀ’ ਤੇ ‘ਮਲਾਇਆ ਰਿਆਸਤੀ ਗਾਈਡ’, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀ ਮੁਸਲਮ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਰੰਗੜ ਤੇ ਪਠਾਣ ਰਾਜਪੂਤ ਸਨ, ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਵਿਖੇ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ। ਪਲਟਨਾਂ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਅਫਸਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਫੌਜੀਆਂ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਰਵੱਈਆ ਨਹੀਂ ਸਨ ਰੱਖਦੇ। 1913 ’ਚ ਗ਼ਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਗ਼ਦਰੀ ਸਾਹਿਤ ਛਪਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ਾਂ-ਵਿਦੇਸਾਂ ’ਚ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਉਕਤ ਦੋਨਾਂ ਪਲਟਨਾਂ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਸਤੰਬਰ-ਅਕਤੂਬਰ ’ਚ ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ, ਹਾਂਗਕਾਂਗ, ਮਨੀਲਾ, ਪੀਨਾਂਗ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਗ਼ਦਰੀ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਵਿਖੇ ਠਹਿਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਜਾਂ ਛਾਉਣੀਆਂ ’ਚ ਜਾ ਕੇ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਤੇ ਗ਼ਦਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਸੰਤਾਪ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਂਦੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ’ਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੂਝਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਲਈ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਣ ਵਾਲੇ ਫੌਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਤੜਫ ਉੱਠਦੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜੀਏ ਤੁਰਕੀ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹ ਗਏ ਸਨ। ਤੁਰਕੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਇਸਲਾਮੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਰਕੇ ਵੀ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ’ਚ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਹੋਰ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬਗ਼ਾਵਤ ਭੜਕੀ ਉਦੋਂ ਈ.ਵੀ. ਮਾਰਟਨ ਪੰਜਵੀਂ ਲਾਈਟ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਦਾ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਸੀ। ਇਸ ਰੈਜਮੈਂਟ ’ਚ 800 ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ।
ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਵਿਖੇ ਗ਼ਦਰੀ ਜਦੋਂ ਫੌਜੀਆਂ ’ਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕੋਈ ਗੁਪਤ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਫੌਜ ’ਚ ਹੋਣ ਜਾ ਰਹੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੀ ਅਗਾਊਂ ਭਿਣਕ ਪੈ ਗਈ ਸੀ। ਲਿਹਾਜਾ ਮਲਾਇਆ ਰਿਆਸਤੀ ਗਾਈਡ ਪਲਟਨ ਨੂੰ ਪੀਨਾਂਗ ਵਿਖੇ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਨਾਲ ਹੀ ਛੱਤੀਵੀਂ ਸਿੱਖ ਰਜਮੈਂਟ ਤੋਂ ਵੀ ਹਥਿਆਰ ਰਖਵਾ ਲਏ ਗਏ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਪੰਜਵੀਂ ਪਲਟਨ ਦੇ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜੇ ਸਾਥੋਂ ਹਥਿਆਰ ਹੀ ਰਖਵਾ ਲਏ ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਾਂਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗ਼ਦਰ ਲਈ ਮਿੱਥੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਹਥਿਆਰ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੋਰੇ ਅਫਸਰ ਸਮੇਤ ਰਸਤੇ ’ਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਗੋਰੇ ਮਾਰ ਮੁਕਾਏ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇਸਮਾਈਲ ਖਾਨ ਨਾਂ ਦੇ ਬਾਗ਼ੀ ਫੌਜੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੈਰਕਾਂ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿੰਨ ਟੁਕੜੀਆਂ ਬਣਾ ਲਈਆਂ। ਇੱਕ ਟੁਕੜੀ ਜਰਮਨ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੈਂਪ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ, ਦੂਜੀ ਹੈੱਡ ਕੁਆਟਰ ਵੱਲ ਤਾਂ ਜੋ ਹੈਡ ਕੁਆਟਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਈ। ਜਰਮਨ ਕੈਂਪ ’ਤੇ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਤਾਂ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਜਰਮਨ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਹੈਡ ਕੁਆਟਰ ’ਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਤੀਜੀ ਟੋਲੀ ਨੇ ਰਾਹ ’ਚ ਮਿਲੇ ਗੋਰੇ ਅਫਸਰ ਜਾਂ ਆਮ ਗੋਰੇ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤੇ।
ਇੱਕਦਮ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਟੋਲੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਿਲੇ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ। ਉਲਟਾ ਸਗੋਂ ਉਹ ਜਿੱਤ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ’ਚ ਅਵੇਸਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਵਰਨਰ ਨੇ ਵਾਇਰਲੈਸ ਸੰਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਜਪਾਨੀ, ਚੀਨੀ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਤੇ ਰੂਸੀ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ ਬੁਲਾ ਲਏ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੋਰੇ ਪੁਲਸ ’ਚ ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਏ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਦਿਨਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸਥਿਤੀ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀਆਂ ਐਧਰ-ਓਧਰ ਖਿੰਡ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਬਾਗ਼ੀ ਫੜ੍ਹਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਵਕਤੀ ਕਚਹਿਰੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਦੋ ਲੀਡਰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਫਾਂਸੀ ਚਾੜ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲਗਭਗ 41 ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ 15 ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਬਾਗ਼ੀ ਫੌਜੀ ਫਾਂਸੀ ਚਾੜ੍ਹੇ ਗਏ ਤੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ’ਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾਤ ਦੀ ਰੌਂਅ ’ਚ ਵਹਿ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਯੋਜਨਾ ਰਹਿਤ ਹਮਲਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਤੇ ਬੜੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਵਾਂਗ ਹੀ 130 ਵੀਂ ਬਲੋਚ ਰਜਮੈਂਟ ਨੇ ਵੀ ਰੰਗੂਨ ’ਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸਬਬ ਨਾਲ ਇਸ ਪਲਟਨ ਵਿਚਲੇ ਸਾਰੇ ਫੌਜੀ ਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੰਗ ’ਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਸਾਫ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਬਗ਼ਾਵਤ ’ਚ ਇੱਕ ਗੋਰਾ ਅਫਸਰ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 16 ਜਨਵਰੀ 1915 ਨੂੰ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ’ਚ ਚਾਰ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ, 53 ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਤੇ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਸਜਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਭੁਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਆਰਐਸਐਸ, ਜੋ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੌਰਾਨ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ ਹਾਕਮਾਂ ਦਾ ਚਾਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੋਂ ਅਗਵਾਈ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸੇਧ ਲੈਂਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਹੁਕਮਰਾਨ, ਸ਼ਾਨਾਮੱਤੇ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਮਾਲਕ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਘੁਸਪੈਠੀਏ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ, ਦੇਸ਼ ਧ੍ਰੋਹੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਏਜੰਟ ਆਦਿ ਕਹਿ ਕੇ ਭੰਡਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ੂਮੀ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਤੇ ਪਨਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ’ਚੋਂ ਖਦੇੜ ਦੇਣ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀਆਂ ਟਾਹਰਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਿਰਕੂ-ਫਾਸ਼ੀ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਔਕਾਤ ਦਿਖਾਉਣ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਤੋਂ ਵਾਕਫ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਅੱਜ ਡਾਢੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੈ ਕੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਖਿਲਾਫ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਬਿਗਲ ਫੂਕਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਲਾਮਿਸਾਲ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੋਂ ਹਿੰਦ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣੂੰ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਅੱਜ ਜਦੋ ਅਸੀਂ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਦੇ ਬਾਗ਼ੀ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਅਨੇਕਾਂ ਗੁੰਮਨਾਮ ਸਿਰਲੱਥਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਰਕੇ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਪਾੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਜ ਇਹਨਾਂ ਮਾਣਮੱਤੇ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਖੋਜ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਾਡੇ ਕੋਲ 800 ਚੋਂ ਕੇਵਲ ਉਂਗਲਾਂ ਤੇ ਗਿਣੇ ਜਾਣ ਜੋਗੋ ਨਾਂ ਹੀ ਹਨ। ਬਾਕੀਆਂ ਬਾਰੇ ਹਾਲੇ ਤਾਈਂ ਕੁਛ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਿਆ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਇਸ ਤਹਿਰੀਕ ਨੂੰ ਛੁਟਿਆਉਣ ਜਾਂ ਲੋਕ ਚੇਤਿਆਂ ਚੋਂ ਭੁਲਾ ਦੇਣ ਲਈ ਸਾਮਰਾਜੀ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬੜੇ ਪਾਪੜ ਵੇਲੇ ਸਨ। ਇਹ ਬੜੀ ਵੇਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਦੇ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਉਂ ਹੀ ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਅੱਜ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਵੰਡੇ ਰਹਿਣ। ਅਗਰ ਲੋਕ ਉਦੋਂ ਹੀ ਇਹ ਚਾਲ ਸਮਝ ਗਏ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ’ਚੋਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਭੱਜਣਾ ਪੈਣਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਦਿਖਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਗੁਮਰਾਹਕੁੰਨ ਆਇਨੇ ਤੋਂ ਉਤੇ ਉਠ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ’ਤੇ ਘੋਖਵੀਂ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਤਾਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਾਕਾਰ ਕਰ ਸਕਾਂਗੇ। ਭਾਰਤ ਚੋਂ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਤੇ ਛੂਤ-ਛਾਤ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਤੇ ਮਜਹੱਬਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਭਲੇ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਜਨਤਕ ਲਾਮਬੰਦੀ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨੇ ਹੋਣਗੇ। ਤਾਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਇਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੋਵੇਗੀ।
‘ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤ-ਸਪੂਤ ਬਣ ਗਏ,
ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਮਚਾ ਗਏ ਨੇ।
ਅਸਮਾਈਲ ਮਨਸੂਰ ਸੀ ਸ਼ੇਰ ਬਾਂਕੇ,
ਜਾਨ ਹਿੰਦ ਤੇ ਘੋਲ ਘੁੰਮਾ ਗਏ ਨੇ।
ਮਨ ਵਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਖਾਤਰ,
ਰੈਹੰਦਾ ਸੀਸ ਬਾਕੀ ਉਹ ਵੀ ਲਾ ਗਏ ਨੇ।
ਮਾਇਆ ਵਾਲਿਓ ਕੌਮ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦੇਓ,
ਕਾਸਮ ਅਲੀ ਖਾਨ ਜੀ ਸਮਝਾ ਗਏ ਨੇ।
ਅਬਦੁਲ ਗਨੀ, ਚਸਪਾਈ ਖਾਨ,
ਖਾਨ ਦੋਦੇ, ਤਿੰਨੇ ਨਾਮ ਸਰਦਾਰ ਕਹਾ ਗਏ ਨੇ।
ਭਾਵੇਂ ਨਾਮ ਸਰਦਾਰ ਗੁਲਾਮ ਤਾਂਈ,
ਬਾਤ ਸਮਝ ਕੇ ਯੁੱਧ ਮਚਾ ਗਏ ਨੇ।
ਕਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕਿਰਚ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕਰਦੇ,
ਅੱਜ ਫਾਂਸੀਆਂ ਤੇ ਲਟਕਾ ਗਏ ਨੇ।
ਰੈਹਮਤ ਅਲੀ ਅਤੇ ਹਾਕਿਮ ਅਲੀ ਦੋਨੋਂ,
ਬਾਜ਼ੀ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਭਾ ਗਏ ਨੇ।
ਚੇਤੇ ਨਾਮ ਨਾ ਹੋਰ ਜਵਾਨ ਬਹੁਤੇ,
ਖਾਤਰ ਹਿੰਦ ਦੇ ਜਿੰਦੜੀ ਲਾ ਗਏ ਨੇ।
ਜਿੱਥੇ ਦੇਖਿਆ ਗੋਰਿਆਂ ਪਾਜੀਆਂ ਨੂੰ,
ਵਾਂਗ ਬਕਰੇ ਦੇ ਝਟਕਾ ਗਏ ਨੇ।’

ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਇਸਤਰੀ ਦਿਵਸ (8 ਮਾਰਚ) ਮੌਕੇ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਅਰਥ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਡਾ. ਅਨੁਪਮਾ ਉੱਪਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਅਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਵੱਲੋਂ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਛਾਪ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਮੰਡੀ ’ਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਘੱਟ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸੁਖ਼ਮ ਪਰਤਾਂ ਫਰੋਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਕੇਵਲ ਇਸਤਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਬਲਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਮਹੂਰੀ ਲਹਿਰ ਲਈ ਬੜੀਆਂ ਲਾਹੇਵੰਦੀਆਂ ਹਨ। – ਸੰਪਾਦਕੀ ਮੰਡਲ
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਐਨ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਬਜ਼ਾਰ ’ਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਔਰਤ ਵਿਰੋਧੀ ਸਮਾਜਿਕ ਰਸਮਾਂ-ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਔਰਤਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕਿਰਤ ਬਜ਼ਾਰ ’ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਕੇ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ। ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਮੁਲਕਾਂ ’ਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਕੂਲੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੂਜੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਚੁਣ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਵੀ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਸਾਂਭ ਸਕਣ। ਚਾਹੇ ਇਹ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਮੇਚ ਦਾ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਮਾਈ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਵਾਲੇ ਮੁਲਕਾਂ ’ਚ ਬਹੁਤੇ ਉੱਦਮਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਮਾਈ ਛੁੱਟੀ, ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਛੁੱਟੀ ਜਾਂ ਕੰਮ ਦੇ ਲਚਕਦਾਰ ਘੰਟੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜਦ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਕਿਰਤ ਬਜ਼ਾਰ ’ਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸੌਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਮੁਲਕਾਂ ’ਚ ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੇ ਜਨਤਕ ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ਜਦ ਕਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗੈਰ-ਸੰਗਠਿਤ ਖੇਤਰ ਵਾਲੇ ਮੁਲਕਾਂ ’ਚ ਇਹ ਖੇਤਰ ਅਜੇ ਵੀ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜ਼ੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੰਮ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਤਰੀਕੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਗੈਰ-ਸੁਖਾਵੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ’ਚ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਮਾਵਾਂ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਘੱਟ ਕਮਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀਆਂ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ’ਚ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਮਾਂ ਹੋਣ ਦੀ ਸਜ਼ਾ’ ਜਾਂ ‘ਮਾਂਵਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ’ਚ ਵਿਤਕਰੇ’ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਅਧਿਐਨ ਇਹ ਵਿਤਕਰਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕੋ ਘਰ ’ਚ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਉ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਮਾਪਦੇ ਹਨ। ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਇਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ’ਚ ਅੰਤਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਮਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ’ਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰ ਸਿਰਫ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਅੰਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ, ਤਜ਼ਰਬੇ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਘੰਟੇ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਕੰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਘਰੇਲੂ ਆਮਦਨ ਦੇ ਪੱਧਰ ਆਦਿ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਕੱਲੇ ਮਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਚਣ ਲਈ ਦੂਜੇ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਕਾਫੀ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਵਕ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਚਰਚਿਤ ਬਹੁਤੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿਕਸਿਤ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ’ਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਅਜਿਹੇ ਅੰਕੜੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਮੁਲਕਾਂ ’ਚ ਅਜਿਹੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਮਾਂ ਹੋਣਾ ਹੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਕਮਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਬਲਕਿ ਘਰ ਦੇ ਹੋਰਾਂ ਜੀਆਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਸਿਰ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਰੁਤਬਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਬਜ਼ਾਰ ’ਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਘੋਖਣ ਲਈ ਇਸ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ’ਚ ‘ਕੌਮੀ ਨਮੂਨਾ ਸਰਵੇਖਣ ਸੰਗਠਨ’ ਦੇ 2022-23 ਦੇ ਕਿਰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਅੰਕੜੇ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ’ਚ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਨਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਤੇ ਆਮਦਨ ’ਚ ਲਿੰਗ ਆਧਾਰਿਤ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ
ਕੌਮੀ ਨਮੂਨਾ ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਸਾਲ 2004-05 ਵਿੱਚ 15 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ ’ਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਦਰ 82.2 % ਸੀ ਜਦ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ’ਚ ਇਹ ਦਰ ਕੇਵਲ 41.6% ਸੀ। ਯਾਨਿ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਦਰ ’ਚ ਲਗਭਗ 41% ਦਾ ਅੰਤਰ ਸੀ। ਸਾਲ 2017-18 ਆਉਂਦੇ-ਆਉਂਦੇ, ਇਹ ਅੰਤਰ ਵਧ ਕੇ 49.2 % ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਵੈਸੇ, ਇਸ ਸਾਲ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ’ਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਦਰ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇਖੀ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ’ਚ ਇਹ ਗਿਰਾਵਟ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਆਈ ਸੀ। ਇਸ ਸਾਲ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਦਰ 71.2 % ਸੀ, ਜਦਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਦਰ ਗਿਰ ਕੇ ਕੇਵਲ 22% ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲੀਆ ਸਮਿਆਂ ’ਚ ਇਸ ’ਚ ਕੁਝ ਮੋੜਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਦਰ ਵਧ ਕੇ 76%, ਜਦਕਿ ਔਰਤਾਂ ’ਚ 36% ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਉਂਝ ਇਹ ਪੱਧਰ ਅਜੇ ਵੀ 2004-05 ਵਾਲੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਘੱਟ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਉਚੇਚੀ ਨੋਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ’ਚ ਲਿੰਗ ਆਧਾਰਿਤ ਅੰਤਰ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੇਂਡੂ ਔਰਤਾਂ ’ਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਦਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਸਾਲ 2022-23 ’ਚ 15 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਉਮਰ ਵਾਲੀਆਂ ਪੇਂਡੂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਦਰ 41% ਸੀ ਜਦਕਿ ਸ਼ਹਿਰੀ ਔਰਤਾਂ ’ਚ ਇਹ ਕੇਵਲ 24% ਹੀ ਦਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪੇਂਡੂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮਰਦਾਂ ’ਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਦਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 78 ਅਤੇ 71% ਸੀ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਇਹ ਜਾਨਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਗੈਰ-ਉਜ਼ਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਿਰਤੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ’ਚ ’ਕੌਮੀ ਨਮੂਨਾ ਸਰਵੇਖਣ’ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ’ਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ – ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਿਰਤੀ, ਨਿਯਮਿਤ ਕਿਰਤੀ (ਪੱਕੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ’ਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ) ਤੇ ਆਰਜ਼ੀ ਕਿਰਤੀ। ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਗੋਂ ਤਿੰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹਨ- ਮਾਲਕ ਕਾਮੇ, ਮਾਲਕ ਤੇ ਗੈਰ-ਉਜ਼ਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਮੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕੌਮੀ ਅੰਕੜੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ’ਚ ਵਾਧਾ ਦਰਸਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਘੋਖਿਆਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਗੈਰ-ਉਜ਼ਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਹੋਇਆ ਵਾਧਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਜਦੋਂ ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ’ਚ ਅੰਤਰ ਘੋਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਅੰਤਰ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਵਾਲੇ ਕਿੱਤਿਆਂ ’ਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਪਾੜਾ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਸਾਲ 2017-18 ’ਚ ਸਵੈ-ਰੁਜਗਾਰ ’ਚ ਲੱਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ, ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦੇ 40 ਤੋਂ 46% ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਲ 2022-23 ’ਚ ਘੱਟ ਕੇ ਕੇਵਲ 39% ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ ਭਾਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿੱਤਿਆਂ ’ਚ ਜੇਕਰ ਮਰਦ 100 ਰੁਪਏ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਔਰਤ ਕੇਵਲ 39 ਰੁਪਏ ਹੀ ਕਮਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੱਕੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ’ਚ ਇਹ ਅੰਤਰ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸੰਗਠਿਤ ਖੇਤਰ ’ਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ’ਚ ਵੱਧਦਾ ਹਿੱਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀਆਂ ਨਿੱਘਰਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਸੁਧਾਰ ਦਾ। ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੁੱਚੇ ਅੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਪਿੱਛੋਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਦੇਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਹਨਾਂ ਅੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਸਬੰਧ ਹੈ?
ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ
ਕਿਰਤ ਬਜ਼ਾਰ ’ਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ
ਪਿੱਛਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ’ਚ ਔਰਤਾਂ ’ਚ ਪ੍ਰਜਣਨ (ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ) ਦੀ ਦਰ ’ਚ ਕਮੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵੀ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕਿਰਤ ਬਜ਼ਾਰ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ’ਚ ਕਮੀ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਨੀਵੇਂ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਰਹਿਣਾ, ਬੇਹੱਦ ਹੈਰਾਨਕੁੰਨ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਪਰਿਵਾਰਕ ਆਮਦਨ ਤੇ ਔਰਤ ਦੀ ਕਿਰਤ ਬਜ਼ਾਰ ਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ’ਚ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੇ ਯੂ-ਆਕਾਰ ਦਾ ਸਬੰਧ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਪਰਿਵਾਰਕ ਆਮਦਨ ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੀ ਦਰ ’ਚ ਕਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਨਅਤੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪਸਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ/ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਖੇਤ ਛੱਡ ਕੇ ਕੰਮ ਲਈ ਬਾਹਰ ਕਿਸੇ ਓਪਰੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਜਾਣਾ ਪੈਣਾ ਸੀ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ’ਚ ਅੜਿੱਕਾ ਬਣਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਔਰਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਵੇਂ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਸਿੱਖਿਅਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਿਰਤ ਮੰਡੀ ਛੱਡ ਕੇ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਸਾਂਭਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਆਮਦਨ ਵਧਣ ਨਾਲ ਔਰਤ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਪਿੱਛੋਂ ਜਾ ਕੇ ਜਦੋਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵਧਣ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਤੋਂ ਕਿਰਤ ਬਜ਼ਾਰ ’ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ ਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਚ ਕੰਮ ਲੱਭਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕੇਵਲ ਆਮਦਨ ਵਧਣ ਨਾਲ ਬਲਕਿ ਅਰਥ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਂਚਾਗਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਘਟਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਵਧਣ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਬਜ਼ਾਰ ’ਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੇ ਯੂ-ਥੀਸਿਸ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਅਧਿਐਨ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਪੂੰਜੀ (ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਪੱਧਰ, ਤਜ਼ਰਬਾ, ਸਿਖਲਾਈ, ਕੰਮ ਦੇ ਘੰਟੇ ਆਦਿ) ’ਚ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਅਧਿਐਨ ਇਹਨਾਂ ਅੰਤਰਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੇ ਬੋਝ ਨੂੰ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਕਾਰਨ ਕਈ ਵਾਰ ਔਰਤਾਂ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀਆਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਕਿਰਤ ਬਜ਼ਾਰ ’ਚ ਦੇਰ ਨਾਲ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਉਮਰ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਜਿੰਨਾ ਤਜ਼ਰਬਾ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਜੇਕਰ ਨੀਵੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਪੂੰਜੀ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਤੱਥ ਮੁਕੰਮਲ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ’ਤੇ ਘਰਾਂ ’ਚ ਬੱਚਿਆਂ-ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਬਜ਼ਾਰ ’ਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੂਜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘਟ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਵਾਂ, ਗੈਰ-ਮਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਕਮਾਊ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਵਾਂ ਤੇ ਗੈਰ-ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦੇ ਇਸ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ‘ਮਾਤਰਿਕ ਪਾੜੇ’ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ’ਚ ਲਿੰਗ-ਆਧਾਰਿਤ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਇਸ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਨਿਰੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦਹਿਲੀਜ਼ਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਤਰਕਵਾਦੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਰਥਿਕ ਢਾਂਚਾ ਬੱਚਿਆਂ-ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਬਣਦੇ ਲਾਭ ਅਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ’ਚ ਅਸਲ ਚ ਇਹ ਦੋਹੇਂ ਗੱਲਾਂ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੀਬਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂ ਕਿ ਜਦ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਹੋਵੇਗੀ ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਪੂੰਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਚ ਘੱਟ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਨਗੇ। ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਢਾਂਚੇ ’ਚ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਿਵੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਓਟੇ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਮੰਡੀ ਦੁਆਰਾ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਵਾਜਿਬ ਦਰਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅੰਤ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਹੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਅਧਿਐਨ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਔਰਤਾਂ-ਮਰਦਾਂ ਕੋਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਯੋਗਤਾ, ਤਜ਼ਰਬਾ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ’ਤੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵਤੀਰਾ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਸਬੰਧੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਾਰਨ ਕੰਮ ਵਿੱਚੇ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤਰਕਾਂ ਦੀ ਲੋਅ ’ਚ ਇਸ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ’ਚ ਅਸੀਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਕਾਰਨ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਬਜ਼ਾਰ ’ਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ, ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ’ਚ ਅੰਤਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਘੋਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਦਿੱਤੀ ਸਾਰਣੀ* ’ਚ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅੰਤਰਾਂ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਝਾਤ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਉਕਤ ਸਾਰਣੀ ’ਚ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਸਮੁੱਚੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ ਵੰਡਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਨਾ ਕੋਈ 14 ਸਾਲ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ 60 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਜੀਅ ਹਨ; ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਜਿਸ ਚ ਕੇਵਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ; ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚ ਕੇਵਲ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਬੱਚਿਆਂ-ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਂਭਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਣੀ ਦਾ ਉੱਪਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ’ਚ ਕਿਰਤ ਬਜ਼ਾਰ ’ਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੀ ਦਰ ਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਦ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦਰਾਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਚ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਕੋਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮਾਂ ’ਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਹੈ। ਜਦ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮਾਂ ਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਰੁਝਾਣ ਅਸੀਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਬੰਧੀ ਵੀ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਰੋਚਕ ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੂਹਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ ਸਿਰਫ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਬਜ਼ਾਰ ’ਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਖੁਦ ਹੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਮੰਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਤਮਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ, ਜਾਂ ਇਹ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮਜ਼ਬੂਰਨ ਖੁਦ ਓਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਕਿਰਤ ਬਜ਼ਾਰ ’ਚ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਵਕਤ ਕੱਢ ਸਕਣ। ਪਰ ਇਸੇ ਸਾਰਣੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ’ਚ ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਚ ਔਰਤਾਂ ਅਸਲ ’ਚ ਪਰਿਵਾਰ ’ਚ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਗੈਰ-ਉਜ਼ਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਮਿਆਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਘਰ ਦੇ ਹੀ ਕਿਸੇ ਜੀਅ ਦੁਆਰਾ, ਆਮ ਕਰਕੇ ਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਧੰਦੇ ਚ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਘਰੇ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਹੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੇਕਰ ਔਰਤਾਂ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਮੌਜ਼ੂਦ ਹੋਣ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ’ਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਉੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਕਿਰਤੀ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹੈ। ਜਦ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ ਉਹ ਇਕੱਲਿਆਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਾਂਭਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਾਲਕ ਕਾਮੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਘਰੇਲੂ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕੌਮੀ ਨਮੂਨਾ ਸਰਵੇਖਣ ਮੁਤਾਬਕ, ਮਾਲਕ ਕਾਮੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਬਾਹਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਲਗਾਇਆਂ, ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਖੁਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਜਾਂ ਘਰੇ ਹੀ ਸਿਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਔਰਤ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੀ ਆਪ ਮਾਲਕ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਖੁਦ ਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾਈ ਚ ਜਾਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਹੁਤਾ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ ਕੇ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ’ਚ ਆਮ ਕਰਕੇ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਬੋਝ ਘਰ ਦੀ ਵਿਆਹੁਤਾ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਣਵਿਹਾਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਝੱਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਰਸੱਤਾਮਕ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ ਜਿੱਥੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਕਮਾਊ ਤੇ ਔਰਤ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਗੌਣ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਆਕਾਰ ਵਧਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਸ਼ਕਤੀ ’ਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ’ਚ ਹੋਰ ਵੀ ਕਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸੰਸਥਾਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਚੋਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਮੌਕਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਰਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ’ਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨ ਤੇ ਲੋੜਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਦ ਅਸੀਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਹੁਤਾ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਬਜ਼ਾਰ ’ਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਤਲਾਕਸ਼ੁਦਾ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹੈ। ਵਿਆਹੁਤਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ 65% ਘਰੇਲੂ ਕੰਮਾਂ ’ਚ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂਕਿ ਅਣ ਵਿਹਾਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ 30%, ਵਿਧਵਾ ਔਰਤਾਂ ਦਾ 34% ਅਤੇ ਤਲਾਕਸ਼ੁਦਾ ਔਰਤਾਂ ਦਾ 31% ਘਰੇਲੂ ਕੰਮਾਂ ’ਚ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਿਆਹੁਤਾ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਗੈਰ-ਉਜ਼ਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਮਿਆਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਉਹ ਉਤਪਾਦਕ ਕੰਮ ਤਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਉਜ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਆਮਦਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਿਆਂ ਜਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਘਰੇ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਪੈਦਾਵਾਰੀ ਕੰਮ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਵੀ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੱਕੇ ਕਾਮਿਆਂ ਚ ਵੀ ਬਾਕੀ ਸ਼?ਰੇਣੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਿਆਹੁਤਾ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਜੇਕਰ ਵਿਆਹੁਤਾ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵਿਆਹੁਤਾ ਔਰਤਾਂ ’ਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕੋਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਦਰ ਬਾਕੀ ਵਿਆਹੁਤਾ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ (40%) ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਅਜੇ ਵੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਵਿਆਹੁਤਾ ਸਥਿਤੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲੋਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਾਤਰਾ ਚ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਉਦੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਮਾੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਵਿਆਹੇ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਵੀ ਵਧ ਜਾਣ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਆਹੁਤਾ ਔਰਤਾਂ ਕੋਲ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 68% ਘਰੇਲੂ ਕੰਮਾਂ ਚ ਹੀ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਸ ਘਰ ’ਚ ਨਾਲ ਹੀ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵੀ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਘਟ ਕੇ 67% ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੈਰ-ਉਜ਼ਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਮਿਆਂ ਚ ਹਿੱਸਾ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰਰੇਣੀਆਂ ’ਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਲਿਆਂ ਸਾਂਭਣਾ ਪਵੇ ਤਾਂ ਪੱਕੇ ਕਾਮਿਆਂ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਹੇ ਹੋਣ ਤੇ ਮਾਂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਨਾ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ’ਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਘਟਦੀ ਹੈ ਬਲਕਿ ਟਿਕਾਊ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਕਮਾਊ ਕੰਮਾਂ ਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ-ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖਾਮਿਆਜ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਭੁਗਤਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ’ਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ’ਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਣ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ’ਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੀ ਦਰ ਘੱਟਦੀ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਵਿਆਹੁਤਾ ਔਰਤਾਂ ’ਚ ਇਹ ਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਪਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧਣ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਦਰ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕਮੀ ਤਲਾਕਸ਼ੁਦਾ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਚ ਦੇਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਬੱਚੇ ਵਾਲੀਆਂ ਤਲਾਕਸ਼ੁਦਾ ਔਰਤਾਂ ’ਚ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਦਰ 72% ਹੈ, ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਤਲਾਕਸ਼ੁਦਾ ਔਰਤਾਂ ’ਚ ਇਹ ਘੱਟ ਕੇ ਕੇਵਲ 37% ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਭਾਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਇਕੱਲਿਆਂ ਚੁੱਕਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧਣ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਔਸਤ ਆਮਦਨ ਚ ਕਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਾਂ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਔਸਤ ਆਮਦਨ ਵਧੇਰੇ ਹੈ ਜੋ ਅਜੇ ਮਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਚਾਹੇ ਉਹ ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੋਣ, ਅਣਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਤਲਾਕਸ਼ੁਦਾ। ਇਹ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਕਿਰਤ ਬਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਮਾਂ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਂ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਗੈਰ-ਉਜ਼ਰਤੀ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਮਦਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੂਰਣ-ਕਾਲੀ ਤੇ ਪੱਕੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਚ ਸਮਾਂ ਖ਼ਰਚ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਕੋਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗੁੰਜ਼ਾਇਸ਼ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ’ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੂਜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਾਤਰਾ ’ਚ ਪੱਕੇ ਕੰਮਾਂ ’ਤੇ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਅਸਲ ਚ ਪੱਕੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਵਾਂ ਤੇ ਗੈਰ-ਮਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਇਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿਚਕਾਰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਅੰਤਰ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਨ। ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਕਿਸਮ ਪੱਕੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਔਰਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਾਂਭਣ ਲਈ ਸਾਧਨ ਜੁਟਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੂਜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਆਮਦਨ ਦਾ ਫਰਕ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਕਿਸਮ ਚ ਤਨਖਾਹ ਸਮੇਤ ਛੁੱਟੀ, ਜਣੇਪਾ ਛੁੱਟੀ, ਮੈਡੀਕਲ ਛੁੱਟੀ, 18 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਇਮਤਿਹਾਨਾਂ ਲਈ ਛੁੱਟੀ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਕਿ ਕੱਚੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਚ ਇਹ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕੰਮ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕੋਈ ਵੀ ਛੁੱਟੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ’ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ, ਵਿਆਹੁਤਾ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਚ ਘਾਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਦੋਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦ ਮੰਡੀ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਜੀ ਸਮਝ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਖਾਸੇ ਨੂੰ ਪਛਾਨਣ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਹੱਲ ਕੱਢਣ ਜਾਂ ਇਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਰੂਪ ਚ ਓਟਣ ਤੋਂ ਪਾਸਾ ਵੱਟਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਨਿਜੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਥ ਘੋਖਣ ਲਈ ਇਸ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ’ਚ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਪੱਧਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਬਜ਼ਾਰ ’ਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ (ਚੌਥਾਈਆਂ) ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਕੜੇ ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੂਜੇ ਦਰਜ਼ੇ (ਦੂਜੀ ਚੌਥਾਈ) ’ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਘੱਟ ਆਮਦਨ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ ਜੇਕਰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਰਤ ਮੰਡੀ ’ਚ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਿਵਾਰਕ ਆਮਦਨ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਇਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭਾੜੇ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੀਆਂ। ਜਦਕਿ ਆਮਦਨ ਪੱਖੋਂ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ’ਤੇ ਕੋਈ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦੇ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਈ ਦਿੱਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਆਮਦਨ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਔਰਤਾਂ ਕਿਰਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ’ਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰਨ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਥ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਾਜਬ ਕੀਮਤਾਂ ’ਤੇ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਕਿਵੇਂ ਸਾਡੀ ਲਗਭਗ ਅੱਧੀ ਕਿਰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕਮਾਊ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਿਆਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਕੌਮੀ ਨਮੂਨਾ ਸਰਵੇਖਣ ’ਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਮਰਦ (15 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਉਮਰ ਵਾਲੇ) ਕਿਰਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ’ਚ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ’ਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਕਿਰਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ’ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਅਣਵਿਆਹਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਕਿ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ ਵਿਆਹੁਤਾ ਔਰਤਾਂ ਦਾ 87% ਅਤੇ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦਾ 52% ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿਰਤ ਬਜ਼ਾਰ ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ’ਚ ਕੋਈ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਸਾਂਭਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 92 ਅਤੇ 55% ਤੱਕ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਕੋਈ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਇਕੱਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦਾ 42% ਤੇ ਇਕੱਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੇ 32% ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਕੰਮਕਾਜ਼ੀ ਉਮਰ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਭਾਵ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਜੇ 60 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਚ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਸਿਹਤ ਸਬੰਧੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਾਰਨ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣਾ ਵੀ ਇੱਕ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਬੋਝ ਤੇ ਕਿਰਤ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਅਧਾਰਿਤ ਭੇਦ-ਭਾਵ
ਇਸ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਬੋਝ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੇਵਲ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਤੇ ਆਮਦਨੀ ਦੇ ਆਪਸੀ ਅੰਤਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਘਰਾਂ ’ਚ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਅੰਤਰ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਪਾੜਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਅਧਿਐਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਸਜ਼ਾ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਉਹੀ ਵਰਦਾਨ ਸਾਬਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕਿਰਤ ਮੰਡੀ ਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਲਿੰਗ ਅਧਾਰਿਤ ਭੇਦ ਦੇਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ।
ਕੌਮੀ ਨਮੂਨਾ ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਚ ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਤੇ ਕੱਚੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ’ਚ ਲੱਗੀਆਂ ਵਿਆਹੁਤਾ ਔਰਤਾਂ ਵਿਧਵਾ ਤੇ ਤਲਾਕਸ਼ੁਦਾ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਘੰਟਿਆਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਔਸਤ ਪੱਖੋਂ ਹਰ ਵਿਆਹੁਤਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ’ਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਘੰਟੇ ਬਾਕੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੇਖੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਦ ਕਿ ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਤੇ ਪੱਕੇ ਕੰਮਾਂ ਚ ਲੱਗੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਘੰਟੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕੋਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪੱਕੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ’ਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਘੰਟਿਆਂ ’ਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਖਾਸ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਵਿਆਹੁਤਾ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਦੇ ਘੰਟਿਆਂ ’ਚ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਮਰਦ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਕੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੇਖ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਦਰ ਤੇ ਆਮਦਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨਾਲੋ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਕੰਮ ਦੇ ਘੰਟਿਆਂ ਤੇ ਕਮਾਈ ਦੇ ਪੱਧਰ ਵਿਚਲੇ ਲਿੰਗ-ਆਧਾਰਿਤ ਅੰਤਰਾਂ ਉੱਪਰ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾ ਰਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਆਧਾਰਿਤ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਇਸੇ ਕਿਸਮ ਚ ਲੱਗੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਕੰਮ ਦੇ ਘੰਟਿਆਂ ਦਾ 69% ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਕੇਵਲ 35% ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੱਚੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ’ਚ ਵੀ ਉਹ ਮਰਦਾਂ ਦੇ 100 ਘੰਟਿਆਂ ਪਿੱਛੇ 75 ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦਾ ਕੇਵਲ 50% ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੱਕੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਚ ਇਹ ਅੰਤਰ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਮਰਦਾਂ ਦੇ 100 ਘੰਟਿਆਂ ਪਿੱਛੇ 84 ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦੇ 67% ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਤਨਖਾਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਚ ਲਿੰਗ ਆਧਾਰਿਤ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਵੀ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੇਦ-ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਨਿੱਖਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਸੰਗਠਿਤ ਖੇਤਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਸੰਗਠਿਤ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ’ਚ ਲਿੰਗ ਆਧਾਰਿਤ ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਕੇ ਵੇਖ ਸਕੀਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਨਖਾਹ ਸਮੇਤ ਛੁੱਟੀ, ਪ੍ਰਸੂਤਾ ਛੁੱਟੀ ਜਾਂ ਮੈਡੀਕਲ ਛੁੱਟੀ ਆਦਿ ਕੇਵਲ ਸੰਗਠਿਤ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ’ਚ ਹੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦਕਿ ਗੈਰ-ਸੰਗਠਿਤ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਖੇਤਰ ਇਹ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਾ ਦੇਣ ਲਈ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀਆਂ ਚੋਰ-ਮੋਰੀਆਂ ਵਰਤ ਕੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਾਸਾ ਵੱਟਣ ਲਈ ਬਦਨਾਮ ਹੈ। ਬਸੋਲੇ ਅਤੇ ਅਬਰਾਹਮ ਦੇ ਅਧਿਐਨ (2024) ’ਚ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਨੀਵੇਂ ਪੱਧਰ ਵਾਲੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ’ਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਿੱਖੇ ਲਿੰਗ-ਆਧਾਰਿਤ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਉਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਵਧੇਰੇ ਕਮਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵੱਲ ਵੱਧਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਘੱਟਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕੇਵਲ ਉਚੇਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਵਾਲੇ ਸੰਗਠਿਤ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚੇਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕੂੰਜੀ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਕਿ ਬਾਕੀ ਖੇਤਰਾਂ ਚ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਘੱਟ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ।
ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀਆਂ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਚ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦੇ ਅੰਤਰਾਂ ਪਿੱਛੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਪੂੰਜੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਪੱਧਰ ਜਾਂ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਅੰਤਰ, ਤਜ਼ਰਬੇ ਦੇ ਅੰਤਰ ਆਦਿ ਦਾ ਵੀ ਰੋਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਅੰਤਰਾਂ (ਭਾਵ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਪੱਧਰ, ਕੰਮ ਦੇ ਘੰਟੇ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਖੇਤਰ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਕਿਸਮ, ਤਜ਼ਰਬਾ ਆਦਿ) ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਮਾਡਲਿੰਗ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਬੇਅਸਰ ਕਰ ਕੇ ਦੇਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿਚਲੇ ਵਾਜਬ ਤੇ ਗੈਰ-ਵਾਜਬ ਅੰਤਰਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। (ਇਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅੰਤਲੇ ਨੋਟ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ)। ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵਿਚਲਾ ਅੰਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਅਸੀਂ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਪੂੰਜੀ ਦੇ ਅੰਤਰਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ ਗੈਰ-ਵਾਜਿਬ ਅੰਤਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ ਔਰਤਾਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਮੌਜ਼ੂਦਗੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕੱਲਿਆਂ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਇਹ ਅੰਤਰ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮਹਿੰਗੇ ਭਾਅ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਔਰਤਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ-ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿਰਤ ਬਜ਼ਾਰ ’ਚ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਵੈ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਆਰਥਿਕ ਢਾਂਚੇ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ਥੋਪਿਆ ਗਿਆ ਕਰੂਰ ਸੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰ ਦਾ 86% ਹਿੱਸਾ ਗੈਰ-ਵਾਜਬ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਂ (ਭਾਵ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਪੱਧਰ, ਕੰਮ ਦੇ ਘੰਟੇ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਖੇਤਰ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਕਿਸਮ, ਤਜ਼ਰਬਾ ਆਦਿ ਦੇ ਅੰਤਰ) ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਅੰਤਰ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕਾਰਨ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਵੱਡਾ ਬੋਝ ਔਰਤਾਂ ’ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਹ ਘੱਟ ਆਮਦਨੀ ਵਾਲੀਆਂ ਕੱਚੀਆਂ ਤੇ ਥੋੜੀ ਮਿਆਦ ਦੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਕੰਮ ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਲ-ਮੇਲ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖ ਸਕਣ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਮੱਘਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ’ਚ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰਾਂ ’ਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਇਹ ਅੰਤਰ ਇਸ ਲਈ ਘੱਟ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਤਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚਿਆਂ ਚ ਅਜੇ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੇੜਲੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮੂਹਕ ਰੂਪ ’ਚ ਸਾਂਭ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਚ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਘੱਟ ਤੇ ਵਾਜਬ ਭਾਅ ’ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਹੁਤੇ ਪੇਂਡੂ ਕੰਮ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਦਾਇਰੇ ’ਚ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੇ ਘੰਟਿਆਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਕੁਝ ਕੁ ਲਚਕ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਔਖੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸਿੱਟੇ ਅਤੇ ਸੁਝਾਅ
ਉਪਰੋਕਤ ਚਰਚਾ ’ਚ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਰ ਰਹੀਆਂ 70% ਔਰਤਾਂ ਇਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਾਰਨ ਕਿਰਤ ਬਜ਼ਾਰ ’ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਬਜ਼ੁਰਗ, (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤਾਂ) ਵੀ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ਮੂਲਿਅਤ ’ਚ ਕੁਝ ਵਾਧਾ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ, ਇਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਇਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਪਰ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨਿਮਨ ਆਮਦਨ ਵਾਲੇ ਦੂਜੇ ਦਰਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਤਬਕੇ (ਦੂਜੀ ਚੌਥਾਈ) ਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ, ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ ਤਾਰ ਸਕਦੇ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਕਿਰਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ’ਚ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਖੁਦ ਸਾਂਭ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਖ਼ਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਇਹ ਦੇਖਣ ’ਚ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗਠਿਤ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ’ਚ ਨਾ ਕੇਵਲ ਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿਚ ਲਿੰਗ-ਅਧਾਰਿਤ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਵੀ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਥ ਸੰਸਥਾਗਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਾਜਬ ਦਰਾਂ ’ਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਮਾਤਰਾ ’ਚ ਉੱਚ ਮਿਆਰ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇ ਪਸਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਪੁਨਰ-ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਓਟਣੀ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਹਤਰੀਨ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੇ ਸਾਂਝੀਆਂ ਰਸੋਈਆਂ ਰਾਹੀਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਉਤਪਾਦਕੀ ਕੰਮਾਂ ’ਚ ਵਰਤ ਸਕਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣੇ ਸਨ। ਇਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਨਾ ਕੇਵਲ ਔਰਤਾਂ ਬਲਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਸੁਧਾਰ ਦੇਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਜੇਕਰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਸਚਮੁੱਚ ਹੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਬਜ਼ਾਰ ’ਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵਧਾਉਣ ਪ੍ਰਤੀ ਗੰਭੀਰ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ’ਚ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਠੋਸ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

(23 ਮਾਰਚ 1931 ਦੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦਾਂ, ਸ਼ਹੀਦ-ਇ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ, ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਨਾ ਕੇਵਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ’ਚ ਅਹਿਮ ਮੁਕਾਮ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਲੋਕ ਮਨਾਂ ’ਚ ਸਦੀਵੀ ਸਥਾਨ ਮੱਲਣ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀ ਆਵਾਮ ਦੇ ਚਹੇਤੇ ਨਾਇਕ ਵੀ ਹੋ ਨਿੱਬੜੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਰਸੀ ਮੌਕੇ ਅਸੀਂ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਲਿਖਤ ‘ਨੌਜਵਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ’ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ- ਸੰਪਾਦਕੀ ਮੰਡਲ)
ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਦਾ ਮਨੋਰਥ-ਪੱਤਰ
ਨੌਜਵਾਨ ਸਾਥੀਓ!
ਸਾਡਾ ਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਨਾਜ਼ਕ ਹਾਲਾਤ ’ਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਆਪਸੀ ਬੇਇਤਬਾਰੀ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦਾ ਬੋਲ-ਬਾਲਾ ਹੈ। ਉੱਘੇ ਲੀਡਰਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਉੱਚ-ਆਦਰਸ਼ਾਂ ’ਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ’ਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਨਾਮ-ਧਰੀਕ ਹਾਮੀਆਂ ਕੋਲ ਨਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜੋਸ਼ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਮੋਚੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਕੋਈ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਇਕ ਅਟੱਲ ਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਦੌਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸੰਕਟ ’ਚ ਹੀ ਤਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਲਗਨ ਦੀ ਪਰਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਖ਼ਲਾਕ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਨਿੱਗਰ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਉਲੀਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਨਵੇਂ ਹੌਂਸਲੇ, ਨਵੀਆਂ ਉਮੰਗਾਂ, ਪੂਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਪੂਰੇ ਸਿਦਕ ਨਾਲ ਕੰਮ ਆਰੰਭਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।
ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੁਣ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਕੰਨ ਪਾੜਵੇਂ ਸੋਹਲੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਨੇ ਪੈਂਦੇ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਦਾ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਵਾਲ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਲਮ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਤਲਵਾਰ ਦੀ, ਅਜੇ ਤੱਕ ਲਾਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਪਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਇਸਦਾ ਉੱਤਰ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਲਾਰਡ ਬਰਕਨਹੈਡ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚ ਇਹ ਜਵਾਬ ਇਉਂ ਹੈ : “ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਫਤਿਹ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੀਂ ਇਸ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਾਂਗੇ।’’ ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ! ਇਸ ਸਾਫ਼-ਕਥਨੀ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਸੱਚਾਈ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈ। ਜਲਿ੍ਹਆਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਮਾਨਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਇਹ ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਬਦੇਸ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਪ੍ਰਤੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
ਹੁਣ ਭਾਰਤ ’ਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ‘ਬਰਕਤਾਂ’ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੁਣ ਲਓ! ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਤੇ ਪਤਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀ ਦਾਦਾ ਭਾਈ ਨਾਰੋਜੀ, ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਦੱਤ ਅਤੇ ਵਿਲੀਅਮ ਡਿਗਬੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਬਾਕੀ ਹੈ ? ਸੰਸਾਰ ਭਰ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਕੀਮਤੀ ਖਾਨਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗ਼ਰੀਬ ਮੁਲਕਾਂ ’ਚੋਂ ਹੈ। ਕੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਕਥਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਕੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਓਹੀ ਭਾਰਤ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਭਿਅਤਾ ’ਤੇ ਮਾਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਛੜੇ ਹੋਏ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚੋਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਫ਼ੀਸਦੀ ਲੋਕ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਹਨ? ਕੀ ਲੋਕ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਭਾਰਤ ’ਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ? ਪਲੇਗ, ਹੈਜ਼ਾ, ਇਨਫਲੂਐਂਜਾ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹਾਂਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਕੀ ਰੋਜ਼ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸੁਣਕੇ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਲਾਇਕ ਨਹੀਂ ? ਕੀ ਇਹ ਸਚਮੁੱਚ ਹੀ ਸਾਡੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਲਾਇਕ ਨਹੀਂ ? ਅਫਸੋਸ! ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ । ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਣਜ-ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਬਚਪਨ ’ਚ ਹੀ ਕੁਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਨਹੀਂ ਤੱਕਿਆ, ਜਿਸ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ 1914 ’ਚ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਚਲਾਈ ਗਈ “ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜਹਾਜ਼ ਕੰਪਨੀ’’ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਕੋਨੈਡਾ ’ਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਲਾ ਸਲੂਕ, ਰਸਤੇ ਚ ਵਹਿਸ਼ੀਆਨਾ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਅੰਤ ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥੱਕੇ-ਟੁੱਟੇ ਨਿਤਾਣੇ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਦਾ ਬਜਬਜ ਦੇ ਘਾਟ ’ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਵਾਛੜ ਨਾਲ ਖੂਨੀ ਸੁਆਗਤ ਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਅਕਹਿ ਜ਼ੁਲਮ, ਤੇ ਹੋਰ ਕੀ-ਕੀ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਿਆ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਤੱਕਿਆ ? ਜਿਸ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਦਰੋਪਦੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਜੇਡਾ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ-ਉਸੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ 1919 ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਨੇਕਾਂ ਦਰੋਪਦੀਆਂ ਦੀ ਪੱਤ ਲੁੱਟੀ ਗਈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੰਗੇ ਮੂੰਹਾਂ ’ਤੇ ਥੁੱਕਿਆ ਗਿਆ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਠਾ? ਫਿਰ ਵੀ ਵਰਤਮਾਨ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਤਮਾਸ਼ਬੀਨਾਂ ਵਾਂਗ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਕੀ ਇਹ ਜੀਵਨ ਜੀਣ ਯੋਗ ਹੈ ?
ਕੀ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ’ਗ਼ੈਬੀ ਇਲਹਾਮ’ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗੁਲਾਮ ਹਾਂ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜੰਜ਼ੀਰਾਂ ਤੋੜ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ? ਕੀ ਇਸ ਜੱਕੋ ਤੱਕੀ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗਾ ਕਿ ਸਾਡੇ ’ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ? ਕੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਤੋੜਨ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਰੱਬੀ ਕਰਿਸ਼ਮੇ ਜਾਂ ਗੈਬੀ ਕਰਾਮਾਤ ਦੀ ਮਦਦ ਦੀ ਆਸ ਲਈ ਬੈਠੇ ਰਹਾਂਗੇ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਮੋਹਤਬਰ ਅਸੂਲ ਤੋਂ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹਵਾ ’ਚ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਰਣ ਖੇਤਰ ਦੀ ਜਵਾਲਾ ’ਚ ਬੱਦਲ ਬਣ ਕੇ ਵਰ੍ਹਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨੋ ਜਾਗੋ! ਉੱਠ! ਸਾਨੂੰ ਸੱਤਿਆਂ ਯੁੱਗ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵੰਗਾਰਿਆ ਹੈ: ਕਿਉਂਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਬਹਾਦਰ, ਖੁੱਲ੍ਹਦਿਲੇ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤਸੀਹੇ ਵੀ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਝੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੇਝਿਜਕ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਹਿਸ਼ੀਆਨਾ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨੌਜਵਾਨ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਕਿਉਂਕਿ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਜਿਹੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਬਾਹੂ-ਬਲ, ਹੌਂਸਲੇ, ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਸਦਕਾ ਹੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਡਰਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਅਤੇ ਜੋ ਨਿੱਜੀ-ਹਾਨੀ ਲਾਭ ਸੋਚਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮਹਿਸੂਸ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ?
ਕੀ ਇਹ ਜਪਾਨ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੋਰਟ ਆਰਥਰ ਤੱਕ ਖੁਸ਼ਕ ਰਸਤਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਖੱਡਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ? ਅਤੇ ਜਪਾਨ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉੱਨਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮੂਹਰਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਨੌਜਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜੋ ਉੱਪਰੋ-ਥਲੀ ਹਾਰਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਪਿਛਲੀ ਸਾਰੀ ਸਦੀ ਤੱਕ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਪੋਲੈਂਡ ਇਕ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਟਲੀ ਨੂੰ ਆਸਟਰੀਆ ਦੇ ਜੂਲੇ ਹੇਠੋਂ ਕਿਸ ਨੇ ਕੱਢਿਆ? ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੱਕ ‘‘ਯੰਗ ਇਟਲੀ”ਨੇ (ਇਟਲੀ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ)।
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਟਰਕੀ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਕਿ ਚੀਨ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ? ਕੀ ਇਹ ਰੂਸੀ ਨੌਜਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਰੂਸ ਦੀ ਬੰਦ-ਖ਼ੁਲਾਸੀ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਖੇਡ ਗਏ? ਪਿਛਲੇ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜੇ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਕਿਤਾਬਚੇ ਵੰਡਣ ਜਾਂ ਦੋਸਤੋਵਸਕੀ ਵਾਂਗ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗੋਸ਼ਟੀ ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਬਦਲੇ ਸਾਏਬੇਰੀਆ ਵਿੱਚ ਜਲਾਵਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਬਰ ਦੇ ਤੂਫ਼ਾਨਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਹੌਂਸਲਾ ਨਾ ਹਾਰਿਆ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਨੌਜਵਾਨ ਹੀ ਹਨ ਜੋ ਸੰਗਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਸਿਰਫ਼ ਨੌਜਵਾਨ ਹੀ ਆਸ ਉਮੀਦ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਝਿਜਕ ਅਤੇ ਡਰ ਨੂੰ ਛਿੱਕੇ ’ਤੇ ਟੰਗ ਕੇ ਜੂਝ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਮਹਾਨ ਰੂਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ!
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤੀ। ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਜੇ ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਦਰਖਤ ਦੀ ਕੋਈ ਟਹਿਣੀ ਵੱਢੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜਜ਼ਬਾਤ ਉੱਤੇ ਸੈੱਟ ਵਜਦੀ ਹੈ। ਬੁੱਤ-ਸ਼ਿਕਨ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਕਾਗਜ ਦੇ ਪੁਤਲੇ ’ਤਾਜ਼ੀਏ ਦੀ ਨੁੱਕਰ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅੱਲਾ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਾਫ਼ਰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਖੂਨ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਉਸਦੀ ਪਿਆਸ ਨਹੀਂ ਬੁੱਝਦੀ। ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਦਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਿਰ ਪਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਿਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਨੇ ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਇਕ ਤੰਗ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਛੱਡਿਆ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਬਾਕੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ।
ਸਾਡੇ ’ਚੋਂ ਵੀ ਕਈ ਐਸੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੀ ਆਲਸ ਤੇ ਨਿਕੰਮੇਪਣ ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਬੁਰਕੇ ’ਚ ਛੁਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਲਈ ਕਹੋ ਤਾਂ ਉਹ ਜੁਆਬ ਦੇਣਗੇ, ‘‘ਜਨਾਬ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕੌਮਾਂਤਰੀਵਾਦੀ ਹਾਂ ਤੇ ਅਸੀਂ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ’ਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵੀ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਭਰਾ ਹੀ ਹਨ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਾਹਦੀ ਲੜਾਈ ?’’ ਕਿੱਡਾ ਨੇਕ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਤੇ ਕਿੰਨੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਗੱਲ ਹੈ! ਪਰ ਉਹ ਇਸਦੇ ਅਸਲੀ ਭਾਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਅਸੂਲ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਦੂਜੇ ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਇਕ ਕੌਮ ਹੱਥੋਂ ਦੂਜੀ ਕੌਮ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ। ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਡੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦਾ ਨਹੀਂ।
ਹੁਣ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਆਖ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੇਕ ਆਦਮੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਸੇਵਾ (ਉਹਨਾਂ ਸੌੜੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ) ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਦਵਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸਾਡੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਗਰੀਬਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਨ ਵੰਡਣ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਬੀਮਾਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਪੁਰਸ਼ ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਪੁਤਲੇ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਨਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਮਜ਼ਹਬੀ ਵਹਿਮ ਅਤੇ ਤੁਅੱਸਬ ਸਾਡੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹਨ। ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਡੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਰੋੜਾ ਸਾਬਤ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰ੍ਹੇ ਵਗਾਹ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਆਜ਼ਾਦ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਾਲੇ ਅਸੀਂ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣਾ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਾਕਮ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਕੱਟੜਤਾ ਤੇ ਪਿਛਾਂਹ-ਖਿੱਚ ਨੀਤੀ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਤੁਅੱਸਬ ਅਤੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਫ਼ਿਰਕਿਆਂ ਦੀ ਤੰਗ-ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨ ਲਈ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਗਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਫਿਰਕਿਆਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਸੀਂ ਕਾਮਯਾਬੀ ਵਾਸਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ ਪਰ ਸਾਡੇ ਨੇਤਾ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਖਿਆਲੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੀਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ।
ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਕਾਇਰਤਾ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਉੱਤੇ ਪੜਦਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਬਣਾਉਟੀ ਸ਼ੋਸ਼ੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸਲੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੂਠੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਸਾ ਲਾਈ ਬੈਠੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਰਵਾਣੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਹਾਕਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਸ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੱਤਕ ਭਰੀ ਦਸ਼ਾ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਤਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਆਫ਼ੇ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦੇ ਕਿ ਕਿੰਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਕਿੰਨੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਹਿੱਸੇ ਕੀ ਆਵੇਗਾ? ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਆਸ ਉਮੀਦ, ਡਰ ਜਾਂ ਦੁਚਿੱਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੁਹਰਤ ਗੁੰਮਨਾਮ ਰਹਿ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾ ਸਕਣ। ਅਜਿਹੇ ਜਜ਼ਬੇ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਅਸੀਂ ਉਹ ਦੁਪਾਸੀ ਜੰਗ ਨਹੀਂ ਲੜ ਸਕਾਂਗੇ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਵੰਗਾਰ ਰਹੀ ਹੈ-ਦੁਪਾਸੀ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਇਕ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਤੇ ਦੂਜੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ। ਸਾਡਾ ਅਸਲੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਾਡੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਸਾਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ ਲੋਕ ਵੀ।
ਨੌਜਵਾਨ ਪੰਜਾਬੀਓ! ਦੂਜੇ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਜਿਸ ਜਥੇਬੰਦੀ ਤੇ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੀਆਂ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਰਾਜਸੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਛੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੂਬਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸ ਲਈ? ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਕ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਕੌਮ-ਵਿੱਚੋਂ ਤਾਂ ਹਾਂ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਜਥੇਬੰਦੀ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕਮੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜੋ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਟੈਕਸਿਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ’ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਰੇ ਬੈਠੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਇਕ ਸਾਂਝੀ ਤੇ ਉੱਨਤ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਨਹੀਂ ਰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਫਸੋਸ! ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।
ਉੱਪਰ-ਲਿਖੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਾਡੀ ਰਾਜਸੀ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਸਿਰਫ਼ 1857 ਦੇ ਸੰਗਰਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਆਰੰਭ ਹੋਈ ਹੈ।
ਇਹ ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘੀ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਭਾਰਤ ਲਈ ਇੱਕ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵੀਂ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਤਬਕੇ ਨੂੰ ਰਿਆਇਤਾਂ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਸਾਂਝੇ ਬਣਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਮਾਇਆ ਵਧਣ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਗਿਰਾਵਟ ਅਟੱਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੇਤੀ ਹੀ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤਬਕੇ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਉੱਘੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਾਕਮਾਂ ਨਾਲ ਗਲਵੱਕੜੀ ਪਾਏ ਹੋਏ ਤੱਕਾਂਗੇ। ਕਿਸੇ ਗੋਲ ਮੇਜ਼ ਕਾਨਫਰੰਸ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਜਿਹੇ ਢੰਗ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਛੱਡ ਦੇਣਗੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ। ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਸਮਝੌਤਾ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜਨਤਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਵੇਲੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਕਈ ਨਾਮ-ਧਰੀਕ ਹਾਮੀ ਝੜ ਜਾਣਗੇ।
ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਇਸ ਨਾਅਰੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗਾ। ‘‘ਜਨਤਾ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਲਈ ਇਨਕਲਾਬ।’’ ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਵਰਾਜ ਜੋ 98 ਫੀਸਦੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੋਵੇ।
ਉਹ ਸਵਰਾਜ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ, ਉਹ ਹੋਵੇਗਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸਾਡੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਪਰ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੰਨਾ ਹੌਂਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਜਨਤਾ ਦੀ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਲਈ ਕੋਈ ਠੋਸ ਸਕੀਮ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਸਿਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ। ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਅਸੀਂ ਏਨਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਰੂਸੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਸਾਡੇ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਣਹਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਨੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਅਸਲ ਭਾਵ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚੀਜ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ ’ਹਾਕਮਾਂ’ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੋਵੇਗਾ- ਇੱਕ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵੇਂ ਢਾਂਚੇ ਤੇ ਨਵੇਂ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਦਿਨ ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਹੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਨਕਲਾਬੀ
ਨੌਜਵਾਨ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰ ਸਕਣਗੇ। ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬੰਬਾਂ ਤੇ ਪਿਸਤੌਲਾਂ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਹੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹੋਵੇ।
ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨਾਂ ਦੇ ਵਸੀਲੇ ਨਾ-ਮਾਤਰ ਹਨ। ਅਨੇਕਾਂ ਮਸੀਬਤਾਂ ਤੇ ਔਕੜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਆਉਣਗੀਆਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਪਰ ਸਾਫ਼ ਦਿਲ ਉੱਦਮੀ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਅਥਾਹ ਜੋਸ਼ ਅੱਗੇ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਅਟਕ ਸਕਦੀਆਂ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਨਿੱਤਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਹਾਨ ਕੰਡਿਆਲੇ ਤੇ ਬਿਖੜੇ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਆਦਰਸ਼ ਦੀ ਠੀਕ ਠੀਕ ਪਛਾਣ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਸਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮਯਾਬੀ ਤਾਂ ਇਕ ਸਬੱਬੀ ਗੱਲ ਹੈ ਪਰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਟੱਲ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਨਾਕਾਮੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਕਸ਼ਟ ਝੱਲਣੇ ਪੈਣ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਤਾ ਕੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ : “ਉਹੋ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤਾਂ ਭੁਲੇਖਾ ਹੀ ਨਿਕਲਿਆ।’’”
ਨੌਜਵਾਨੋ। ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਦੇਖ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਘਬਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਬਾਹੂ-ਬਲ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖੋ ਤੇ ਜਿੱਤ ਤੁਹਾਡੀ ਹੈ। ਜੇਮਜ਼ ਗਾਰਫੀਲਡ ਦੀ ਮਹਾਨ ਮਾਤਾ ਦੇ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰੱਖੋ ਜੋ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਪੈਸੇ ਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝਿਆਂ ਕਰਕੇ ਤੋਰਨ ਵੇਲੇ ਕਹੇ ਸਨ : “ਕਿਸੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਲਾਈ ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਦਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੌਂ ਵਾਰੀ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਸਹਾਰੇ ਉੱਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਤਰਨ ਜਾਂ ਡੁੱਬਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ।’’ ਧੰਨ ਹੈ ਉਹ ਮਾਤਾ ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ! ਅਤੇ ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ।
ਇਟਲੀ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂ ਮਾਨਵ ‘ਮੈਜਿਨੀ’ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ‘ਸਾਰੀਆਂ ਕੌਮੀ ਲਹਿਰਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁੰਮਨਾਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਜਾਂ ਅਸਰ ਰਸੂਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਉਹ ਐਸਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸਚਾ ਤੇ ਸਿਦਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਤੇ ਸਭ ਔਕੜਾਂ ਮਾਤ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਚੱਪੂ ਚੁੱਕ ਦਿਓ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਠਿੱਲ੍ਹ ਪੈਣ ਦੇਵੋ ਤੇ ਫਿਰ :
ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਅਦਭੁੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖ, ਜਿੱਥੇ ਨਿੱਤ ਨਵੇਂ ਜਵਾਰ (ਉਤਾਰ ਚੜਾਅ) ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਨ ਲਹਿਰਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹਨ: ਓ ਨੌਜਵਾਨ ਕੋਲੰਬਸ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇਰੀ ਸੱਚ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹੋਵੇ।
ਗਿਣਤੀਆਂ ਵਿਚ ਪੈਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੁਨਰ-ਜਨਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਹੇਠਾਂ ਮਨ ਦੇ ਦੱਬਣ ਦੀ ਜਾਂ ਹੌਂਸਲਾ ਹਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੇ ਹਿੰਮਤ ਕਰੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਮਹਾਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਭੁੱਲੇ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਵੀ ਤਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੁੱਛ-ਫੁੱਟਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਹੱਸਦਾ-ਹੱਸਦਾ ਅਤੇ ਬੰਦੇ ਮਾਤਰਮ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ ’ਤੇ ਝੂਲ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਬਾਲ ਮੁਕੰਦ ਅਤੇ ਅਵਧ ਬਿਹਾਰੀ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਹੀ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ’ਤੇ ਖੇਡ ਗਏ। ਉਹ ਵੀ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਸਨ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਸੱਚ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਸਿਪਾਹੀ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਹਿਜਤਾ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਬੈਠੋ ਅਤੇ ਕਦੇ ਹੌਂਸਲਾ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਜਾਣ। ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਤੇ ਸਹਿਜਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਾ ਲਵੋ।
ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਜੀਦਗੀ ਤੇ ਠਰੰਮੇ ਨਾਲ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਤਨ ਦੀ ਬੰਦ ਖਲਾਸੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਲੈਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਖੰਡੀ ਤੇ ਚਾਲਬਾਜ਼ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਾਡੇ ਆਦਰਸ਼ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਕਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਥ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਮਨੋਂ ਤੇ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ, ਬਿਪਤਾ ਸਹਾਰਨ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਤਿਪਾਸਾ ਆਦਰਸ਼ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਐਸੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੀ ਗੁੰਮਨਾਮ ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਤੇ ਆਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣਾ ਦੇਸ਼ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇ।
(6-4-1928)

ਆਦਿੱਤਿਆ ਨਿਗਮ
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿਖੇ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ’ਚ ‘ਨੱਚਣ-ਗਾਉਣ’ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ‘ਇੱਕ ਸਜ਼ਾ ਯਾਫਤਾ ਅਪਰਾਧੀ ਦੀ ਕੂੜ ਕਲਪਨਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਨੇ ਇਹ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਰੂਰ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜੁਲਾਈ 2017 ’ਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਫੇਰੀ ‘ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਦੌਰਾ’ ਸੀ। ਐਪਸਟੀਨ ਫਾਈਲਾਂ ’ਚ ਐਮਈਏ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ‘ਅਪਰਾਧੀ ਠਹਿਰਾਏ ਗਏ’ ਜੈਫਰੀ ਐਪਸਟਾਈਨ ਨੇ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਖੁਦ ਲਾਏ ਸਨ। ਅਲੰਕਾਰਿਕ ‘ਨੱਚਣ-ਗਾਉਣ’ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਫੇਰੀ ਤੇ ਇਸ ‘ਸਜ਼ਾ ਯਾਫਤਾ ਅਪਰਾਧੀ’ ਦੇ ਬਾਲ ਸੈਕਸ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਬਾਲਗਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ‘ਸਬੰਧ’ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਤੱਥ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਹਕੀਕੀ ਰੂਪ ’ਚ ਚਿੰਤਾਤੁਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੇਵਲ ਬਾਲ ਸੈਕਸ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਬਾਲਗਾਂ ਦੇ ਉਸ ਟੋਲੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਦਾ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਗ੍ਰੋਹ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਨਾਪਾਕ ਗੁੱਟ ਹੈ ਜੋ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦੁਨੀਆ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਾਮਰਾਜੀ-ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਗਠਜੋੜ ਨਾਲ ਇਸ ਟੋਲੇ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਸਬੰਧਾਂ ਚੋਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਗ੍ਰੋਹ ਦੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀ ਮੋਸਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੀ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਹੁਣ ਹੋਰ ਠੋਸ ਸਬੂਤ ਮਿਲੇ ਹਨ ਕਿ ਐਪਸਟੀਨ ਨੂੰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਮੋਸਾਦ ਨੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਹਾਲ ਹੀ ’ਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਐਫ.ਬੀ.ਆਈ. ਦੀਆਂ ਫਾਈਲਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਖੁਫੀਆ ਓਪਰੇਸ਼ਨਾਂ’ ਨਾਲ ਵੀ ਸਬੰਧ ਸਨ।
‘ਨੋਵਾਰਾ ਮੀਡੀਆ’ ਅਨੁਸਾਰ, ‘ਐਫਬੀਆਈ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਐਪਸਟੀਨ ਨੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸੰਗਠਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਇਮਦਾਦ ਲਈ ਫੰਡ ਜੁਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ‘ਫਰੈਂਡਜ਼ ਆਫ਼ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਡਿਫੈਂਸ ਫੋਰਸਿਜ਼’ ਤੇ ਯਹੂਦੀ ਕੌਮੀ ਫੰਡ (ਜੇਐਨਐਫ) ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਨੂੰ ਫੰਡ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
‘ਅਲ ਜਜ਼ੀਰਾ’ (2 ਫਰਵਰੀ, 2026) ਅਨਿਲ ਅੰਬਾਨੀ ਤੇ ਐਪਸਟੀਨ ਦਰਮਿਆਨ ਈ-ਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਹੋਏ ਪੱਤਰ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਬਾਨੀ ਕਥਿਤ ਵਿਚੋਲੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
“ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਪਿੱਛੋਂ, 29 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਈ ਸੰਦੇਸ਼ (ਆਈਮੈਸੇਜ) ਰਾਹੀਂ ਹੋਏ ਆਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ’ਚ ਐਪਸਟਾਈਨ, ਅੰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ‘ਮੋਦੀ ਤਾਰੀਖਾਂ ’ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ।’
ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਪਿੱਛੋਂ, ਅੰਬਾਨੀ ਨੇ ਐਪਸਟੀਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੋਦੀ ਜੁਲਾਈ ’ਚ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰੇਗਾ ਤੇ ਬਦਨਾਮ ਫਾਈਨੈਂਸਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ : ‘ਤੁਸੀਂ ਟਰੈਕ 2 ਬਾਰੇ ਕਿਸਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?’
ਈ-ਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਦੀ ਇਹ ਲੜੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਐਪਸਟਾਈਨ ਨੇ ਅਨਿਲ ਅੰਬਾਨੀ ਰਾਹੀਂ, ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦੇ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਕੈਂਪ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੇਰੀ ਨੂੰ ‘ਸਹੂਲਤ’ ਦੇਣ ’ਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।
ਕਿਸੇ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਦੌਰਾ ਸੀ। ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਅਲ ਜਜ਼ੀਰਾ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ‘ਬੜੀ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਉਸ ਵਰ੍ਹੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਹਥਿਆਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ 715 ਮਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕਨ ਡਾਲਰ ਸੀ, ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖਰੀਦਦਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਲੋਂ ਗਾਜ਼ਾ ’ਚ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀਆਂ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਲਈ ਵਿੱਢੀ ਜੰਗ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਰੱਖਿਆ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਅੱਜ ਵੀ ਬਾਦਸਤੂਰ ਜਾਰੀ ਹੈ।’ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਡਾਢੀ ਝਟਕਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਭਾਵੇਂ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉੱਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ ’ਚ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਬਸਤੀਵਾਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਬੁਲੰਦ ਬਾਂਗ ਨਾਅਰਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜੇਕਰ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਤੇ ਹਿੰਦੂਤਵ ਦੀਆਂ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀਆਂ ਤੇ ਗਠਜੋੜਾਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਘੱਟ ਹੀ ਸੰਦੇਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਵਾਦੀ ਤਾਕਤਾਂ ਤੇ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਖੜ੍ਹਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਖੜ੍ਹੇ।
ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵੀ ਉਚਿਤ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਵੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਬਜ਼ਾਕਾਰੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਛਤਰ ਛਾਇਆ ਫ਼ਲਸਤਿਨ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਹੇਠ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜੋ ‘ਬੈਲਫੋਰ ਘੋਸ਼ਣਾ’ (1917) ਅਤੇ ‘ਫ਼ਲਸਤਿਨ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫਤਵਾ’ (1920–48) ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।
ਇਹ ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਭਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਘੋਲ ਦੌਰਾਨ ਆਰਐਸਐਸ ਨਾ ਕੇਵਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਸਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਮੌਕਿਆਂ ’ਤੇ, ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਬਰਤਾਨਵੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।
ਸੰਘ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਮ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ “ਬਰਤਾਨਵੀ ਵਿਰੋਧੀ”ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਨੂੰ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਨਕਾਰਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ, ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਨੂੰ ਕੌਮਵਾਦ ਦੇ ਘੇਰੇ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।
ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਟਰੰਪ ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ‘ਨੀਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਮੁੰਡੇ’ (ਲਾਡਲੇ, ਚਹੇਤੇ ਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ) ਬਣਨਾ ਲੋਚਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਫੌਰੀ ਭੂ-ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਹਿੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ, ਟਰੰਪ ਤੇ ਉਸਦੇ ‘ਮਾਗਾ’ ਅਧਾਰ ਦੀ ਆਰਐਸਐਸ ਜਾਂ ਮੋਦੀ ’ਚ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆਰਐਸਐਸ ਦੀ ਤਰਫੋਂ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ, ਸਾਡੇ ਦੌਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਇੱਕ ਹੋਰ ਯਤਨ ਹੈ।
ਆਰਐਸਐਸ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੋਰੀ ਨਸਲ ਨੂੰ ਸਰਬ ਉੱਚ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਿਸਾਲ ਦੇਖੀਏ। ਆਓ, ਲੰਘੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਚ ਆਰਐਸਐਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੋਹਨ ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਵਿਜੇ ਦਸ਼ਮੀ ਮੌਕੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਵੱਲ ਪਰਤੀਏ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਲ 2023 ਦੇ ਦੁਸ਼ਹਿਰਾ ਭਾਸ਼ਣ ’ਚ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ’ਚ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦੋ ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦ- ‘ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਰਕਸਵਾਦ’ ਤੇ ‘ਜਾਗਰੂਕਤਾਵਾਦ’ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ, ਆਰਐਸਐਸ ਦੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚਲੇ ਗੋਰੀ ਨਸਲ ਨੂੰ ਸਰਵਉੱਚ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਈਸਾਈ ਸੱਜ ਪਿਖਾਖੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਸਬੰਧ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਸੱਚਾਈ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ‘ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਰਕਸਵਾਦ’ ਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ – ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਾਢ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਲ ’ਚ ਸੱਜੇ-ਪਛਾਖੜ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ੀ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਜੋ ਨਾਰੀਵਾਦ, ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਨਸਲ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਸਮਲਿੰਗੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅੱਜ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਾਰੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਰਵਾਇਤੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ’ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ) ਅਤੇ ਗੋਰਿਆਂ ਦੇ ‘ਰਵਾਇਤੀ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ’ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
‘ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਤਰੀਕਿਆਂ’, ਜਿਵੇਂ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਹਲਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਨਤਾਵਾਦ ਤੇ ਬਹੁ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਵਾਦ ਦੀਆਂ ਵੱਧਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰੇ ਹੈ।
‘ਨਾਰਵੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਇਕ ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀ ਅੱਤਵਾਦੀ ਐਂਡਰਸ ਬ੍ਰੀਵਿਕ, ਜਿਸਨੇ 2011 ਚ ਇੱਕ ਕਾਰ ਬੰਬ ਧਮਾਕਾ ਕਰਕੇ ਸੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚੇ ’ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਕਈ ਲੋਕ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਨੇ ’ਆਪਣੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੰਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਬਿਆਨ’ ’ਚ ਦੁਨੀਆ ਸਾਹਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਰਕਸਵਾਦ’ ਸ਼ਬਦ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜੋਨ ਬ੍ਰੌਊਨੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ‘ਇਹ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਕਲਪ ’ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੀ।’
ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ‘ਜਾਗਰੂਕਤਾ’ ਤੇ ‘ਜਾਗਰੂਕਤਾਵਾਦ’ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਕਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ’ਚ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਅਰਥਾਂ ’ਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਮੋਹਨ ਭਾਗਵਤ ਨੇ ਜਿਸ ਖਾਸ ਨਾਂਹਪੱਖੀ ਅਰਥ ’ਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਨਵੇਂ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਗਾਲ੍ਹ ਵਜੋਂ ਵਰਤੋਂ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ।
ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਇਹ ਆਰਐਸਐਸ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਬਹੁਤਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਯਾਦ ਕਰੋ ਬਲਾਤਕਾਰੀ, ਕਾਤਲ, ਹਜ਼ੂਮੀ ਕਤਲਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ,ਆਰਐਸਐਸ ਤੇ ਇਸਦੀ ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਾਖਾ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਵਲੋਂ ਜਨਤਕ ਮੰਚਾਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਿਲਕੀਸ ਬਾਨੋ ਦੇ ਬਲਾਤਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਤਕ ਸਨਮਾਨ ਇਸ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਲੜੀ ’ਚੋਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਸੀ।
ਜਨਵਰੀ 2018 ’ਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਕਠੂਆ ’ਚ ਇੱਕ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਮੁਸਲਿਮ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਬੱਚੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਤੇ ਅੰਤ ’ਚ ਉਸਦਾ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ’ਚ ਉਦੋਂ ਆਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਹਿੰਦੂਤਵ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਬਲਾਤਕਾਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਤਲਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਚ ਰੈਲੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਬੀਬੀਸੀ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਹਿੰਦੂ ਕੌਮਵਾਦੀ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ (ਭਾਜਪਾ) ਦੇ ਦੋ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਉਹ ਦੋਸ਼ੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਉਸ ਕੁੜੀ ਦੇ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਵਿਵਾਦ ਚਲਦਾ ਸੀ, ਦੇ ਸਮਰਥਨ ’ਚ ਹੋਈ ਇੱਕ ਰੈਲੀ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਪਿਛੋਂ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਗੁੱਸਾ ਵਧ ਗਿਆ ਸੀ।’
ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਿਛੋਂ 2020 ਵਿੱਚ ਹਾਥਰਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ’ਚ 19 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਦਲਿਤ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਤੇ ਉਸਦਾ ਕਤਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਤੇ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸਿਆਸੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤੀ।
‘ਅਲ ਜਜ਼ੀਰਾ’ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ, ‘ਭਾਰਤ ’ਚ ਅਤੀਤ ’ਚ ਅਛੂਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਕਿਸੇ ਦਲਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇਕ ਕੁੜੀ, ਜਿਸਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਪਿੱਛੋਂ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ’ਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।’
ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ 124 ਮੀਲ (200 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਦੂਰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਾਥਰਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੀ 19 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ 14 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ’ਚ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਚਾਰ ਸ਼ੱਕੀਆਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਅਤੇ, ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੀਪੁਰ ’ਚ ਕੁਕੀ-ਜ਼ੋ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕਬਾਇਲੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਮਨੀਪੁਰੀ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰ੍ਹੇ ਮੰਜ਼ਰ ਨੰਗਾ ਕਰਕੇ ਪਿਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹਿਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਦਾ ਦਿਲ ਦਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਵੀਡੀਓ ਕੌਣ ਭੁਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸੂਬੇ ’ਚ ਹੋਈ ਹਿੰਸਾ ਦੌਰਾਨ ਚੁੱਪ ਰਹੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੰਫਾਲ ’ਚ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਸੱਤਾ ’ਚ ਸੀ।
ਹਾਲ ਹੀ ’ਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਚੋਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਮਿਸਾਲਾਂ ਹਨ ਜੋ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਜ਼ੋਰਾਵਰ, ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕਿੰਨੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਤੇ ਕਤਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਾਰੇ ਕੇਸਾਂ ’ਚ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੋਚੀ-ਸਮਝੀ ਚੁੱਪ ਧਾਰੀ ਰੱਖੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ’ਚ, ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਪਾਰਟੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਬਲਾਤਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੀ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਮਿਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਮੰਨ ਲਓ।
ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਭਾਜਪਾ ਅਸਲ ’ਚ, ਸਾਡੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ ਜੇਤੂ ਮਹਿਲਾ ਪਹਿਲਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ, ਬਾਹੂਬਲੀ ਨੇਤਾ ਬ੍ਰਿਜ ਭੂਸ਼ਣ ਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਲੰਮਾ, ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅੰਦੋਲਨ ਚਲਾਇਆ। ਪੁਲਿਸ ਵਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚਲੇ ਭਾਜਪਾ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਹਿਲਾ ਸਕਿਆ।
ਇਉਂ ਹੀ, ਭਾਜਪਾ ਕਾਰਕੁੰਨ ਜਾਂ ਇਸ ਦੀ ਮਨੂੰਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬੰਦਿਆਂ ਖਿਲਾਫ ਅਕਸਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦਲਿਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ’ਚ ਇੱਕ ਬੰਦਾ, ਜੋ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨੇ ਇੱਕ ਆਦਿਵਾਸੀ ਮੁੰਡੇ ’ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਜਾਂ ਊਨਾ ’ਚ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਿੰਦੂਤਵ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਵਲੋਂ ਚਾਰ ਦਲਿਤ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋੜੇ ਮਾਰਨ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਹੁਣ ਆਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਕੋਈ ਹਾਦਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
‘ਮਨੂਵਾਦੀ’ ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੂੰਸਮ੍ਰਿਤੀ -ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਸਮਰਥਕ ਹਨ। ਆਰਐਸਐਸ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਪਣਾਏ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਕਹਿ ਰਿਹੇ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਤਾਂ ‘ਮਨੁਸਮ੍ਰਿਤੀ’ ਹੈ।
ਸਭ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਾਠ ਹੈ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਅਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਪਰਾਧ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਪਰਾਧੀ ਦੀ ਜਾਤੀ ਤੇ ਲਿੰਗਕ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਬੇਰਹਿਮ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਡਾ. ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ 25 ਦਸੰਬਰ 1927 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਮਨੂੰ ਸਿਮਰਤੀ ਨੂੰ ਅਗਨ ਭੇਂਟ ਚੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਹ ਕੋਈ ਵਿਅਰਥ ਕਵਾਇਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਹੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਉਹ ਲਿਖਤ ਮੰਨਿਆ ਜੋ ‘ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ’ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਥਾਗਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਆਰਐੱਸਐੱਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਮੂਲ ਰੂਪ ਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਿਲਗੋਭਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਮਨੂੰਸਿਮ?ਰਤੀ ਵਰਗੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ’ਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਬਸਤੀਵਾਦ, ਜੋ ਸਾਮਰਾਜੀ ਕੌਮਵਾਦ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਰਾਜ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਹੈ, ਦੇ ਹਕੂਮਤੀ ਤਰਕ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਵੀ ਦਾਬੇ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਕਰਜ਼ਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਇੱਕ “ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾ” ਦੀ ਘਾੜਤ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ‘ਪਰੰਪਰਾ’ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਰਚਨਿ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਨੀਵੇਂ ਵਰਗਾਂ ਅਤੇ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਿਤ ‘ਵਿਚਲਿਤ’ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਹੇਠ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ’ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ’ ਤੇ ਜਾਤਾਂ ’ਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚ, ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਚੋਂ ਏਜੰਟ ’ਭਰਤੀ ਕਰਦੀ’ ਹੈ ਪਰ ਇਸਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੀ ਉਪਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜਾਬੰਦੀ, ਯਾਨਿ ਵਰਣ ਆਸ਼ਰਮ ਧਰਮ ’ਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਰਗੀਕਰਨ ’ਚ ਪੰਜਵੇਂ ਵਰਗ (ਅਵਰਣ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਅਵਰਣ) , ਜਿਸਨੂੰ ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ “ਪੰਚਮਾ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਉਹ ਜਾਤਾਂ ਹਨ ਜੋ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦਲਿਤਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਰਣ ਆਧਾਰਿਤ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਦੇ ਹੋਂਦ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੰਚਮਾ ਬੜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸਦੀ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ’ਚ ਕਦੇ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ, ਜੇਕਰ ਆਰਐਸਐਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਕ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਕੌਮਵਾਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਚੌਖਟਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪਿਛੋਂ ਜਾ ਕੇ ਜਦੋਂ ਸੰਘ ਦੀ ਇਸ ਗਲੋਂ ਵਿਆਪਕ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ ਕਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਆਯਾਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਭਾਗਵਤ ਨੇ ‘ਰਾਸ਼ਟਰ’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਰਾਹੀਂ ਖਾਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ‘ਰਾਸ਼ਟਰ’ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਪੱਛਮੀ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ ਜਾਂ ਹੈ। ਕੇਵਲ ‘ਨੇਸ਼ਨ’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ‘ਰਾਸ਼ਟਰ’ ਨਾਲ ਬਦਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਸੰਘ ਦੀਆਂ ਅਖੰਡ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਮਨੋ ਕਲਪਨਾ, ਜੋ ਅਸਲ ’ਚ ਇੱਕ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਚ ਸੰਘ ਦੀਆਂ ਵਚਨਬੱਧਤਾਵਾਂ ਯੂਰਪੀ ਸਮਰੂਪਤਾ (ਹੋਮੋਜੀਨੀਟੀ) ਅਤੇ ਫਰਕਾਂ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਦੇ ਮਾਡਲ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੀਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਉਹੀ ਕੌਮਵਾਦੀ ਮਾਡਲ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਬੇਨੀਟੋ ਮੁਸੋਲਿਨੀ ਤੇ ਐਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਦੌਰ ’ਚ ਆਪਣੀ ਚਰਮ ਸੀਮਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਸੰਘ ਦੀਆਂ ਵਚਨਬੱਧਤਾਵਾਂ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਯੂਰਪੀਨ ਮਾਡਲ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਕੌਮਵਾਦ ਦਾ ਮਾਡਲ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਬੇਨੀਟੋ ਮੁਸੋਲਿਨੀ ਅਤੇ ਅਡੌਲਫ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਜ ਤੱਥ ਹੈ ਕਿ ਆਰਐਸਐਸ ਦੇ ਬੀਐਸ ਮੂੰਜੇ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਲਵਲਕਰ ਵਰਗੇ ਨੇਤਾ ਮੁਸੋਲਿਨੀ ਤੇ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਮੁਖਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸਨ। ਗੋਲਵਲਕਰ ਨੇ ਤਾਂ ਯਹੂਦੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਹਿੰਸਕ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੋਲਵਲਕਰ ਨੇ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ‘ਅੰਤਮ ਹੱਲ’ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ’ਚ ਆਰਐਸਐਸ ਦੇ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਹੈ।
ਮੋਹਨ ਭਾਗਵਤ, ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ. ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ ’ਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਸੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਅਕਸਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
‘ਸੰਘ’ ਦੇ ਤੇ ਹੋਰ ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਧਰਮ ਹੈ, ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਯੂਰਪੀਨ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਮਾਡਲ ਦੀ ਤਰਸਯੋਗ ਨਕਲ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਾਰਤ ’ਚ ਸੰਘੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਲੰਘੇ 12 ਸਾਲ ਭਰਦੇ ਹਨ।
ਇਉਂ ਘ੍ਰਿਣਾ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਆਰਐਸਐਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੇ ਈਸਾਈਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਕ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਇਸਦੇ ਇਸ ਧੁਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹਨ।
ਸਮਕਾਲੀ ਭਾਰਤ ’ਚ ਅਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਤੇ ਹਰ ਵੱਖਰੀ ਰਾਏ ਨੂੰ ‘ਕੌਮ ਵਿਰੋਧੀ’ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਸਦਾ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਝੁਕਾਅ ਬਹੁਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਕੌਮ ਵਿਰੋਧੀ ਗਰਦਾਨ ਕੇ ਸਾਰੇ ਵਿਰੋਧਾਂ ਦੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਸਫਾਇਆ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।’
‘ਨੇਸ਼ਨ’ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ’ਚ ‘ਰਾਸ਼ਟਰ’ ਵਜੋਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਭਾਗਵਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਆਰਐਸਐਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ’ਚ ਹੀ ਨਿਹਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰ ਹੀ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਈਏ ਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ‘ਰਾਸ਼ਟਰ’ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ‘ਸਟੇਟ’ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ‘ਨੇਸ਼ਨ’ ਲਈ—ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਭਾਗਵਤੀਆ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਬੰਗਲਾ ਜਾਂ ਮਲਿਆਲਮ ਵਰਗੀਆਂ ’ਚ, ‘ਰਾਸ਼ਟਰ’ ਦਾ ਅਰਥ ਅੱਜ ਵੀ ਰਾਜ ਤੇ ਸਿਆਸਤ ਹੈ।

• ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਖੱਬੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਆਦਿੱਤਿਆ ਨਿਗਮ ਇੱਕ ਰਾਜਸੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਹਨ। ਉਹ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਦ ਸਟੱਡੀ ਆਫ਼ ਡਿਵੈਲਪਿੰਗ ਸੋਸਾਇਟੀਜ਼ (3S4S), ਦਿੱਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਮਾਜਿਕ-ਸਿਆਸੀ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਿਧਾਂਤਕ-ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਵਾਲਾਂ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਾਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਾਲੀਆ ਕੰਮ ਸਮਾਜਿਕ-ਸਿਆਸੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਡੀਕਲੋਨੀਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋ. ਜੈਪਾਲ ਸਿੰਘ
ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਮਰਹੂਮ ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ “ਜਗਾ ਦੇ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ’’ ਦਾ ਮਾਨਵ ਹਿਤੈਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ :
“ਉੱਠ ਜਗਾ ਦੇ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ
ਇਹ ਤਾਂ ਏਥੇ ਵਗਦੀਆਂ ਹੀ ਰਹਿਣੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਕੁਪੱਤੀਆਂ
ਉੱਠ ਜਗਾ ਦੇ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ
ਹਨੇਰਾ ਨਾ ਸਮਝੇ ਕਿ ਚਾਨਣ ਡਰ ਗਿਆ ਹੈ
ਰਾਤ ਨਾ ਸੋਚੇ ਕਿ ਸੂਰਜ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ
ਬਾਲ ਜੋਤਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਮਾਣ ਮੱਤੀਆਂ
ਉੱਠ ਜਗਾ ਦੇ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ
ਤੂੰ ਜਗਾ ਦੇ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ
ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਰਾਜ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਦਾ ਹਠੀਲਾ
ਪਰ ਅਜੇ ਜੀਊਂਦਾ ਏ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਕਬੀਲਾ
ਕਾਲਿਆਂ ਸਫ਼ਿਆਂ ਤੇ ਸਤਰਾਂ ਲਾਲ ਰੱਤੀਆਂ
ਉੱਠ ਜਗਾ ਦੇ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ
ਤੂੰ ਜਗਾ ਦੇ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ
ਪੌਣ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਵਿਸ਼ ਤੋਂ ਨਾ ਡਰਦੇ
ਬਿਰਖ ਬੂਟੇ ਰੋਜ਼ ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਕਰਦੇ
ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਅਮਿ੍ਰਤ ‘ਚ ਬਦਲੀ ਜਾਣ ਪੱਤੀਆਂ
ਉੱਠ ਜਗਾ ਦੇ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ
ਵਾਵਰੋਲੇ ਉਠਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ ਤੱਤੇ
ਪੱਤਝੜਾਂ ਨੇ ਝਾੜ ਦੇਣੇ ਆਕੇ ਪੱਤੇ
ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ
ਕਿ ਪੁੰਗਰਨ ਨਾ ਪੱਤੀਆਂ
ਉੱਠ ਜਗਾ ਦੇ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ
ਤੂੰ ਜਗਾ ਦੇ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ’’
ਸ਼ਾਇਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ ਦੀ ਲੋਅ ਹੀ ਸੀ, ਜੋ 26 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ਮੌਕੇ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਸੂਬੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਦੇ ਕੋਟਦੁਆਰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ 37 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਜਿਮ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੀਪਕ ਦੇ ਦਿਲੋ-ਦਿਮਾਗ ’ਚ ਲਟ-ਲਟ ਕਰਕੇ ਬਲ ਉਠੀ ਸੀ। ਦੀਪਕ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੂੰਹ ਜ਼ੋਰ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਟਕਰਾਇਆ, ਜੋ 70 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਕੀਲ ਅਹਿਮਦ ਨੂੰ ਧਮਕਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ‘ਬਾਬਾ’ ਸ਼ਬਦ ਹਟਾ ਦੇਵੇ। ਬਜਰੰਗ ਦਲ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ’ਚ ਆਈਆਂ ਇਹ ਕਾਲੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਵਕੀਲ ਅਹਿਮਦ ਨੂੰ ਦਬਕਾਅ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਉਸਨੇ ਹੁਣ ਤਾਈਂ ਆਪਣੀ ਦੁਕਾਨ “ਬਾਬਾ ਸਕੂਲ ਡਰੈਸ ਅਤੇ ਮੈਚਿੰਗ ਸੈਂਟਰ’’ ਦਾ ਨਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ? ਦੀਪਕ ਆਪਣੀ ਜਿੰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਨਾਲ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਭੀੜ ਤੋਂ ਅਸਲੀ ਗੱਲ ਜਾਨਣੀ ਚਾਹੀ। ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਇਤਰਾਜ ਜਾਇਜ਼ ਨਾ ਲੱਗਿਆ। ਲਿਹਾਜਾ ਉਸ ਨੇ ‘ਭੀੜ’ ਤੋਂ ਪੁਛਿਆ ਕਿ ਉਹ 70 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਿਰਧ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਪਾਰਕਿਨਸਨ ਰੋਗ ਨਾਲ ਕੰਬ ਰਹੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਵਜ੍ਹਾ ਕਿਉਂ ਤੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ? ਇਸ ’ਤੇ ਭੀੜ ’ਚੋਂ ਕਿਸੇ ਹੰਕਾਰੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੇਰਾ ਕੀ ਨਾਂ ਹੈ?’’ ਦੀਪਕ ਨੇ ਬੜੇ ਠਰੰਮੇ ਨਾਲ ਖੂਬਸੂਰਤ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਦੀਪਕ ਮੁਹੰਮਦ।’’ ਭੀੜ ਦੇ ਸੱਤੀਂ ਕੱਪੜੀਂ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ। ਭੀੜ ਦੇ ਖਰੂਦੀ ਆਗੂ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀਪਕ ਨਾਲ ਖਹਿਬੜ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੀਪਕ ਨੂੰ ਅਵਾ-ਤਵਾ ਬੋਲਿਆ ਤੇ ਸਿੰਝ ਲੈਣ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪਰ ਦੀਪਕ ਭੋਰਾ ਵੀ ਨਾ ਡਰਿਆ। ਦੋਸਤਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਰਜ ਕਰਵਾਈ, ਪਰ ਪੁਲਸ ਨੇ ਡੱਕਾ ਤੋੜ ਕੇ ਦੂਹਰਾ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਬਜਰੰਗ ਦਲ ਤੇ ਇਸ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰੋਹਾਂ ਨੇ ਦੀਪਕ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਉਸਦੇ ਜਿੰਮ ਅੱਗੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਲਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣੋਂ ਉੱਕਾ ਹੀ ਨਾ ਰੋਕਿਆ। ‘ਭੀੜ’ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਧਮਕੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਦੀਪਕ ਨੇ ਖਰੂਦ ਦੀ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਸਮੇਤ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਪੱਖਪਾਤੀ ਪੁਲਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਅਣਪਛਾਤੇ ਬੰਦਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪਰਚਾ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਲੇਕਿਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵਰਕਰ ਦੀ ਝੂਠੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ’ਤੇ ਦੀਪਕ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਝੂਠਾ ਪਰਚਾ ਦਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਨਾਮਵਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਅਜੀਤ ਅੰਜੁਮ ਨੇ ਬੜੀ ਦੀਦਾ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਪੁਲਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਬਾਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ, ਪਰ ਉਹ ਪਿੱਛਾ ਛੁੜਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਕ ਪੁਲਸ ਅਫਸਰ ਨੇ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਅਜੀਤ ਅੰਜੁਮ ਨਾਲ ਗੁਸਤਾਖੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਿਆਂ ਬੜਾ ਅਟਪਟਾ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ, “ਆਪ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਮੇਂ ਦੰਗੇ ਭੜਕਾਨਾ ਚਾਹਤੇ ਹੈ?’’ ਇਸ ਰਾਮ ਰੌਲੇ ਦਰਮਿਆਨ ਦੀਪਕ ਦੇ ਜਿੰਮ ਦੇ 150 ਮੈਂਬਰਾਂ ਚੋਂ 15 ਕੁ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਡਰਦੇ ਮਾਰੇ ਆਉਣੋਂ ਹਟ ਗਏ। ਖੈਰ, ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸੱਚ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕੀਮਤ ਤਾਂ ਚੁਕਾਉਣੀ ਹੀ ਪੈਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕੁੱਝ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੋਅ, ਦੀਪਕ ਦੇ ਮਨ-ਮਸਤਕ ਅੰਦਰ ਇੰਨੀ ਉੱਚੀ ਜਾਗੀ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਗੁਹਾ, ਫਿਲਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸਵਰਾ ਭਾਸਕਰ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ ਤੀਸਤਾ ਸੀਤਲਵਾੜ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਰਾਜ, ਰਾਜੂ ਪਰੂਲੇਕਰ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਮਹਾਨ ਹਸਤੀਆਂ ਉਸਦੀ ਪਿੱਠ ’ਤੇ ਆਣ ਡੱਟੀਆਂ। ਸੀਪੀਆਈ (ਐਮ) ਵਲੋਂ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕਾਮਰੇਡ ਜੌਰਨ ਬਰਿਟਾਸ ਉਚੇਚੇ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਉਸਦੇ ਜਿੰਮ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਕੀਲ ਅਹਿਮਦ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਸਾਮਾਨ ਖਰੀਦਿਆ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਵ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਵੀਹ ਸਰਕਰਦਾ ਵਕੀਲਾਂ ਨੇ ਵੀ ਦੀਪਕ ਦੇ ਜਿੰਮ ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਮੁਫ਼ਤ ਲੜਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਲੰਘੀ 23 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਗੂ ਤੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ’ਚ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਜਿੰਮ ’ਚ ਆਉਣ ਤੇ ਜਿੰਮ ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਲੈਣ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਮਦਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜਗਦੀਆਂ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਚਾਨਣ ਇਸੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੈਨੀਤਾਲ ‘ਚ ਵੀ ਦਿਸਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ 70 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੱਲੋਂ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕਿਸੇ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਬੱਚੀ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਪੁਲਸ ਨੇ ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਗਿ੍ਰਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਲੋੜੀਂਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ ਬਦ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਵਾਰਦਾਤ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਫਿਰਕੂ ਵੰਡ ਤਿੱਖੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮੁੱਚੇ ਮੁਸਲਿਮਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਹਿੱਤ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਾਲੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਜਬਰਦਸਤੀ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ ਕਰਵਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਸ਼ੈਲਾ ਨੇਗੀ ਨਾਂ ਦੀ ਮੁਟਿਆਰ, ਜਿਸਦੇ ਦਿਲੋ-ਦਿਮਾਗ ’ਚ ਦੀਪਕ ਵਾਲੀਆਂ ਹੀ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ ਜਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਸ ਭੀੜ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਗਈ। ਸ਼ੈਲਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੁਕਾਨ ਬੰਦ ਕਰਨੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਸ਼ੇਰਨੀ ਵਾਂਗ ਦਹਾੜ ਕੇ ਪੁਛਿਆ, ‘‘ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਿਮ ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਦਾ ਕੀ ਕਸੂਰ ਹੈ?’’ ਉਸ ਦੀ ਉਕਤ ਵੀਡੀਓ ਮਿੰਟਾਂ-ਸਕਿੰਟਾਂ ’ਚ ਦੇਸ਼ ਭਰ ’ਚ ਵਾਇਰਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਬਜਰੰਗ ਦਲੀਆਂ ਕੋਲ ਸ਼ੈਲਾ ਦੇ ਪੁਛੇ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਅੱਜ ਤੱਕ ਵੀ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਹਿੰਦੂ ਲੜਕੀ ਅੰਕਿਤਾ ਭੰਡਾਰੀ ਦੇ ਘਿਨੌਣੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਤੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਿਉਂ ਨਾ ਬੋਲੇ? ਵਪਾਰ ਮੰਡਲ ਦੇ ਇਕ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਦੀ ਧੀ ਸ਼ੈਲਾ ਨੇਗੀ ਆਪਣਾ ਖ਼ੁਦ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਚਮਕੀਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਉਤਰਖੰਡ ਦੇ ਉਤਰਕਾਸ਼ੀ ’ਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਸੀ। ਉਥੇ ਹਿੰਸਕ ਭੀੜ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰਨ ਤੇ ਕਿਰਾਏਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਦਾ ਫ਼ਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਮਕਾਨ ਮਾਲਕਾਂ ਨੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ’ਚੋਂ ਕੱਢ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਪਰ 83 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇਗੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਸਲਿਮ ਕਿਰਾਏਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਉਲਟਾ ਭੀੜ ਨੂੰ ਚੈਲੰਜ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਰ ਲਵੋ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਤੁਹਾਡੀ ਗੱਲ।’’ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਤੇ ਉਸਦੇ ਘਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਧਮਕੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਇਸ਼ਤਿਆਰ ਵੀ ਲਾਏ ਗਏ, ਪਰ ਉਹ ਡਟਿਆ ਰਿਹਾ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਹਿੰਦੂਤਵੀ ਨਫ਼ਰਤੀ ਬਿ੍ਰਗੇਡ ਵਲੋਂ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ’ਚ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਅਤਿਅੰਤ ਭੱਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ’ਚ ਆਨਲਾਈਨ ਟਰੋਲਿੰਗ ਕਰਨੀ ਆਮ ਵਰਤਾਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
ਹਿੰਦੂਤਵੀ ਗੈਂਗ ਹਰ ਜਨਤਕ ਥਾਂ; ਪਾਰਕ, ਬਸ ਅੱਡੇ, ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਰੇਲਾਂ-ਬੱਸਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ, ਮਸਜਿੱਦਾਂ ਅੱਗੇ, ਰਾਹ ਖਹਿੜੇ ਯਾਨਿ ਹਰ ਥਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਕ ਗੁਨਾਹ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਉਤਸਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੁੰਦੇ ਇਕੱਠਾਂ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਖ਼ਲਾ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਆਮ ਗੱਲ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਾਜ਼ ਅਦਾ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਨ ਵੇਲੇ ਲਾਊਡ ਸਪੀਕਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ’ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੀ ਪਾਬੰਦੀ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦਕਿ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ’ਚ ਲਾਊਡ ਸਪੀਕਰ ਸ਼ਰ੍ਹੇਆਮ ਖੂਬ ਵੱਜਦੇ ਹਨ। ਇਕੱਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਹਿੰਸਕ ਟੋਲੇ ਇਸਾਈ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਧਰਮ ਬਦਲੀ ਦੇ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਸੰਬਰ 2025 ਦੀ ਕਿ੍ਰਸਮਸ ਮੌਕੇ ਕਈ ਸੂਬਿਆਂ ’ਚ ਈਸਾਈਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੰਨ-ਤੋੜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਬੁਰਛਾਗਰਦੀ ਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਬੜਾ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੇ ਕਈ ਮੁਸਲਿਮ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚਲੇ ਦਫ਼ਤਰ ’ਚ ਆਪਸੀ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਸੱਦਿਆ ਸੀ। ਮੁਸਲਿਮ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਕਿ੍ਰਸਮਸ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਕੇ ਬਜਰੰਗ ਦਲ ਵਗੈਰਾ ਵਲੋਂ ਪਾਏ ਗਏ ਖਰੂਦ ਦੀ ਗੱਲ ਛੇੜੀ ਤਾਂ ਸੰਘ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇ ਬੜੀ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਨਾਲ ਉਲਟਾ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਕਰੋੜਾਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਕਿ੍ਰਸਮਸ ਮਨਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜੇਕਰ 10-12 ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕੁੱਝ ਹੋਇਆ ਵੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ! ਸਨਦ ਰਹੇ, ਸੰਘ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਕਾਰੇ ਇਹ ਗੈਂਗ ਅੱਗੋਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਈ ਹੋਰ ਵੱਡੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਬਰੇਲੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨਰਸਿੰਗ ਕਾਲਜ ਦੀ ਇਕ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਨੇ ਕਿਸੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ’ਚ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਉਸ ਪਾਰਟੀ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਛੇ ਲੜਕੀਆਂ ਤੇ ਚਾਰ ਲੜਕਿਆਂ ’ਚੋਂ ਦੋ ਲੜਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਨ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ’ਤੇ ਬਜਰੰਗ ਦਲ ਦੀ ਭੀੜ ਉਥੇ ਆਣ ਪੁੱਜੀ ਤੇ ਲਵ ਜ਼ਿਹਾਦ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੜਕਿਆਂ ਦੀ ਕੁੱਟ-ਮਾਰ ਕੀਤੀ। ਉਲਟਾ ਪੁਲਿਸ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੜਕਿਆਂ ਤੇ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਥਾਣੇ ਗਈ। ਪਿੱਛੋਂ ਚਾਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਖਰੂਦੀ ‘ਭੀੜ’ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਹੋਰ ਬੁਲੰਦ ਹੋਏ ਹਨ। ਵੀਡੀਓ ਰਾਹੀਂ ਲੜਕੀ ਸਵਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਜਰੰਗ ਦਲੀਏ ਇਹ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੌਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੋਸਤ ਬਣਾਵਾਂ ਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ? ਜਦੋਂ ਕੁੜੀ ਦੇ ਮਾਪੇ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਚੱਟਾਨ ਵਾਂਗ ਡੱਟ ਗਏ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਜਾ ਕੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖਰੂਦੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਫਰਤੀ ਗੈਂਗਾਂ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਵਿਰੋਧੀ ਕੂੜ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। 15 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਇਕ ਇਲਾਕੇ ਜਲਾਲਪੁਰ ਦੀ ਮਸਜਿੱਦ ‘ਚ ਇਹ ਖਰੂਦੀ ਨੇ ਭੰਨ-ਤੋੜ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਸਜਿਦ ਸਾਊਂਡ ਸਿਸਟਮ ਖਰਾਬ ਕੀਤਾ, ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਤੋੜੇ ਤੇ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਖਿਲਾਰੇ ਸਨ। ਨਤੀਜਾ, ਜਲਾਲਪੁਰ ’ਚ ਤਨਾਅ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ‘ਰਾਮ ਕੰਡਕਟਰਸ’ ਨਾਂ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਐਮ.ਡੀ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਅਗਰਵਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੀੜਾਂ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮਸਜਿਦ ’ਚ ਜਾ ਕੇ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਰੋਆ ਭਵਿੱਖ ਦੇਖਣ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨਾਂ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਦਾ ਝਲਕਾਰਾ ਹੈ।
ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪੁੰਨਾਵਾਲ ਦੇ ਦੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਰਾਵਾਂ, ਪੰਡਿਤ ਜਸਪਾਲ ਰਾਮ ਤੇ ਪੰਡਿਤ ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਪਿੰਡ ’ਚ ਮਸਜਿਦ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਮਸਜਿਦ ਦੀ ਤਾਮੀਰ ਹੋ ਸਕੇ। 8 ਫਰਵਰੀ 2026 ਨੂੰ ਇਸ ਥਾਂ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਘੀਆਂ ਦੇ ਨਫਰਤੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਉਲਟ ਪਿਆਰ, ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਤੇ ਏਕਤਾ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਗੰਗਾ-ਜਮੁਨੀ ਤਹਿਜ਼ੀਬ, ਜੋ ਸੰਘੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਿਆਂ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮਹਿਣਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ’ਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਦਰਜਨ ਭਰ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਕਬਰਸਤਾਨ ਨੂੰ ਰਸਤਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। 25 ਜਨਵਰੀ 2026 ਨੂੰ ਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਦੋਂ ਰਿਟਾਇਰਡ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਜਨਾਜਾ ਔਖੇ ਹੋ ਕੇ ਕਬਰਸਤਾਨ ਜਾਂਦਾ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਅੰਦਰਲੇ ਇਨਸਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਲੂਣਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜਿਆਂ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਰਾਜਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ’ਚੋਂ 90 ਫੁੱਟ ਲੰਬਾ ਰਸਤਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੰਝ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਹੀਯੋਗ ਭੋਇੰ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ’ਚ ਵੰਡੀ ਗਈ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਵੀ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜਖਵਾਲੀ ਦੀ ਬੀਬੀ ਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 2025 ’ਚ ਮੁਸਲਿਮਾਂ ਦੇ ਇਬਾਦਤ ਕਰਨ ਹਿਤ ਮਸਜਿਦ ਤਾਮੀਰ ਕਰਨ ਲਈ 5 ਮਰਲੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਜਨਵਰੀ 2025 ’ਚ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉਮਰਪੁਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਸਖਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੋਨੀ ਤੇ ਅਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਸਜਿਦ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਵਿਸਵੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਉਦੋਂ ਹੋਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ’ਚ ਨਫ਼ਰਤੀ ਗੈਂਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਜਪਾਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੀ ਮੁਸਲਿਮਾਂ ਦੇ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਰਾਹ ’ਚ ਅੜਿੱਕੇ ਡਾਹ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਮਨ ਨੂੰ ਸਕੂਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਘਟਨਾ ਇਸ ਸਾਲ ‘ਵੈਲਨਟਾਈਨ ਡੇ’ ਮੌਕੇ 14 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਗੁਲਾਬੀ ਸ਼ਹਿਰ ਜੈਪੁਰ ਵਿਖੇ ਵਾਪਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਹਰ ਸਾਲ ਹਿੰਦੂਤਵੀ ਗੈਂਗ ਪਾਰਕਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਨਤਕ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੰਡੇ-ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਜਬਰੀ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਭੂਤਰੇ ਫਿਰਕੂ ਸਾਨ੍ਹ ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਮਾਰ-ਕੁੱਟ ਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬੜੇ ਥਾਈਂ ਇਹੋ ਕੁੱਝ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਇਕ ਪਾਰਕ ‘ਚ ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਪੂੰ ਸਜੇ ‘ਪੁਲਸੀਏ’ ਗਲਾਂ ’ਚ ਭਗਵੇ ਪਰਨੇ ਪਾ ਕੇ, ਮੋਟੇ ਡੰਡੇ ਲੈ ਕੇ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਉਥੇ ਬੈਠੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਜੋੜੇ ਡਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਮਸਲਨ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸ ਕਾਨੂੰਨ ਤਹਿਤ ਉਠਾਉਣ ਆਏ ਹੋ? ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਨਾਖਤੀ ਕਾਰਡ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਬਜਰੰਗ ਦਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਦੱਸਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤੀ ਕਾਰਡ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਲੋਕੀਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨੌਜਵਾਨ ਜੋੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁੰਡੇ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ।
ਇਵੇਂ ਹੀ ਲਖਨਊ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਕੈਂਪਸ ’ਚ ਬਣੀ ਮਸਜਿਦ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਅੱਗੇ ਹੀ ਨਮਾਜ਼ ਅਦਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਅਨੇਕਾਂ ਹਿੰਦੂ ਸਹਿਪਾਠੀ ਵੱਡੀ ਮਨੁੱਖੀ ਕੜੀ ਬਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਡੱਟ ਗਏ ਸਨ। ਇਉਂ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੱਡੋ-ਅੱਡ ਹਿੱਸਿਆਂ ’ਚ ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਗੰਗਾ-ਜਮੁਨੀ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਅਹਿਲਿਆ ਨਗਰ ਤੋਂ 60 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸੌਂਡਾਲਾ ਦੀ ਗਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ ਨੇ 5 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਇਕ ਮਤੇ ਰਾਹੀਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਅਸੀਂ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਜਾਤੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ਤੇ ਵਿਤਕਰੇ ਭਰੇ ਰਸਮੋ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਪਿੰਡ ਬਨਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।’ ਲੱਗਭੱਗ 2500 ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ‘ਚ 65% ਜਨਰਲ ਵਰਗ (ਮਰਾਠਾ) ਤੇ 20% ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਸਦੇ ਹਨ। 15-20 ਇਸਾਈ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਤੇ 3 ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਹਨ। ਪਰ ਸਭ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਮਹੀਰਾ ਸਈਅਦ ਨਾਂ ਦੀ ਮੁਸਲਿਮ ਲੜਕੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ 5 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਉਤਸਵ ’ਚ ਰਲ ਕੇ ਗੋਲ ਦਾਇਰੇ ’ਚ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਿਮਕ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਕੱਠਿਆਂ ਬੈਠ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨੇੜਲੇ ਬੀੜ ਕਸਬੇ ’ਚ ਬੀਜ ਖ਼ਰੀਦਣ-ਵੇਚਣ ਵੇਲੇ ਜਾਤ ਪੁੱਛੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕਿ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਸਾਡੇ ਪਿਡ ’ਚ ਵੀ ਫੈਲੇ।
ਉਪਰੋਕਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਊ ਹਨ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੰਗੇ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਿਸ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਤੇ ਬੀਜੇਪੀ ਸਮੇਤ ਬਜਰੰਗ ਦਲ, ਵਿਸ਼ਵ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਵਰਗੇ ਉਸਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸੰਗਠਨ, ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਕਈ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਵੰਡਣ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਸਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਮ ਲੋਕਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਸੰਗਠਿਤ ਵਿਰੋਧ ਹੋਣਾ ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਕਹਾਉਂਦੇ ਸਾਰੇ ਗੈਰ ਬੀਜੇਪੀ ਦਲ, ਖੱਬੀਆਂ ਧਿਰਾਂ, ਜਨਤਕ ਜਮਹੂਰੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ (ਐਨਜੀਓਜ਼) ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਪੱਖੀ ਨੀਤੀਆਂ ਤੇ ਆਰਐਸਐਸ ਦੇ ਥਿਓਕਰੈਟਿਕ-ਵੱਖਵਾਦੀ ਏਜੰਡੇ ਦਾ ਡੱਟਵਾਂ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।
ਯਾਦ ਰਹੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਅਖੌਤੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਸੰਸਦਾਂ ’ਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਫਤਵੇ ਦੇਣ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਸਿਰਫ ਸੱਦੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਲੰਘੀ 13-14 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ‘ਭਾਰਤ ਮੰਡਪਮ’ ਵਿਖੇ ‘ਸਨਾਤਨ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਖਨਾਦ ਮਹਾਂਉਤਸਵ’ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ‘ਸਨਾਤਨ ਸੰਸਥਾ’ ਨੇ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਮਿਨਿਸਟਰੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਲਈ 63 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਗ੍ਰਾਂਟ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਆਯੋਜਨ ‘ਚ ਤਿੰਨ ਕੇਂਦਰੀ ਵਜੀਰਾਂ ਗਜੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ, ਸ਼੍ਰੀਪਦ ਨਾਇਕ ਤੇ ਸੰਜੇ ਸੇਠ ਸਮੇਤ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਕਪਿਲ ਮਿਸ਼ਰਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬਨਾਉਣ ਲਈ 25% ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਘਸਪੈਠੀਏ ਯਾਨਿ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨੀ ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਫੌਰੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ, ਮੁਸਲਿਮ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ’ਤੇ ਰੋਕ ਲਾਉਣੀ ਹੈ ਤੇ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਐਨ.ਆਰ.ਸੀ. ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਬੀਜੇਪੀ ਦੇ ਆਗੂ ਅਸ਼ਵਨੀ ਉਪਾਧਿਆਏ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਹਰ ਹਿੰਦੂ ਇਕ-ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਾ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਵਾ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ। ਇਕ ਹੋਰ ਬੁਲਾਰੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਹਮਲਾਵਰ ਯੁੱਧ ਨੀਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬਣਾ ਸਕੀਏ। ਇਹ ਖੁਲਾਸਾ ‘ਦ ਕੁਇੰਟ’ ਵੱਲੋਂ ਆਰ.ਟੀ.ਆਈ. ਤਹਿਤ ਮੰਗੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕੀ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਪਸੰਦ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਲੋਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਤਾਂ ਕੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿਰੋਧੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਵਾਂਗੇ? ਅਸਾਨੂੰ ਬੜੀ ਜਲਦੀ ਇਕਜੁਟ ਹੋ ਕੇ ਉਕਤ ਤਬਾਹਕੁੰਨ ਵਰਤਾਰੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਉੱਠ ਖੜੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।