Category: English 2021

ਰਵੀ ਕੰਵਰ

ਗਵਾਦਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) : 32 ਦਿਨਾ ਲੋਕ ਘੋਲ ਜੇਤੂ
ਸਾਡੇ ਹਮਸਾਇਆ ਦੇਸ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੂਬਾ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਗਵਾਦਰ ਵਿਖੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਤ ਇਕ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਅੰਦੋਲਨ ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜੋ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਧਰਨੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ 32 ਦਿਨ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ 16 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਲੋਂ 19 ਮੰਗਾਂ ਮੰਨ ਲਏ ਜਾਣ ਅਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਕੇ ਯੋਗ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੇ ਭਰਸੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ‘ਗਵਾਦਰ ਕੋ ਹਕੂਕ ਦੋ ਤਹਿਰੀਕ’ ਦਾ ਨਾਂਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਜਮਾਇਤ-ਏ-ਇਸਲਾਮੀ ਦੇ ਆਗੂ ਮੌਲਾਨਾ ਹਿਦਾਇਤ-ਉਰ-ਰਹਿਮਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਇਸ ਵਿਚ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ ਅਗਵਾਈ ਸਥਾਨਕ ਵਸਨੀਕਾਂ ਵਲੋਂ ਖ਼ੁਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਮੰਗਾਂ ਵਿਚ ਸਾਫ ਪਾਣੀ, ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ, ਹਸਪਤਾਲ ਤੇ ਦਵਾਖਾਨੇ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਵਰਗੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਤ ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਮੰਗਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਹੋਰ ਮੰਗਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਮੰਗ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ ਕਿ ਗਵਾਦਰ ਵਿਖੇ ਬਣ ਰਹੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੇ ਹੋਰ ਢਾਂਚਾਗਤ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਸਥਾਨਕ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਹਾਸ਼ੀਏ ’ਤੇ ਧੱਕਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੰਗ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਆਧੁਨਿਕ ਜਹਾਜ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਸ਼ ਟਰਾਲਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਮਾਫੀਆ ਨੂੰ ਨੱਥ ਪਾਈ ਜਾਵੇ। ਇੱਥੇ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਗਵਾਦਰ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਚੀਨ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਗਵਾਦਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੰਧਾ ਮੱਛੀ ਫੜ੍ਹਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਛੱਡਣੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਚੀਨੀ ਫਿਸ਼ ਟਰਾਲਰ ਮਾਫੀਆ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੱਛੀ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ ਦੀ ਲੁੱਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਮਛੇਰਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਿਹਤਰ ਤਕਨੀਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਰਾਲਰਾਂ ਦਾ ਹੱਥ ੁਬਹੁਤ ਉਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਦੇ ਜੂਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਚੀਨੀ ਫਿਸ਼ ਟਰਾਲਰਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਦੇ ਲਾਈਸੈਂਸ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਸਥਾਨਕ ਮਛੇਰਿਆਂ ਨੇ ਇਸਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਥਾਨਕ ਵਸਨੀਕ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਜੋ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਨਾਕੇ ਲਾਏ ਗਏ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਸਥਾਨਕ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ-ਈਰਾਨ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਗਵਾਦਰ ਵਿਚ ਪਿਛਲੇ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਗਾਂ ’ਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵੇਕਲਾ ਅੰਦੋਲਨ ਸੀ। ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸੂਬੇ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ-ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਇਸ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਧਰਨੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਕ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਤਸ਼ਾਹਵਰਧਕ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਤ ਤਾਂ ਸੀ ਹੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇੱਥੇ ਇਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇਕ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਅਧਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਉਤੇ ਧਾਰਮਕ ਬੁਨਿਆਦਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਜਕੜ ਹੈ। ਔਰਤ ਨੂੰ ਪਰਦੇ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਭੈੜੀ ਪ੍ਰਥਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਵਰਗੇ ਅੱਤ ਦੇ ਪੱਛੜੇ ਸੂਬੇ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਧਰਨੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ, ਇਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਸ ਧਰਨੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਗਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਿਸਾਨ, ਮੁਲਾਜ਼ਮ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸਨਅਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਧਰਨੇ ਵਿਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ (ਐਨ) ਦੇ ਆਗੂ ਸ਼ਾਹਵਾਜ ਨਵਾਜ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੰਸਦ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ‘‘ਗਵਾਦਰ ਵਿਖੇ ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਏ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਲੋਂ ਗਾਰੰਟੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਫੌਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸੁਣੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਫੌਰੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੱਲ ਕਰੇ।’’
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਲਸ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਬਾਵਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਡਟੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇਮਰਾਨ ਖਾਨ ਨੇ 12 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਇਕ ਟਵੀਟ ਰਾਹੀਂ ਕਿਹਾ ‘‘ਮੈਂ ਗਵਾਦਰ ਦੇ ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਜ਼ ਮੰਗਾਂ ਦਾ ਨੋਟਿਸ ਲਿਆ ਹੈ। ਫਿਸ਼ ਟਰਾਲਰ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜ ਰਹੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਮੰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ।’’ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਇਸ ਭਰੋਸੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਡੂੰਘਾ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਨ ਤੇ 19 ਮੰਗਾਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 16 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਧਰਨਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸਾਡੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਸਥਾਨਕ ਮੰਗਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਚੱਲਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੇਰਤ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੋਵੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਏ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਪੈਟਰਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਊਰਜਾ ਭਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਯਕੀਨਨ ਹੀ ਇਹ ਸਮੁੱਚੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਨਵੀਂ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਭੈਭੀਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕ-ਹਿਤ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰੇਗਾ।

ਚਿੱਲੀ : ਨੌਜਵਾਨ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਆਗੂ ਗੈਬਰੀਅਲ ਬੋਰਿਕ ਨੇ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਜਿੱਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣ

ਚਿੱਲੀ; ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਮਹਾਂਦੀਪ, ਜਿਸਨੂੰ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਇਕ ਰਿਬਨ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਲੰਬਾਈ 4300 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਮਾਤਰ 175 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਐਂਡੀਜ ਪਰਬਤ ਮਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ। ਇਹ ਇਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਤੇ ਸਾਧਨ ਸੰਪਨ ਪਰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਆਰਥਿਕ ਪਾੜੇ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। 2020 ਦੀ ਜਨਗਨਣਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਦੀ ਅਬਾਦੀ 1 ਕਰੋੜ 90 ਲੱਖ ਅਤੇ ਖੇਤਰਫਲ 7 ਲੱਖ 56 ਹਜ਼ਾਰ 950 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ 19 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਹੋਈ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿਚ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਗਠਜੋੜ ‘ਅਪਰੂਵ ਡਿਗਨੀਟੀ’ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਗੈਬਰੀਅਲ ਬੋਰਿਕ ਫੋਂਟ ਨੇ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀ ਗਠਜੋੜ ‘ਸ਼ਿਚੀਅਨ ਸੋਸ਼ਲ ਫਰੰਟ’ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਜੋਸ ਐਨਟੀਨਿਉ ਕਾਸਟ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ 55.87% ਵੋਟਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਜੋਸ਼ ਐਨਟੀਨਿਉ ਕਾਸਟ ਨੂੰ 11.5% ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਹਰਾ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਨ ਦਾ ਵੀ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ 35 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਬੋਰਿਕ 2011 ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਚੱਲੇ ਵਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਨਿੱਧੜਕ ਤੇ ਸੁੱਘੜ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਉਭਰੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਚੋਣ ਦੌਰਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੁੰਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੈਂਟੀਆਗੋ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਸੜਕਾਂ ਉਤੇ ਨਿੱਕਲ ਆਏ ਤੇ ਨਵੇਂ ਚੁਣੇ ਗਏ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਗੈਬਰੀਅਲ ਬੋਰਿਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿਚ ਖੱਬੀ ਧਿਰ ਦੇ ਗਠਜੋੜ ਦੇ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣਨ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਚੋਣਾਂ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਨਤਕ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਜਨਤਕ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਢੇਰੀ ਢਾਹ ਦਿੰਦੇ ਤਾਂ ਇਹ ਜਿੱਤ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਣੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰੇਗਾ। ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਆਪਕ ਸਮਰਥਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਹ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਆਪਣੇ ਸਖਤ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਹੱਕਾਂ-ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਕੀਤੀ ਵਿਆਪਕ ਲਾਮਬੰਦੀ ਦਾ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਸਮਾਜ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰਸੱਤਾਵਾਦੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਬਾਰੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਅਹਿਦ ਨੂੰ ਮੁੜ ਦੁਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰੀਨ ਨਿਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਹੁਲ੍ਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਅੱਤ ਦੀ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਜਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੈਨਸ਼ਨ ਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਗਰੀਬਾਂ ਤੇ ਅਮੀਰਾਂ ਲਈ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਆਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਘੋਰ ਵਿਤਕਰੇ ਦੀ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਕਤਈ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦੇਵਾਂਗੇ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ‘‘ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਡੀ ਅਟੱਲ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਨਹੀਂ ਛੇੜਾਂਗੇ।’’ ਇੱਥੇ ਇਹ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ 2019 ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਕਿਰਾਏ ਵਧਾਉਣ ਖਿਲਾਫ਼ ਹੋਇਆ ਸੰਘਰਸ਼ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਨਅੰਦੋਲਨ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਉਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੱਬਸਤੀਅਨ ਪਿਨੇਰਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਥਾਹ ਦਮਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਨਾਗਰਿਕ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਚੋਣਾਂ ਉਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਲੋਕਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਇਕ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਸਮਾਜਕ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਈਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਲਬਰਟੋ ਫਰਨਾਂਡੀਜ਼ ਦੇ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਇਵਾ ਮੋਰਾਲੇਜ਼, ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਲੁਈਸ ਮਾਰਕ, ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਗੂ ਜੇਰੋਮੀ ਕੋਰਬੀਨ, ਕਿਊਬਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡਿਆਜ-ਕਾਨੇਲ, ਪੇਰੂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪੈਡਰੋ ਕਾਸਟੀਲੋ, ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨਿਕੋਲਸ ਮਾਦੂਰੋ, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਲੂਲਾ ਡੀ ਸਿਲਵਾ, ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਈਵਾਨ ਡਿਕੁਈ, ਇਕਵਾਡੋਰ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗੁਈਲਿਰਮੋ ਲਾਸੋ, ਨਿਕਾਰਾਗੁਆ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੈਨੀਅਲ ਆਰਤੇਗਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲਾਨੀਤੀ ਅਮਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ‘ਪ੍ਰੋਗ੍ਰੇਸਿਵ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ’ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਈ ਸਲਾਮ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਚਿੱਲੀ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿੱਥੇ 1973 ਵਿਚ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ਨਾਲ ਫੌਜੀ ਜਰਨੈਲ ਅਗਸਤੋ ਪਿਨੋਸ਼ੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਕਰਕੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਗੂ ਤੇ 1971 ਵਿਚ ਜਨਤਕ ਚੋਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਲਵਾਡੋਰ ਅਲੈਂਡੇ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਡਿਕਟੇਟਰਸ਼ਿਪ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ 1973 ਤੋਂ 1990 ਤੱਕ 17 ਸਾਲ ਚੱਲੀ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀ ਤਾਕਤਾਂ ਹੀ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਆਗੂ ਗੈਬਰੀਅਲ ਬੋਰਿਕ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਆਸ ਦੀ ਕਿਰਣ ਮੁੜ ਜਾਗੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਗਠਜੋੜ ‘ਅਪਰੂਵ ਡਿਗਨਿਟੀ’ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੰਤਰ ਨੂੰ ਪਿਛਾਖੜੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਨੀਤੀਆਂ ਤੇ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਅਹਿਦ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਹੋਂਡੂਰਸ ਵਿਚ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਆਗੂ ਸ਼ਿਉਮਾਰਾ ਕਾਸਟਰੋ ਚੁਣੀ ਗਈ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ

ਉਤਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਖਿੱਤੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਦੇਸ਼ ਹੋਂਡੂਰਸ ਵਿਚ 28 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਹੋਈ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਚੋਣ ਵਿਚ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀ ‘ਲਿਬਰਟੀ ਐਂਡ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ’ ਦੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਸ਼ਿਉਮਾਰਾ ਕਾਸਟਰੋ ਜੇਤੂ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ 51.18% ਵੋਟਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀ ‘ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਟੀ’ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨਾਸਰੀ ਅਸਫੂ ਨੂੰ 14% ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੋਟਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ ਹੈ। 2006 ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਇਸੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਗੂ ਅਤੇ ਚੁਣੀ ਗਈ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਸਟਰੋ ਦੇ ਪਤੀ ਮੈਨੁਅਲ ਜੇਲਾਇਆ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਕ ਫੌਜੀ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਰਾਹੀਂ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਕਰੀਬਨ 12 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਹੀ, ਹਰ ਹਰਬਾ ਵਰਤਕੇ ਸੱਤਾ ਉਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਨੋਟ ਕਰਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਕਾਸਟਰੋ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਇਸਤਰੀ ਆਗੂ ਵੀ ਹੈ।
ਹੋਂਡੂਰਸ ਵਿਚ 2009 ਵਿਚ ਮੈਨੁਅਲ ਜੇਲਾਇਆ ਵਿਰੁੱਧ ਤਖ਼ਤਾ ਪਲਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਹਿੰਸਾ, ਬੇਯਕੀਨੀ ਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਧਿਰ ਦੀ ਇਹ ਜਿੱਤ ਸਿਰਫ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਿੰਸਾ, ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਕੂੜ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਬੇਲਗਾਮ ਭਿ੍ਰਸ਼ਟਚਾਰ ਨੂੰ ਭਾਂਜ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਨਤਾ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਵਿਚ ਅੜਿਕੇ ਡਾਹੁਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਕਾਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਇਕ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਏ ਹੈ। ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀ ‘ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਟੀ’ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਫੌਜ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਹਥਠੋਕਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਰਲਕੇ ਇਸ ਚੋਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਲੀਹੋਂ ਲਾਹੁਣ ਦਾ ਹਰ ਸੰਭਵ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਚੋਣਾਂ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਚੋਣ ਅਥਾਰਟੀ ਦੇ ਵੈਬ ਪੇਜ਼ ’ਤੇ ਸਾਈਬਰ ਹਮਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚੋਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੜਬੜਾ ਗਈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਾ ਹੀ ਵੋਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਐਗਜਿਟ ਪੋਲ ਹੋ ਸਕੇ ਪ੍ਰੰਤੂ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ‘ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਟੀ’ ਨੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਕਿ ਨਤੀਜਾ ਤਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਹੁਣ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਕਾਰਸ਼ੈਤਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਭਰਮਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਿਆ ਅਤੇ 70% ਵੋਟਰ ਆਪਣੇ ਵੋਟ ਦੇ ਹੱਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਪੋਲਿੰਗ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਂਡੂਰਸ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਫੌਜੀਕਰਣ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਜਬਰਦਸਤ ਭਾਂਜ ਦਿੱਤੀ।
ਇਸ ਸਮੁੱਚੀ ਚੋਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਵੈ ਇੱਛਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ‘ਪ੍ਰੋਗਰੈਸਿਵ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀ’ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। 28 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਚੋਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿੱਧਾਂ ਨੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਚੋਣ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਚੋਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਟੜੀ ’ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੋਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ।
ਹਾਂਡੂਰਸ ਵਿਚ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਇਕ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਨਾਜ਼ੁਕ ਵੀ ਹੈ। 2009 ਦੇ ਤਖ਼ਤਾ ਪਲਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਫੌਜ ਵਧੇਰੇ ਵਿੱਤੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਡੂੰਘੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੋੜਨ ਵਿਚ ਸਫਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਮੰਚ ‘ਪ੍ਰੋਗ੍ਰੈਸਿਵ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ’ ਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਅੰਦਰ ਫੌਜ ਵਲੋਂ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੁਨੀਆਂ ਪੱਧਰ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੌਕਸ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ‘ਲਿਬਰਟੀ’ ਤੇ ‘ਰੀਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ’ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਤੋਂ ਚੌਕਸ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਪਿਛਲੇ 12 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਮਹੂਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰੇ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰੇ ਅਤੇ ਹਾਂਡੂਰਸ ਦੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨਿਆਂਪੂਰਣ ਤੇ ਬਿਹਤਰ ਬਨਾਉਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਹਿਦ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰੇ।

ਕਹਾਣੀ
‘ਧਰਤੀ ਵੀਰਾਂ ਵਾਲੀ’
-ਅਸ਼ਰਫ਼ ਸੁਹੇਲ
ਘਰ ਵਿਚ ਤਾਇਆ ਜੀ ਆਪਣੇ ਬਾਲਾਂ ਸਮੇਤ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਤਾਇਆ ਜੀ, ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆਉਂਦੇ ਨੇ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਫੌਜ ਵਿਚ ਸਨ ਤੇ ਹੁਣ ਬਹਾਵਲ ਨਗਰ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਮੀਂਦਾਰੀ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੇ।
ਤਾਇਆ ਜੀ ਇਥੇ ਇੰਨੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਨੇ ਕਿ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਪਈ ਉਹ ਫੌਜ ਵਿਚ ਕੈਪਟਨ ਵੀ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਵੀ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆਉਂਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਸਾਬਕਾ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਸੁਣਾਂਦੇ ਨੇ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਤੇ ਅੱਗੋਂ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਜੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ। ਤਾਇਆ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਮਾਂ ਜੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਮੈਂ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁਣਦਾ ਆਇਆ ਆਂ ਪਰ ਹਰ ਵਾਰ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਨ ਦਾ ਚਾਅ ਮੈਨੂੰ ਰਹਿੰਦਾ ਏ। ਮਾਂ ਜੀ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਂਦੇ-ਸੁਣਾਂਦੇ ਅਕਸਰ ਰੋ ਪੈਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦਿਆਂ ਰਾਤ ਦੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਵੱਜ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਵੇਰ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਏ। ਮਾਂ ਜੀ ਜੋ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਉਹ ਇੰਝ ਏ :
‘‘ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲਾ ਰੋਪੜ ਦੇ ਓਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਭਰਾਵਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਅੱਬਾ ਜੀ, ਫਰੀਦ ਬਖਸ਼ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੰਬੜਦਾਰ ਸਨ। ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮਾਲ-ਡੰਗਰ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਵਾਹਵਾ ਸੀ। ਪੰਜ ਨੌਕਰ ਘਰ ਵਿਚ ਮਾਲ-ਡੰਗਰ ਸਾਂਭਣ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਦੋਂ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਸਾਂ, ਮਸਾਂ ਛੇ-ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ। ਘਰ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਮੈਂ ਅਤੇ ਮਾਂ ਜੀ ਇਕੱਲੇ ਹੁੰਦੇ ਸਾਂ। ਮੇਰੇ ਅੱਬਾ ਫਰੀਦ ਬਖਸ਼ ਸਵੇਰੇ, ਮਾਲ-ਡੰਗਰ ਲੈ ਕੇ ਡੇਰੇ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਾਲ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਘੋੜੀਆਂ ਤੇ ਬਹਿ ਕੇ ਟੁਰ ਜਾਂਦੇ।
ਮੇਰੇ ਵੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਵਜ਼ੀਰ, ਮੁਹੰਮਦ ਵੀਰੂ ਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਬਦਰੂ ਗੱਭਰੂ ਜਵਾਨ ਸਨ। ਖਾਸ ਕਰ ਮੁਹੰਮਦ ਵੀਰੂ ਜਿੰਨਾ ਤਗੜਾ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਜਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੂਰੋਂ-ਦੂਰੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਬੱਡੀ ਖੇਡਣ ਦੇ ਬੁਲਾਵੇ ਆਉਂਦੇ। ਆਮ ਲੋਕੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ‘ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਵੀ ਗੁੱਜਰਾਂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਵੀਰੂ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿੱਤ ਉਸੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ।’ ਮੇਰੇ ਵੀਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕੀਂ ਗੁੱਜਰਾਂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਈ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਮੁੰਡੇ ਬੱਗਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਚੰਗੇ ਖਿਡਾਰੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਿੱਖ ਖਿਡਾਰੀ ਮੇਰੇ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਬੇਲੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮੁਲਕ ਟੁੱਟਣ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਹਰ ਬੰਦੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮੁਸਲਮ ਲੀਗ ਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਇਲੈਕਸ਼ਨ ਹੋਏ ਤਾਂ ਏਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਵੋਟ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਕਿ ‘ਸਾਨੂੰ ਏਥੇ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਹੀਂ।’ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦਾ ਵਿਹੜਾ ਕਾਫੀ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਅੱਬਾ ਜੀ ਕੋਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹੁੱਕਾ ਪੀਣ ਆ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਰਾਤ ਗਏ ਤੱਕ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਬੇਲੀ ਬੱਗਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਮੰਜੀ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਗੱਪਾਂ ਮਾਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਏ। ਇਕ ਦਿਨ ਸਾਡਾ ਗੁਆਂਢੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੇਰੇ ਅੱਬਾ ਜੀ ਦਾ ਪੱਗ-ਵਟ ਭਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਏਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਚਾ ਆਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਾਂ। ਮੇਰੇ ਅੱਬਾ ਜੀ ਓਸ ਵੇਲੇ ਹੁੱਕਾ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੁੱਕਾ ਪੀਂਦੇ-ਪੀਂਦੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਗੱਲ ਹੋਈ ਅੱਬਾ ਜੀ, ਇਕ ਦਮ ਗਰਮ ਹੋ ਗਏ! ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਤਲਖੀ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਤੇ ਮਾਂ ਜੀ ਉਧਰ ਨੂੰ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਗਏ।
ਅਸਾਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਅੱਬਾ ਜੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਨੇ, ‘‘ਏਹ ਮੁਲਕ ਵੰਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਾਨੂੰ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਏਥੇ ਕੀ ਤਕਲੀਫ ਏ?’’ ਵਾਕਿਆ ਈ ਓਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਕੋਲੋਂ, ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੋਲੋਂ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਗੋਂ ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਵਿਚ ਸਾਂਝ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਅੱਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪੱਕ ਸੀ ਕਿ ਏਸੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਹਕੂਮਤ ਕੀਤੀ ਏ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਏ। ਨਾਲੇ ਆਪਣੀ ਜੰਮਣ-ਭੋਇੰ ਤੇ ਮਾਲ-ਡੰਗਰ ਛੱਡ ਕੇ ਕੋਈ ਏਥੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ।
ਚਾਚਾ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅੱਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਬੋਲਣ ਲਈ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਅੱਬਾ ਜੀ, ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਆਖ ਰਹੇ ਸਨ, ‘‘ਜੇ ਮੁਲ਼ਕ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਏਥੇ ਈ ਰਹਾਂਗਾ। ਏਸ ਘਰ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਹੋਇਐ, ਇਹਨਾਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਈ ਖੇਡ ਕੇ ਮੈਂ ਜਵਾਨ ਹੋਇਆਂ, ਏਥੇ ਹੀ ਸਾਡਾ ਮਾਲ-ਡੰਗਰ ਏ, ਮੈਂ ਏਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਮਰਨਾ ਈ ਏ ਤਾਂ ਏਸੇ ਧਰਤੀ ’ਚ ਮਰਨ ’ਚ ਫਖ਼ਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਾਂਗਾ।’’
ਚਾਚਾ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅੱਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਹੌਂਸਲਾ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ‘‘ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਉਤੇ ਕੋਈ ਆਫ਼ਤ ਆਈ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਉਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਕੇ ਆਵੇਗੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਗੋਲੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਗੇਗੀ ਤਾਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੱਜੇਗੀ। ਤੁਹਾਡੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਮਰਾਂਗਾ। ਮੇਰੇ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਕੋਈ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲ ਭੈੜੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਏ?’’
ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੱਡੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਬੇਲੀ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਬੜਾ ਈ ਹੌਂਸਲਾ ਮਿਲਦਾ ਸੀ।
ਫੇਰ ਵੀ, ਜਦ ਬੋਲੀ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਚੱਲੀ ਤਾਂ ਅੱਬਾ ਜੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ ਸਾਂ। ਉਹ ਦਿਨ ਮੈਂ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੁਲ ਸਕਦੀ ਜਿਸ ਦਿਨ ਮਾਂ ਜੀ ਨੇ ਸਵੇਰੇ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਜਲਾਇਆ ਸੀ। ਅੱਬਾ ਜੀ ਮਾਲ-ਡੰਗਰ ਲੈ ਕੇ ਡੇਰੇ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਅਕਸਰੀਅਤ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਲੇ ਲਾ ਕੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ ਜੋ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡੋਂ ਅੱਠ ਮੀਲ ਦੂਰ ਸੀ। ਅਜੇ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਡੰਗਰ ਜਿਹੜੇ ਅੱਬਾ ਜੀ ਸਵੇਰੇ ਡੇਰੇ ਵੱਲ ਲੈ ਗਏ ਸੀ ਵਾਪਸ ਘਰ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਪਰ ਓਹ ਆਪ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰਤੇ।
ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਅੱਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਡੇਰੇ ਉਤੇ ਧਾੜਵੀਆਂ ਨੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਏ। ਇਹ ਮਨਹੂਸ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਵੱਡੇ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੇਲੀ ਘਰੋਂ ਡੇਰੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਭੱਜ ਪਏ। ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਮਾਂ ਜੀ ਨੂੰ ਚਾਚਾ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਂ ਜੀ ਜਲਦੀ ’ਚ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰ ਸਕੇ। ਏਨੇ ਵਿਚ ਧਾੜਵੀਆਂ ਸਾਡੇ ਘਰ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਘਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਮਾਨ ਲੁੱਟ ਕੇ ਲੈ ਗਏ। ਡੰਗਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵੰਡ ਲਿਆ ਸੀ। ਸਿਰਫ ਮੇਰਾ ਬਸਤਾ-ਫੱਟੀ ਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਖਿਲਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਪੌੜੀਆਂ ਲਾਗੇ ਮੇਰੀ ਦਵਾਤ ਚੋਂ ਸਿਆਹੀ ਡੁੱਲ੍ਹੀ ਪਈ ਸੀ।
ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਅਜੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਸਨ ਆਏ ਤੇ ਮਾਂ ਜੀ ਦਾ ਰੋਣਾ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਚਾਚਾ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਮਾਂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਕਿਸੇ ਕੈਂਪ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ ਸਨ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਵੇਖਿਆ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਮੁਹੰਮਦ ਵਜ਼ੀਰ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਆਪਣੀ ਹੀ ਗਲੀ ਦੇ ਨੁੱਕਰ ਤੇ ਵੱਢੀ-ਟੁੱਕੀ ਪਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੀਆਂ ਤੇ ਮਾਂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਈ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ। ਮਾਂ ਜੀ ਨੇ ਅਗਾਂਹ ਵੱਧ ਕੇ ਆਪਣੇ ਲਾਡਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਦਾ ਮੱਥਾ ਚੁੰਮਿਆ। ਚਾਚਾ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸਾਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ-ਧੂੰਹਦਾ ਉਥੋਂ ਲੈ ਗਿਆ।
ਅਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲੇ ਸਾਂ ਕਿ ਅੱਗੇ ਫੇਰ ਧਾੜਵੀ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਏ। ਮੈਂ ਤੇ ਮਾਂ ਜੀ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਇਕ ਘਰ ਵਿਚ ਵੜ ਗਏ। ਇਹ ਘਰ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਈ ਸੀ। ਧਾੜਵੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਚਾਚਾ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਸੀ। ਏਸੇ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਚਾਚੇ ਨੂੰ ਵੀ ਥਾਂਏ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਓਸ ਵਿਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਪਰ ਉਹ ਧਾੜਵੀ ਓਸ ਘਰ ਵਿਚ ਨਾ ਦਾਖਲ ਹੋ ਸਕੇ। ਕਿਉਂ ਜੋ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਰਗੇ ਜੁਆਨ ਸਿੱਖ ਵੀਰ ਸਾਡੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਓਸ ਘਰ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮਾਂਵਾਂ-ਧੀਆਂ ਬੇਹੱਦ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸਾਂ। ਉਥੇ ਈ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਭੈੜੀ ਖਬਰ ਵੀ ਮਿਲੀ ਕਿ ਮੇਰਾ ਵੀਰ ਬਦਰੂ ਵੀ ਧਾੜਵੀਆਂ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਏ। ਰਾਤ ਤੱਕ ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਸਾਰੇ ਧਾੜਵੀ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡੋਂ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਪਰ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਏ ਕਿ ਜਿਸ ਘਰ ਅਸਾਂ ਪਨਾਹ ਲਈ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸੇ ਬਗੈਰ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮਾਵਾਂ-ਧੀਆਂ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਓਸ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਕੈਂਪ ਵੱਲ ਟੁਰ ਪਈਆਂ। ਓਸ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਮਾਂ ਜੀ ਦਾ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਮੇਰੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਘੁੱਟ ਕੇ ਫੜੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਖਿੱਚਦੇ ਹੋਏ ਕੈਂਪ ਵੱਲ ਲਈ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕੁਰਾਲੀ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਅੱਪੜੇ ਤਾਂ ਮਾਂ ਜੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਉਥੇ ਅੱਪੜਨ ਤੀਕਰ ਨਾ ਤਾਂ ਮਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਚੁੰਨੀ ਰਹੀ ਸੀ ਨਾ ਮੇਰੇ ਪੈਰੀਂ ਜੁੱਤੀ। ’ਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਇੰਨਾਂ ਰਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਪੈਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੇ ਮਾਂ ਜੀ ਕਿਸੇ ਬਾਰੀ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਕੇ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਵੜ ਗਈਆਂ ਸਾਂ!
ਅਜੇ ਗੱਡੀ ਨੇ ਵਿਸਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਘਰ ਦਾ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਬਾਬਾ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਲੱਭਦਾ-ਲੱਭਾਉਂਦਾ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ। ਸਾਡੇ ਮੰਦੇ ਅਹਵਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਰੋਣ ਈ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫੇਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਲਾਹ ਕੇ ਮਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਕੱਜ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੁੱਤੀ ਲਾਹ ਕੇ ਦਿੱਤੀ। ਹਾਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਜੁੱਤੀ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੀ।
ਚਾਚਾ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਅੱਥਰੂ ਪੂੰਝਦੇ ਹੋਏ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, ‘‘ਭੈਣ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇਈਂ।’’ ਗੱਡੀ ਚੱਲਣ ਈ ਵਾਲੀ ਸੀ ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਆਪਣਾ ਵੀਰ, ਵੀਰੂ ਭੱਜਦਾ ਹੋਇਆ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੱਲ ਆਉਂਦਾ ਦਿਸਿਆ। ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਯਾਰ, ਬੱਗਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸਨ। ਮੈਂ ਚੀਕ ਕੇ ਵੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਬੁਲਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਦੂਰ ਹੋਣ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਬੇਪਨਾਹ ਹਜ਼ੂਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵੀਰ ਨੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨਾ ਸੁਣੀ। ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਇਕ ਪਾਸਿਓਂ ਫਸਾਦੀਆਂ ਨੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੱਡੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਰਹੀਆਂ ਬੀਬੀਆਂ, ਬਾਲਾਂ ਤੇ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਰੌਲਾ ਪੈ ਗਿਆ।
ਫੇਰ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਫਸਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਹਦੇ ਸਿੱਖ ਸਾਥੀ ਵੀ ਉਹਦਾ ਸਾਥ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੈਂਕੜੇ ਵੈਰੀਆਂ ਅੱਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਹ ਈ ਨਾ ਚੱਲੀ। ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਵੀਰੂ ਨੂੰ ਬੱਗਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਈ ਲਹੂ ਵਿਚ ਨਹਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਤੱਕਿਆ।
ਹਾਲਾਤ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੱਡੀ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਈ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਜੀ ਰੌਲਾ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੌਫ਼ ਨਾਲ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸੁੰਗੜ ਕੇ ਬਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਾਲ ਨੂੰ ਬੋਟੀ-ਬੋਟੀ ਹੁੰਦੇ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ। ਗੱਡੀ ਚੱਲ ਪਈ ਸੀ।
ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੋਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਹ ਵਿਚ ਏਧਰ-ਉਧਰ ਬੇਦਰਦੀ ਨਾਲ ਵੱਢੀਆਂ-ਟੁੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ, ਕਿਸੇ ‘ਨਵੇਂ ਮੁਲਕ’ ਦੇ ਬਣਨ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਮਾਂ ਇਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਗੱਡੀ ਲਾਹੌਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਅੱਪੜੀ ਤਾਂ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਵੱਸਦਾ ਅੱਬਾ ਜੀ ਦਾ ਭਰਾ, ਅਹਿਮਦ ਬਖਸ਼ ਸਾਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਲੈ ਗਿਆ।
ਮੇਰੇ ਮਾਂ ਜੀ ਦੀ ਏਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅਖੀਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੋਣ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਓਹ ਆਪਣੇ ਅੱਬਾ ਜੀ ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਇੰਝ ਰੋਂਦੇ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਹੁਣੇ ਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਵਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਜੂਹ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨੇ ਦੁੱਖ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ।
ਹੁਣ ਵੀ ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਇੰਡੀਆ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਖ਼ਤ ਆਉਂਦਾ ਏ ਤਾਂ ਮਾਂ ਜੀ ਉਚੇਚਾ ਪੁੱਛਦੇ ਨੇ, ‘‘ਇਹ ਕਿਹੜੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਆਇਆ ਏ?’’
ਤੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਦੱਸਣਾਂ ਵਾਂ, ‘‘ਇਹ ਖ਼ਤ ਰੋਪੜ ਤੋਂ ਆਇਆ ਏ।’’
ਤਾਂ ਮਾਂ ਜੀ ਭੇਜਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਨਾਂ ਪੁੱਛਦੇ ਨੇ ਤੇ ਫੇਰ ਦੱਸੇ ਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਚਾਚਾ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ’ ਤੇ ‘ਬਾਬਾ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ’ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਬੇਲੀਆਂ ‘ਬੱਗਾ ਸਿੰਘ’ ਤੇ ‘ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ’ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲਦੇ ਨੇ। ਆਖਦੇ ਨੇ, ‘‘ਸਾਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਚਾਚਾ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਮੇਰੇ ਅੱਬਾ ਜੀ ਦਾ ‘ਭਰਾ’ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੇਰ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਜਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ‘ਵੀਰ’ ਈ ਸਨ।’’
ਉਹ ਅਨਪੜ੍ਹ ਨੇ, ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਉਹ ਖ਼ਤ ਲੈ ਕੇ ਦੇਰ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਖ਼ਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣੇ ‘ਵੀਰਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ’ ਆਉਂਦੀ ਏ!
ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਏ, ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਖ਼ਤ ਨੂੰ ਚੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕਤਾਰ ਹੰਝੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਨੇ। ਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਮੈਥੋਂ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਏਸੇ ਲਈ ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਵੀ ਰੋਪੜ ਤੋਂ ਕੋਈ ਖ਼ਤ ਆਉਂਦਾ ਏ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹ ਖਤ ਮਾਂ ਜੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਕੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ…. ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।

ਵਿਅੰਗ

• ਹਰੀਸੰਕਰ ਪਾਰਸਾਈ
  ‘ਨਵਾਂ ਸਾਲ’
  ਸਾਧੋ, ਪਿਛਲਾ ਸਾਲ ਗੁਜ਼ਰ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਹੈ ਪਰ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਝਿਜਕ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਸਾਧੋ ਕਿ ਕੋਈ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾ ਹੁਣ ਕਾਰਗਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
  ਮੰਨ ਲਓ, ਮੈਂ ਆਖਾਂ, ਕਿ ਈਸ਼ਵਰ ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸੁੱਖਦਾਈ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਹੀ ਭਿੜ ਜਾਣਗੇ। ਇਹ ਕਹਿਣਗੇ,‘ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਈਸ਼ਵਰ ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।’ ਸਾਧੋ ਕੁਛ ਲੋਕ ਈਸ਼ਵਰ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਡੇ ਹੋ ਗਏ ਨੇ। ਈਸ਼ਵਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁੱਖ ਦੇਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਅਜੇ ਉਲੀਕ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਪਾੜ-ਪੂੜ ਕੇ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਨੇ।
  ਸਾਧੋ, ਮੈਂ ਆਖਾਂ ਕਿ ਇਹ ਵਰ੍ਹਾ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸੁੱਖਦਾਈ ਹੋਵੇ ਪਰ ਸੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਾ ਵਰ੍ਹਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਨਾ ਈਸ਼ਵਰ। ਸੁੱਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਹੀ ਨੇ। ਮੈਂ ਕਹਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁੱਖ ਮਿਲੇ, ਈਸ਼ਵਰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਕੇ ਚੰਗੀ ਫਸਲ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਪਰ ਫਸਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਵਪਾਰੀ ਅਨਾਜ ਨੱਪ ਲੈਣ ਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਵਧਾਅ ਦੇਣ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁੱਖ ਕਿੰਜ ਮਿਲੇਗਾ? ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸੁੱਖ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।
  ਸਾਧੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੇਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਪੂਰਾ ਸਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਦੁੱਖਾਂ ਭਰਿਆ ਬੀਤਿਆ। ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਕੀਮਤਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਤੁਸੀਂ ਚੀਕਾਂ ਰੌਲੀ ਪਾਉਂਦੇ ਸੀ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾੜੀ-ਮੋਟੀ ਧਮਕੀ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਜੇ ਕਿਤੇ ਬਹੁਤਾ ਹੀ ਰੌਲਾ ਪਾਇਆ ਤਾਂ ਦੋ ਚਾਰ ਵਪਾਰੀ ਗਿ੍ਰਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਢਿੱਡ ਭਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਾਧੋ, ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹੜਾ ਆਰਥਿਕ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਵਪਾਰੀ ਗਿ੍ਰਫ਼ਤਾਰ ਹੁੰਦੇ ਗਏ, ਤਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਮਨਾਫ਼ਾਖ਼ੋਰ ਨੂੰ ਗਿ੍ਰਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨਾ ਇਕ ਪਾਪ ਹੈ। ਇਸੇ ਪਾਪ ਸਦਕਾ ਕੀਮਤਾਂ ਵੱਧਦੀਆਂ ਨੇ।
  ਸਾਧੋ, ਮੇਰੀ ਕਾਮਨਾ ਅਕਸਰ ਪੁੱਠੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਲਈ ਮੈਂ ਸੁੱਖ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਰਿਸ਼ਵਤ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਜੋ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਸਾਧੋ, ਸਾਲ ਭਰ ਤਾਂ ਉਹ ਸੁੱਖੀ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਦਸੰਬਰ ਵਿਚ ਗਿ੍ਰਫ਼ਤਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਸੁੱਖਦਾਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਫਸਟ ਕਲਾਸ ਲੈਣ ਖਾਤਰ ਇਮਤਿਹਾਨਾਂ ਵਿਚ ਨਕਲ ਮਾਰ ਲਈ। ਇਕ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਰ੍ਹੇ ਤੁਹਾਡਾ ਜੀਵਨ ਸੁੱਖਦਾਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਸਦ ਦਾ ਪੈਸਾ ਖਾ ਗਿਆ ਸੀ।
  ਸਾਧੋ, ਇਕ ਈਮਾਨਦਾਰ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਹਿ ਬੈਠਾ ਸਾਂ ਕਿ ਨਵਾਂ ਵਰ੍ਹਾ ਸੁੱਖਦਾਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਮੁਨਾਫ਼ਾਖ਼ੋਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਲਈ ਮੈਂ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਭੇਜੀਆਂ ਤਾਂ ਉਹ ਬਲੈਕ-ਮੇਲਿੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਕ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸੁੱਖਦਾਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਲਿਖਣਾ ਛੱਡ ਕੇ ਰੇਡੀਓ ’ਤੇ ਨੌਕਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਕ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਬਹਾਦਰ ਤੇਰਾ ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਸੁੱਖਦਾਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਜੂਏ ਦਾ ਅੱਡਾ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਇਕ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਉਹ ਪੈਸੇ ਲੈ ਕੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਵਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਕ ਐਮ. ਐਲ. ਏ. ਲਈ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਹ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਰਿਸ਼ਵਤ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
  ਸਾਧੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਡਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਕ ਤਾਂ ਈਮਾਨਦਾਰ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਸੁੱਖ ਦੇਣਾ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਕਹਿ ਦੇਣ ਨਾਲ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇ ਮੇਰੀ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾ ਨੇ ਸਹੀ ਹੀ ਹੋਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਾਧੂ ਸੁਭਾਅ ਛੱਡ ਕੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਕੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਵੋਂ ! ਤੁਸੀਂ ਗਾਂਜਾ-ਸ਼ਰਾਬ ਵੇਚਣ ਦਾ ਧੰਦਾ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਚੋਰ-ਬਾਜ਼ਾਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਵੋਂ। ਜਾਂ ਕੋਈ ਸੰਸਥਾ ਬਣਾ ਕੇ ਚੰਦਾ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਵੋਂ। ਸਾਧੋ, ਸਿੱਧੇ ਰਸਤੇ ਇਸ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੁੱਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਸਾਧੋ, ਇਸੇ ਡਰ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਲਈ ਕੋਈ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕਿੱਧਰੇ ਤੁਸੀਂ ਸੁੱਖੀ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ‘ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ’ ਹੀ ਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਵੋਂ।

नज़्म
-फैज़_अहमद_फैज़
‘आवारा कुत्ते’
ये गलियों के आवारा बेकार कुत्ते
कि बख्शा गया जिनको ज़ौके-गदाई
ज़माने की फटकार सरमाया इनका
जहां भर की दुत्तकार इनकी कमाई
न आराम शब को न राहत सवेरे
ग़लाज़त में घर नालियों में बसेरे
जो बिगड़ें तो इक दूसरे से लड़ा दो
जऱा एक रोटी का टुकड़ा दिखा दो
ये हर एक की ठोकर खाने वाले
ये फ़ाकों से उकता के मर जाने वाले
ये मज़लूम मख़लूक गर सर उठाये
तो इंसान सब सरकशी भूल जाए
ये चाहें तो दुनिया को अपना बना लें
ये आकाओं की हड्डियां तक चबा लें
कोई इनको एहसासे जि़ल्लत दिला दे
कोई इनकी सोई हुई दुम हिला दे।

ਗ਼ਜ਼ਲ

• ਮੱਖਣ ਕੁਹਾੜ
  ਦਿੱਲੀ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਪਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾ ਕੇ ਪਰਤੇ ਹਨ ਕਿਰਸਾਨ।
  ਕਿੰਗਰੇ ਢਾਹੁਣ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੱਟ ਲਾ ਕੇ ਪਰਤੇ ਹਨ ਕਿਰਸਾਨ।
  ਅੰਨ ਦਾਤੇ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਪੱਗ ਰਖਾ ਕੇ ਪਰਤੇ ਹਨ ਕਿਰਸਾਨ,
  ਉਸ ਨੂੰ ਮਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਲੜਨ ਸਿਖਾ ਕੇ ਪਰਤੇ ਹਨ ਕਿਰਸਾਨ।
  ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਸਭ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਪਣਾ ਕੇ ਪਰਤੇ ਹਨ ਕਿਰਸਾਨ,
  ਲੈਨਿਨ ਵਾਲੀ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਅਜ਼ਮਾ ਕੇ ਪਰਤੇ ਹਨ ਕਿਰਸਾਨ।
  ਰਾਜੇ ਸ਼ੀਂਹ ਮੁਕੱਦਮ ਕੁੱਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਜਿਉਂ ਦੇ ਤਿਉਂ ਹੀ ਨੇ,
  ਨਾਨਕ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੱਚ ਦਰਸਾ ਕੇ ਪਰਤੇ ਹਨ ਕਿਰਸਾਨ।
  ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਹਰਗਿਜ਼ ਕੋਈ ਤੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ,
  ਹਾਕਮ ,ਫੌਜੀ, ਧਾੜਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ ਪਰਤੇ ਹਨ ਕਿਰਸਾਨ।
  ਆਸ ਦੇ ਖੇਤੀਂ ਉੱਗਿਆ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਨਦੀਨ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦਾ,
  ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਟ ਉਮੀਦ ਦੀ ਫਸਲ ਉਗਾ ਕੇ ਪਰਤੇ ਹਨ ਕਿਰਸਾਨ।
  ਤੇਰਾ ਖੰਜਰ ਵੇਖੀਂ ਇਕ ਦਿਨ ਤੇਰਾ ਹੀ ਸਿਰ ਵੱਢੇਗਾ,
  ਜ਼ਿੱਦੀ ਹਾਕਮ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਾ ਕੇ ਪਰਤੇ ਹਨ ਕਿਰਸਾਨ।
  ਬਦਲ ਜਾ ਦਿੱਲੀਏ ! ਜੇ ਨਾ ਬਦਲੀ ਵੇਖੀਂ ਮਾਰੀ ਜਾਵੇਂਗੀ,
  ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣਾ ਕੇ ਪਰਤੇ ਹਨ ਕਿਰਸਾਨ।
  ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਕਾਫਲੇ ਇਸ ਦੀ ਛਾਵੇਂ ਬੈਠਣਗੇ,
  ਐਸਾ ਬੋਹੜ ਦਾ ਬੂਟਾ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਲਾ ਕੇ ਪਰਤੇ ਹਨ ਕਿਰਸਾਨ।
  ਨਾਨਕ, ਗੋਬਿੰਦ, ਬੰਦੇ, ਭਗਤ, ਸਰਾਭੇ, ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਦੀ,
  ਸੋਚ ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇ ਕੇ ਸੁੱਚੇ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਪਰਤੇ ਹਨ ਕਿਰਸਾਨ।
  ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਦੱਸੇ ਭਾਗੋ ਹੀ ਨੇ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਅੰਬਾਨੀ ,
  ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਫਿਰ ਗੋਬਿੰਦ ਫੌਜ ਬਣਾ ਕੇ ਪਰਤੇ ਹਨ ਕਿਰਸਾਨ।
  ਫਿਰ ਆਏ ਤਾਂ ਦਿੱਲੀਏ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਕਿੰਗਰੇ ਢੱਠਣਗੇ,
  ਹਰ ਇੱਕ ਦਿਲ ’ਚ ਇਹ ਅਰਮਾਨ ਜਗਾ ਕੇ ਪਰਤੇ ਹਨ ਕਿਰਸਾਨ।

ਕਵਿਤਾ

• ਅਜ਼ੀਮ ਸ਼ੇਖਰ
  ਨਾਫ਼ੁਰਮਾਨੀ
  ਤੈਅ ਕਰੋਗੇ ਤੁਸੀਂ?
  ਕਿ ਗਾਈਏ ਕਿਹੜਾ ਗੀਤ ਅਸੀਂ!
  ਤੈਅ ਕਰੋਗੇ ਤੁਸੀਂ?
  ਕਿ ਮੰਨੀਏ ਕਿਹੜੀ ਰੀਤ ਅਸੀਂ!
  ਤੈਅ ਕਰੋਗੇ ਤੁਸੀਂ?
  ਕਿ ਸੁੱਚੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਪਲੀਤ ਅਸੀਂ!
  ਹਰ ਵਾਰੀ ਗੱਲ ਝੂਠੀ ਥੋਡੀ ਚੜ੍ਹਣੀ ਪੂਰ ਨਹੀਂ।
  ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਣ ਮਨਜੂਰ ਨਹੀਂ।
  ਤੈਅ ਕਰੋਗੇ ਤੁਸੀਂ?
  ਕਿ ਬੱਦਲ ਵਰ੍ਹਨੇ ਨੇ ਕਿੱਥੇ!
  ਤੈਅ ਕਰੋਗੇ ਤੁਸੀਂ?
  ਕਿ ਡਿੱਗਣੇ ਝਰਨੇ ਨੇ ਕਿੱਥੇ!
  ਤੈਅ ਕਰੋਗੇ ਤੁਸੀਂ?
  ਕਿ ਤਾਰੇ ਚੜ੍ਹਣੇ ਨੇ ਕਿੱਥੇ!
  ਸ਼ਹਿਰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਦਸਤੂਰ ਨਹੀਂ ,
  ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਣ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ।
  ਤੈਅ ਕਰੋਗੇ ਤੁਸੀਂ?
  ਕਿ ਸਾਹ ਕਿੰਜ ਲੈਣਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ!
  ਤੈਅ ਕਰੋਗੇ ਤੁਸੀਂ?
  ਕਿ ਕੀ ਹੈ ਕਹਿਣਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ!
  ਤੈਅ ਕਰੋਗੇ ਤੁਸੀਂ?
  ਕਿ ਹੈ ਕਿੰਜ ਰਹਿਣਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ!
  ਭੁਗਤਣ ਸਜਾ ਉਹ ਜਿੰਨਾਂ ਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਕਸੂਰ ਨਹੀਂ,
  ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਣ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ।
  ਤੈਅ ਕਰੋਗੇ ਤੁਸੀਂ?
  ਕਿ ਸਾਡੀ ਹਸਤੀ ਕੀ ਹੋਵੇ!
  ਤੈਅ ਕਰੋਗੇ ਤੁਸੀਂ?
  ਕਿ ਵਤਨ-ਪ੍ਰਸਤੀ ਕੀ ਹੋਵੇ!
  ਤੈਅ ਕਰੋਗੇ ਤੁਸੀਂ?
  ਕਿ ਦਿਲ ਦੀ ਮਸਤੀ ਕੀ ਹੋਵੇ!
  ਇਹ ਨਾ ਸਮਝਿਓ ਮਾਂਵਾਂ ਜੰਮਦੀਆਂ ਹੁਣ ਮਨਸੂਰ ਨਹੀਂ,
  ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਣ ਮਨਜੂਰ ਨਹੀਂ।
  ਤੈਅ ਕਰੋਗੇ ਤੁਸੀਂ?
  ਕਿ ਸਾਡਾ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਬਲੇ ਕਦੋਂ!
  ਤੈਅ ਕਰੋਗੇ ਤੁਸੀਂ?
  ਕਿ ਚੜ੍ਹਕੇ ਸੂਰਜ ਢਲੇ ਕਦੋਂ!
  ਤੈਅ ਕਰੋਗੇ ਤੁਸੀਂ?
  ਕਿ ਖੁਸ਼ਬੋ ਹਵਾ ’ਚ ਰਲੇ ਕਦੋਂ!
  ਖਾਬ ਅਸਾਡੇ ਪਰ ਕੋਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਚੂਰ ਨਹੀਂ ,
  ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਣ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ।
  ਤੈਅ ਕਰੋਗੇ ਤੁਸੀਂ?
  ਕਿ ਹੱਸਣਾ ਕਦ ਹੈ ਬਾਲਾਂ ਨੇ!
  ਤੈਅ ਕਰੋਗੇ ਤੁਸੀਂ?
  ਕਿ ਉੱਠਣੈ ਕਦੋਂ ਸਵਾਲਾਂ ਨੇ!
  ਤੈਅ ਕਰੋਗੇ ਤੁਸੀਂ?
  ਕਿ ਮਘਣੈ ਕਦੋਂ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਨੇ!
  ਭਰਮ ਹੈ ਥੋਨੂੰ ਟੁੱਟਣਾ ਥੋਡਾ ਕਦੇ ਗਰੂਰ ਨਹੀਂ,
  ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਣ ਮਨਜੂਰ ਨਹੀਂ।
  ਤੈਅ ਕਰਾਂਗੇ ਅਸੀਂ,
  ਕਿ ਜੀਵਨ-ਆਸਾ ਕੀ ਹੋਵੇ
  ਤੈਅ ਕਰਾਂਗੇ ਅਸੀਂ,
  ਕਿ ਸਾਡੀ ਭਾਸਾ ਕੀ ਹੋਵੇ
  ਤੈਅ ਕਰਾਂਗੇ ਅਸੀਂ,
  ਕਿ ਜਗਤ-ਤਮਾਸ਼ਾ ਕੀ ਹੋਵੇ
  ਚੱਲਦਾ ਰਹੇ ‘ਅਜ਼ੀਮ’ ਕਾਫਲਾ
  ਮੰਜ਼ਲ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ,
  ਨਾਦਰਸ਼ਾਹੀ ਪਰ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਕਦੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ।

ਕਵਿਤਾ

• ਹਬੀਬ ਜਾਲਿਬ
  ਮਜਬੂਰ ਔਰਤ ਦਾ ਗੀਤ
  ਇਹ ਘੁੰਗਰੂ ਨਈਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਨੇ।
  ਦੁਨੀਆਂ ਨੇ ਪੈਰੀਂ ਪਾਈਆਂ।
  ਇਹ ਛਣਕਦੀਆਂ ਰੁਸਵਾਈਆਂ।
  ਨਈਂ ਸੁਣਦਾ ਕੋਈ ਦੁਹਾਈਆਂ।
  ਦਿਲ ਸਾਥ ਨਾ ਦਏ ਤਾਂ ਹੱਸਣਾ ਕੀ?
  ਬਸਤੀ ਵਿਚ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਵਸਣਾ ਕੀ?
  ਹਾਲ ਆਪਣਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਕੀ?
  ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਈ ਤਕਦੀਰਾਂ ਨੇ।
  ਇਹ ਘੁੰਗਰੂ ਨਈਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਨੇ।
  ਕਈ ਕਹਿੰਦੇ ਨੱਚ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ।
  ਕਈ ਚਿਣਦੇ ਰਹੇ ਦੀਵਾਰਾਂ ਵਿਚ।
  ਰਹੀ ਸ਼ਰਮ ਨਾ ਰਾਂਝਣ ਯਾਰਾਂ ਵਿਚ।
  ਹੋਈਆਂ ਬੇਬਸ ਲੱਖਾਂ ਹੀਰਾਂ ਨੇ।
  ਇਹ ਘੁੰਗਰੂ ਨਈਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਨੇ।

ਗ਼ਜ਼ਲ

• ਇਰਸ਼ਾਦ ਸੰਧੂ
  ਹੋਇਆ ਮੰਦੜਾ ਹਾਲ ਸਹੇਲੀ ਐਧਰ ਵੀ ਤੇ ਓਧਰ ਵੀ।
  ਰੁਲ ਗਏ ਸਾਡੇ ਲਾਲ ਸਹੇਲੀ ਐਧਰ ਵੀ ਤੇ ਓਧਰ ਵੀ।
  ਲਾਲ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਜਦ ਵੀ ਘੁੱਲੀ ਔਂਤਰ ਜਾਨੀ ਮਾਵਾਂ ਤੋਂ,
  ਖੋਹ ਲਏ ਕਿੰਨੇ ਬਾਲ ਸਹੇਲੀ ਐਧਰ ਵੀ ਤੇ ਓਧਰ ਵੀ।
  ਕਿੰਝ ਘੁੱਗੀਆਂ ਦੇ ਆਂਡੇ ਪੀਤੇ ਬੋਟ ਨਾ ਛੱਡੇ ਚਿੜੀਆਂ ਦੇ,
  ਕਾਵਾਂ ਚੱਲ ਕੇ ਚਾਲ ਸਹੇਲੀ ਐਧਰ ਵੀ ਤੇ ਓਧਰ ਵੀ।
  ਯਾਰਾਂ ਹੱਥੋਂ ਯਾਰ ਲੁਟੀਜੇ ਵੀਰ ਲੁਟੀਜੇ ਵੀਰਾਂ ਤੋਂ,
  ਬਣ ਕੇ ਲੁੱਟ ਦਾ ਮਾਲ ਸਹੇਲੀ ਐਧਰ ਵੀ ਤੇ ਓਧਰ ਵੀ।
  ਅੰਨ੍ਹੀ ਖੇਡ ਨੇ ਇੰਝ ਖਿਡਾਇਆ ਕੰਧਾਂ ਵੀ ਰੁੱਸ ਪਈਆਂ ਸਨ,
  ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹੇਲੀ ਐਧਰ ਵੀ ਤੇ ਓਧਰ ਵੀ।
  ਚੇਤਾ ਈ ਜਾਂ ਭੁੱਲ ਗਈ ਐਂ ਤੂੰ ਕਿੰਝ ਕਿੰਝ ਸੀ ਲਹੂ ਚਿੱਟੇ ਤੋਂ,
  ਪਾਣੀ ਹੋ ਗਏ ਲਾਲ ਸਹੇਲੀ ਐਧਰ ਵੀ ਤੇ ਓਧਰ ਵੀ।
  ਕਿੰਨੇ ਈ ਨੇਂ ਹਾਲੇ ਵੀ ਜੋ ਥਾਂ ਥਾਂ ਕਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਨੇਂ,
  ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਭਾਲ ਸਹੇਲੀ ਐਧਰ ਵੀ ਤੇ ਓਧਰ ਵੀ।
  ਜੁਗਨੀ ਮਾਹੀਏ,ਢੋਲੇ ਟੱਪੇ,ਗੀਤ ਵਿੱਛੜ ਗਏ ਗੀਤਾਂ ਤੋਂ,
  ਸੁਰ ਤੋਂ ਵਿਛੜੀ ਤਾਲ ਸਹੇਲੀ ਐਧਰ ਵੀ ਤੇ ਓਧਰ ਵੀ।
  ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਰੱਜ ਰਵਾਉਂਦੇ ਨੇਂ,
  ਕਈ ਛੰਨੇ ਕਈ ਥਾਲ ਸਹੇਲੀ ਐਧਰ ਵੀ ਤੇ ਓਧਰ ਵੀ।
  ਜਿੰਨਾ ਮਰਜ਼ੀ ਭੁੱਲੀਏ ਭਾਵੇਂ , ਸੰਧੂ ਸੱਚ ਈ ਕਹਿੰਦਾ ਏ,
  ਭੁੱਲਣਾ ਨਹੀਂ ਉਹ ਸਾਲ ਸਹੇਲੀ ਐਧਰ ਵੀ ਤੇ ਓਧਰ ਵੀ।
  ਲਿਪੀਅੰਤਰ : ਗੁਰਬਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ

ਕਵਿਤਾ
_ਰਮਾਸੰਕਰ ਵਿਦ੍ਰੋਹੀ
ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਓਹ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਕੌਣ ਸੀ?
ਜਿਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਲਾਇਆ ਗਿਆ?
ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ,
ਪਰ ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਰਹੀ ਹੋਣੀ,
ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਰਹੀ ਹੋਣੀ ਹੈ,
ਮੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ’ਚ
ਓਹ ਆਖਰੀ ਔਰਤ ਕੌਣ ਹੋਏਗੀ?
ਜਿਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਲਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ?

ਗ਼ਜ਼ਲ

• ਲਖਵਿੰਦਰ ਬਾਜਵਾ
  ਸੁਣ ਵੇ ਭੋਲੇ ਮਾਣਸਾ, ਨਾ ਕਰ ਉਲਟੀ ਕਾਰ।
  ਤੈਨੂੰ ਧੂਰਤ ਵਰਤਦੇ, ਵਾਂਗਰ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰ।
  ਚੋਗ ਸੁਨਹਿਰੀ ਵੇਖ ਨਾ, ਜਾਲ ਖਿਲਰਿਆ ਵੇਖ,
  ਸ਼ਾਤਰ ਬੜੇ ਸੱਯਾਦ ਨੇ, ਲੁਕਲੁਕ ਕਰਦੇ ਵਾਰ।
  ਆ ਕੇ ਵਿੱਚ ਜਨੂੰਨ ਦੇ, ਇੰਜ ਗਵਾ ਨਾ ਹੋਸ਼,
  ਇਹ ਕੁਰਸੀ ਦੇ ਵਾਸਤੇ, ਮਿੱਤਰ ਦੇਵਣ ਮਾਰ।
  ਤੈਨੂੰ ਵਾਂਗਰ ਪਾਨ ਦੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਲੈਸਣ ਚੂਪ,
  ਪੀਕ ਬਣਾ ਥੁੱਕ ਦੇਣਗੇ, ਕਹਿ ਨਫ਼ਰਤ ਕਿਰਦਾਰ।
  ਜਿਹੜੇ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਲਈ, ਗਾਜ਼ੀ ਕਹਿ ਉਕਸਾਉਣ,
  ਇਹ ਤਾਂ ਮਾਤਰ ਦੋਸਤਾ, ਉਹਨਾ ਦੈ ਵਿਓਪਾਰ।
  ਕੁਰਸੀ ਖਾਤਰ ਸਿਰਜਦੇ, ਫਿਰਕੂ ਆਪ ਮਾਹੌਲ,
  ਤੂੰ ਸਮਝੇਂ ਇਹ ਧਰਮ ਤੋਂ, ਖਤਰਾ ਟਾਲਣ ਹਾਰ।
  ਲਾਲਚ ਅੰਦਰ ਬਾਜਵਾ, ਬਣ ਕੇ ਮਾਨਵ ਬੰਬ,
  ਸਹਿਜ ਸ਼ੈਤਾਨ ਬਣਾ ਦਵੇਂ, ਕੁਰਸੀ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ।

ਗ਼ਜ਼ਲ

• ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ ‘ਸ਼ਾਇਰ’

ਵੱਜੇ ਢੋਲ ਨਗਾਰੇ ਹੀ ਨੇ
ਜਿੱਤੇ ਰਲਕੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਨੇ
ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਕਾਜ ਸਵਾਰੇ
ਉਸਦੇ ਤਾਂ ਬਸ ਲਾਰੇ ਹੀ ਨੇ
ਇਹ ਯੋਧੇ ਕਿਸ ਕੂਟੋਂ ਆਏ
ਤੱਕੀਆਂ ਕੂਟਾਂ ਚਾਰੇ ਹੀ ਨੇ
ਸਾਥੋਂ ਬਣ ਨ੍ਹੀਂ ਹੋਣਾ ਮਿੱਠੂ
ਸਾਡੇ ਬੋਲ ਕਰਾਰੇ ਹੀ ਨੇ।
ਹਾਰ ਗਏ ਫਿਰ ਮਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ
ਜਿੱਤੇ ਕੁੱਲੀਆਂ ਢਾਰੇ ਹੀ ਨੇ।
ਰਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਨਾਨਕ ਈਸਾ
ਤੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਹੀ ਨੇ।
ਸਾਂਝਾ ਅੰਬਰ ਸਾਂਝੀ ਧਰਤੀ
ਐਸੇ ਬੋਲ ਪਿਆਰੇ ਹੀ ਨੇ।
ਸ਼ਾਇਰ ਬੇਸ਼ੱਕ ਸੀਨੇ ਲਾਏ
ਅੱਖੀਂ ਅਥਰੂ ਖਾਰੇ ਹੀ ਨੇ।

ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਹਰ ਸ਼ੈਅ ਮਾਫ਼ੀਆ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ! ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਉਦਯੋਗ ਮਾਫ਼ੀਏ ਦੀ। ਪਿੰਡ ਮਹਿੰਦਵਾਣੀ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਧਰਤੀ ਦਾ ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਟੁਕੜਾ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਸਵਰਗ ਵਰਗੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਨੂੰ ਪਹਾੜ (ਉੱਤਰ) ਵਲੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਦੇ ਬੁੱਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸਾਹ-ਦਮਾ, ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਸੁਣਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਾਂ ਕਿ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵੱਡੇ- ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਰਮੀਆਂ ਤੇ ਬਰਸਾਤਾਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ, ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ’ਚ ਜਾਂ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਤੇ ਸੌਣ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਹੀ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਸੋਣਾ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ -ਇੱਕ ਤਾਰੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣਾ ਕਿ ਕਿਸ ਤਾਰੇ ਦਾ ਕੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਧੂੜ, ਧੁੰਏਂ ਤੇ ਕੈਮੀਕਲ ਦੀ ਦੁਰਗੰਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਇਹ ਪਿੰਡ ਕਿਸੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਤਾਂ ਸੱਭ ਸੁਪਨਾ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਕਤ ਬਦਲਿਆ ਤੇ ਕੁੱਝ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਪਿੰਡ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਕਦੋਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਅਣਕਿਆਸੇ ਤਸੀਹੇ ਭੋਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਪਤਾ ਹੀ ਨਾ ਲੱਗਿਆ।
ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਸੀਮੇਂ ਤੋਂ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਲਈ ਤਾਂ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇਵ-ਭੂਮੀ ਹੈ ਪਰ ਮਹਿੰਦਵਾਣੀ ਪਿੰਡ ਲਈ ਇਹ ਨਰਕਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਸਿੱਧ ਹੋਈ ਹੈ।
ਇਹ ਪਿੰਡ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਥੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਵਣ ਧਾਰਾ 4 ਤੇ 5 ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਪਿੰਡ ਦੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਬੇਆਬਾਦ ਪਈ ਹੈ। ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਜੰਗਲਾਤ ਤੇ ਲੱਕੜ ਮਾਫ਼ੀਆ ਦਾ ਹੀ ਰਾਜ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। 500 ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਪੈਂਦੀ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਇਹ ਧਾਰਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਇਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਦਯੋਗਿਕ ਤੇ ਸਟੋਨ ਕਰੈਸ਼ਰ ਮਾਫ਼ੀਏ ਦੀ ਬੈਲਟ ਦਾ ਰੂਪ ਵਟਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਨਿਆਈਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਸਾਬਣ ਦੀ ਫੈਕਟਰੀ ਲੱਗੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਵਰਗਾਂ ਵਰਗੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਨਰਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ । 24+7 ਘੰਟੇ ਇਸ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਕਾਲਾ ਧੂੰਆਂ ਤੇ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੈਮੀਕਲਜ਼ ਦੀ ਗੰਧ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪੂਰੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਕਰ ਛੱਡਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲੱਗਭਗ 3 ਤੋਂ 4 ਕਿਲੋ ਤੱਕ ਫੈਕਟਰੀ ਦੀ ਧੂੜ ਡਸਟ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਘਰ ਖੰਡਰਾਂ ਵਰਗੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਇਸੇ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਕੇ ਸਾੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਧੂੰਏ ਤੇ ਕੈਮੀਕਲਜ਼ ਦੀ ਦੁਰਗੰਧ ਕਾਰਨ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਦਮੇ, ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ, ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪਰੈਸ਼ਰ ਆਦਿ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੈ। ਘਰਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਅੰਦਰ ਕੱਪੜੇ ਧੋ ਕੇ ਸੁਕਾਏ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਸਟੋਨ ਕਰੈਸ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸ਼ੋਰ (ਸਾਊਂਡ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ), ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜਾਨ ਦਾ ਅਜ਼ਾਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹੈਵੀ ਟਿੱਪਰਾਂ ਕਰਕੇ ਸੜਕਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਧੂੜ-ਮਿੱਟੀ ਉਡਾਉਂਦੇ ਇਹ ਟਿੱਪਰ 24 ਘੰਟੇ ਸੜਕ ਹਾਦਸਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇ ਰੇਹੇ ਹਨ। ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਦੇ ਤੇਲ ਨੁਮਾ ਤਰਲ ਨੂੰ ਗੱਡੀਆਂ ਵਾਲੇ ਬੀਤ ਦੀ ਮੇਨ ਸੜਕ ’ਤੇ ਰੋੜ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸੜਕ ’ਤੇ ਹੋਈ ਤਿਲਕਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਹਾਦਸਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਨੇ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨ ਸੱਭ ਕੁੱਝ ਦੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਕੁੰਭਕਰਨੀ ਨੀਂਦ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੈ।
ਇਹਨਾਂ ਉਦਯੋਗਿਕ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਗੂਣੀਆਂ ਉਜ਼ਰਤਾਂ ਦੇਕੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਤੋਂ 12 -12 ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਿਭਾਗ ਕੁੰਭਕਰਨੀ ਨੀਂਦ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੈ ਉੱਥੇ ਕਿਰਤ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਬੇੜਾ ਗਰਕ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਇਸ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਉਜ਼ਰਤ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਉਜਰਤ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਮਾਲਕਾਂ ਲਈ ਫ਼ਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ 12 ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕਰਵਾਕੇ ਦਿਹਾੜੀ ਸਿਰਫ਼ 8 ਘੰਟੇ ਦੀ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਅਣਜਾਣ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰ ਦਿਹਾੜੀਦਾਰ ਖੁਸ਼ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਮਾਲਿਕ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੀਵਾਲੀ ਮੌਕੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਤੇ ਦੋ-ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਮਾਲੀ ਮੱਦਦ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਛਿੰਝ ਮੇਲਿਆਂ ਤੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਲਈ ਫੰਡ ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਬਹੁਤ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੰਚਾਇਤਾਂ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਦੱਬਦਬਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਇਹਨਾਂ ਉਦਯੋਗਪਤੀਆਂ ਦਾ। ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦਾ ਤਰਕ ਹੈ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤੱਰਕੀ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਦਯੋਗਪਤੀਆਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਤੀਆਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਉਲਟਾ ਸਗੋਂ ਉਦਯੋਗਪਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਨਮਾਨੀਆਂ ’ਤੇ ਉਂਗਲ ਧਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫੈਕਟਰੀ ਮਾਲਕਾਂ ਦੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮਰੇਡਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਖੋਹਣਾ ਤੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਘੜੱਮ ਚੌਧਰੀ, ਜਿੰਨਾ ਨੂੰ ਇਸ ਮਾਫ਼ੀਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਚਾਰ- ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ‘ਅੰਧਭਗਤਾਂ’ ਨੂੰ ਖੂਬ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਗਾਹੇ-ਬਗਾਹੇ ਇਹ ਮਾਫ਼ੀਆ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵਗਾਰ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਣੇ ਕਰ ਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਭੁਗਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਾਫ਼ੀਏ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨ ਦੇ ਕੁੱਝ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੇ ਟੁੱਕਰਬੋਚ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਤੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਗੰਢਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਉਕਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਤਾਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਲੋਕ ਲਾਲ ਝੰਡੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਲਾਮਬੰਦ ਹੋਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈਣ।
‘ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜਿੱਥੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਬੱਗ ,ਉਥੇ ਬੁੱਢੀ ਦੀ ਵੱਛੀ।’
ਦਵਿੰਦਰ ਰਾਣਾ, ਮਹਿੰਦਵਾਣੀ

ਅਡਾਨੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕ ਬੰਦਰਗਾਹ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਰਾਏਪੁਰ ਵਿਖੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ, ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਸਾਨ ਮੋਰਚੇ ਤੇ ਜਮਹੂਰੀ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਜਨਤਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ, 350 ਦਿਨ ਚੱਲਿਆ ਪੱਕਾ ਮੋਰਚਾ ਆਪਣੀਆਂ ਖੱਟੀਆਂ-ਮਿੱਠੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਸਮੇਤ 15 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਬੇਹਦ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਪਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਪੂਰਨ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਰੈਲੀ ਕਰਕੇ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ।
ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਖਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਹ ਰਹੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਹਡਰਾਂ ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦਾ ਪੇਚ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੱਡੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਬਘਿਆੜ ਅਡਾਨੀ ਗਰੁੱਪ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਰਾਏਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਖੁਸ਼ਕ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੇ ਬੋਰਡ ਉਤਾਰ ਕੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਜਾਕੇ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਪਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਖੁਸ਼ਕ ਬੰਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤੋਂ ਹੀ ਬੰਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਮਜ਼ਦੂਰ-ਕਿਸਾਨ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਖੁਸ਼ਕ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੇ ਬੋਰਡ ਉਤਾਰਨ ਨੂੰ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਫੂਕ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਹਡਰਾਂ ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਵਡੇਰੇ ਕਾਫਲੇ ਨਵੇਂ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਇੰਜ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਲਈ ਸਪਲਾਈ ਲਾਈਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਾਫਲੇ ਹੀ ਦਿੱਲੀ ਸੰਘਰਸ ਵਿੱਚ ਸਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਬਲਕਿ ਉੱਥੇ ਲੰਗਰ, ਨਗਦ ਰਾਸ਼ੀ, ਮੋਰਚੇ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੋਰ ਸਾਮਾਨ ਜਿਵੇਂ ਪੱਖੇ, ਕੂਲਰ, ਮੱਛਰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸੀਨਾਂ, ਟਰੈਕਟਰ-ਟਰਾਲੀਆਂ, ਤਰਪਾਲਾਂ ਆਦਿ ਵੀ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਸਾਨ ਮੋਰਚੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਰ ਸੱਦੇ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਰੇਲਾਂ ਰੋਕਣ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਪੰਜਾਬ ਬੰਦ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਪੁਤਲੇ ਫੂਕਣ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ।
ਮੋਰਚੇ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੁਝਾਰੂ ਤੇ ਆਪਾਵਾਰੂ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਿਨ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਵਸ, ਜੋਤੀ-ਜੋਤੀ ਸਮਾਉਣ ਦੇ ਦਿਹਾੜੇ ਤੇ ਸਹੀਦੀ ਦਿਨ ਪੂਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਗਏ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਲਈ ਕੀਤੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਤੇ ਘਾਲਣਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਤਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ ਜਬਰ-ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਦਾ ਅਹਿਦ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ 700 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਿਸਾਨਾਂ- ਮਜਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹੀਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਬੀਬੀ ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਡੇਂਹਲੋਂ (77 ਸਾਲ) ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਇਲਾਜ ਦੌਰਾਨ 27 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮੋਰਚਾ ਸਹਾਦਤਾਂ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।
ਮੋਰਚੇ ਵੱਲੋਂ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਵਿਰੋਧੀ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਬੇਪਰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਬਲਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਵਿਰੋਧੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਜਬਰਦਸਤ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕੜੀ ਵਜੋਂ ਦਰਜਨਾਂ ਵਾਰੀ ਰੋਸ ਮਾਰਚ, ਟਰੈਕਟਰ-ਟਰਾਲੀ ਮਾਰਚ, ਪੁਤਲਾ ਫੂਕ ਪ੍ਰਦਰਸਨ ਅਤੇ ਜਨ ਲਾਮਬੰਦੀ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੋਸ ਐਕਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਹਾਕਮਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀਕਰਨ, ਸੰਸਾਰੀਕਰਨ ਤੇ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਨੁੱਖ ਹੱਥੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਕੇ ਬਦਲਵੀਆਂ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਨੀਤੀਆਂ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਜੋਰ-ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵੱਲੋਂ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਜਨਵਾਦੀ ਇਸਤਰੀ ਸਭਾ ਪੰਜਾਬ, ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੌਜਵਾਨ ਸਭਾ ਪੰਜਾਬ, ਦਿਹਾਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਭਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਜਮਹੂਰੀ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮਿਹਨਤੀ ਆਵਾਮ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਲੜਾਈ ਲੜਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਅਗਲੇਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੜੀ ਵਜੋਂ ਸਕੂਲੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਵੰਨਗੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕ, ਗੀਤ, ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀਆਂ ਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਵਰਨਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਯੋਜਨਾਂ ਸਮੇਂ ਸਟੇਜ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਉਚੇਚਾ ਜਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦਿਨ ਸਕੂਲੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਕੜੀ ਬਣਾ ਕੇ ਅਡਾਨੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕ ਬੰਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਹੀ ਦਿਨ ਅਡਾਨੀ ਗਰੁੱਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੋਰਡ ਖੁਸ਼ਕ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।
ਜਨਵਾਦੀ ਇਸਤਰੀ ਸਭਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਬੀਬੀਆਂ ਵਲੋਂ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰੋਲ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਟਰੈਕਟਰ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਟਰੈਕਟਰ ਮਾਰਚ ਨਾਲ ਧਰਨੇ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਵਧੀ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਵੈ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਹਾੜ੍ਹੀ ਦੇ ਸੀਜਨ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨ-ਮਜ਼ਦੂਰ ਵੀਰ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਸਾਂਭ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਸਾਂਭਿਆ।
ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਸਮੇਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਇਸਤਰੀ ਆਗੂ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੌਜਵਾਨ ਸਭਾ ਨੇ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਤੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਇੱਥੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ, ਸ਼ਹੀਦ-ਇ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ, ਗਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ, ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਸਮੂਹ ਦੇਸ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਦਿਹਾੜੇ ਵੀ ਮਨਾਏ ਗਏ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਧਰਨੇ ਦੌਰਾਨ ਮੈਡੀਕਲ ਪ੍ਰੈਕਟੀਸ਼ਨਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਗਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੁਫ਼ਤ ਮੈਡੀਕਲ ਕੈਂਪ ਲਗਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ-ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆ ਜਿਵੇਂ ਪੀਐਸਈਬੀ ਇੰਪਲਾਈਜ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ (ਏਟਕ), ਸੀ.ਟੀ.ਯੂ. ਪੰਜਾਬ, ਰੇਲਵੇ ਦੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਭਰਵਾਂ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਗਿਆ।
ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੰਗਤਾਂ ਲਈ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਆਲਮਗੀਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਰਿਹਾ। ਲਾਗਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਜਨਤਕ ਉਗਰਾਹੀ ਕਰਕੇ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਨਗਦ ਇਮਦਾਦ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਐਨ ਆਰ.ਆਈ. ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਆਮਦਨ-ਖਰਚ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਸਾਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਪੱਖੋਂ ਵੱਡੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਫਲ ਰਹੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਲ ਭਰ ਅਡਾਨੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕ ਬੰਦਰਗਾਹ ’ਤੇ ਆਨ- ਬਾਨ-ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਚੱਲੇ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਵੱਡਮੁੱਲਾ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਮਿਹਨਤੀ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ ਪਸੰਦ ਧਿਰਾਂ ਦੀ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਾਂਝੀ ਕਮੇਟੀ ਸਦਾ ਰਿਣੀ ਰਹੇਗੀ।

-ਹਰਨੇਕ ਸਿੰਘ ਗੁੱਜਰਵਾਲ

ਪ੍ਰੋ. ਰਵਿੰਦਰ ਗੋਇਲ
7 ਦਸੰਬਰ 2021 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਸੰਸਾਰ ਅਸਮਾਨਤਾ ਰਿਪੋਰਟ-2022 ਨੇ ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਨਵਉਦਾਰਵਾਦੀ ਦੌਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਝੂਠ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਨਵਉਦਾਰਵਾਦ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਗਿਆਨ ਕਿੰਨਾ ਥੋਥਾ ਤੇ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕਾਸ ਹੀ ਗਰੀਬੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਹੈ ਪਰ ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਹੋਏ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗੈਰ-ਬਰਾਬਰੀ ਵਧੀ ਹੈ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ 25 ਦੇਸ਼ਾਂ ਸਬੰਧੀ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੀ 236 ਪੇਜਾਂ ਦੀ ਇਹ ਇਕ ਵਿਸਥਾਰਤ ਰਿਪੋਰਟ ਹੈ ਪਰ ਅਸੀਂ ਅਪਣੀ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੱਧਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੁਆਲੇ ਤੱਕ ਹੀ ਕੇਂਦਰਤ ਰੱਖਾਂਗੇ।
ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। 2021 ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰਲੀ 1 ਫੀਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਕੋਲ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ਦੇ ਖਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ ਬਰਾਬਰਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁੱਲ ਕੌਮੀ ਆਮਦਨ ਦਾ 22 ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੇਠਲੀ 50 ਫੀਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਕੋਲ ਸਿਰਫ 13 ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਰਿਪੋਰਟ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਾਲਗ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਔਸਤ ਕੌਮੀ ਆਮਦਣ ਖਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ ਬਰਾਬਰਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ 2,04,200 ਰੁਪਏ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੇਠਲੀ 50 ਫੀਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਆਮਦਨ 53,610 ਰੁਪਏ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰਲੀ 10 ਫੀਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਆਮਦਨ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਕਰੀਬ 20 ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ, 11,66,520 ਰੁਪਏ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਦੀ ਹੈ ਕਿ “ਭਾਰਤ ਇਕ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸਮਾਨ ਪਰ ਇਕ ਬੇਹੱਦ ਸੰਪਨ ਅਮੀਰ ਜਮਾਤ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਖਰਾ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।’’
ਭਾਰਤੀ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਇਕ ਝਲਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਮੁਤਾਬਕ ਹੇਠਾਂ ਸਾਰਣੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ :
ਸਾਰਣੀ-1: ਮੌਜੂਦਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਵਿਚ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਬਕਿਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ

(ਖਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ ਬਰਾਬਰਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਧਾਰਤ)
ਸਾਰਣੀ-2 : ਮੌਜੂਦਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੌਮੀ ਆਮਦਨ ਵਿਚ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਬਕਿਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ

(ਖਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ ਬਰਾਬਰਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਧਾਰਤ)
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦਾ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਦੋ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ’ਤੇ ਗੌਰ ਕਰਨਾ ਅਤਿ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਰਿਪੋਰਟ ਇਸ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਸੱਚਾਈ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਖਿਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਗੁਲਾਮ ਭਾਰਤ ਭਾਵ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਦੀ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਹੈ। 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਉਪਰਲੀ 10 ਫੀਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਕੌਮੀ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ 50 ਫੀਸਦੀ ਅਤੇ ਹੇਠਲੀ 50 ਫੀਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਲਗਪਗ 15 ਫੀਸਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘਟੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ 1980 ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਉਪਰਲੀ 10% ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਕੌਮੀ ਆਮਦਨ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ 30/32 ਫੀਸਦੀ ਸੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਹੇਠਲੀ 50 ਫੀਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ 20/22 ਫੀਸਦੀ ਸੀ। ਪਰ 1990 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਰਥਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ’ਤੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਲੋਕ-ਵਿਰੋਧੀ ਨੀਤੀਆਂ ਅਪਣਾਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਸਿਰਫ ਉਪਰਲੀ 1 ਫੀਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਅੱਜ 2021 ਵਿਚ ਉਪਰਲੀ 10 ਫੀਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਕੌਮੀ ਆਮਦਨ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ 57 ਫੀਸਦੀ ਅਤੇ ਹੇਠਲੀ 50 ਫੀਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਿਰਫ 13 ਫੀਸਦੀ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਵਧਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਮਾਰੂ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਤਬਕੇ ਨੂੰ ਰੋਟੀ, ਕੱਪੜਾ, ਪੜ੍ਹਾਈ, ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਾਂਝਿਆਂ ਰਖਣਾ। ਇਹ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ, 2021 ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਭੁੱਖ ਸੂਚਕਾਂਕ ਵਿਚ 101ਵੀਂ ਥਾਂ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ।
ਰਿਪੋਰਟ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਿਰੋਧੀ ਸਰਕਾਰੀ ਰੁਝਾਨ ਵੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਸਬੰਧੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ
ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਘਾਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹਾਲੀਆ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਧਦੀ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ’ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚਰਚਾ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਅੜਿੱਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਰਣਨੀਤੀ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਸਬੰਧੀ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਤੱਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਦੀ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਨੋਟ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਅਸਮਾਨਤਾ ਰਿਪੋਰਟ ਪੈਰਿਸ ਸਕੂਲ ਆਫ ਇਕੋਨਾਮਿਕਸ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਅਸਮਾਨਤਾ ਲੈਬ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਸੰਸਾਰ ਅਸਮਾਨਤਾ ਡੈਟਾਬੇਸ ਵਲੋਂ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਵੀਨਤਮ ਸਿੱਟਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਆਮਦਨ ਪਾੜੇ ਤੇ ਧੰਨ ਦੀ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
(ਲੇਖਕ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹਨ।)
ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ ਰਵੀ ਕੰਵਰ।

ਮਾਸਟਰ ਸੁਭਾਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ
ਗੈਰ-ਜੱਥੇਬੰਦ ਕਾਮੇ ਵਿਸੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਘਰੇਲੂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਉਹ ਕਾਮੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਸਹੂਲਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਦਾਰੇ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨ ਹਾਲਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਰਸਯੋਗ ਹਨ। ਇਹ ਕੁੱਲੀ, ਗੁੱਲੀ ਤੇ ਜੁੱਲੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਵਾਂਝੇ ਹੀ ਹਨ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ, ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਜੱਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਮਹਿੰਗਾਈ ਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਭਾਂਵੇ ਘਰ ਦਾ ਇਕ ਜੀਅ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਤੇ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਲੱਗਿਆ ਹੋਵੇ ਫਿਰ ਵੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਮਾਰੂ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਗਰੀਬ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲਣੀ ਤਾਂ ਕਿੱਧਰੇ ਰਹੀ ਦਿਹਾੜੀ ਵੀ ਰੋਜ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ 15 ਤੋਂ 20 ਦਿਹਾੜੀਆਂ ਹੀ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨਰੋਈ ਹੋਵੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਰ ਕੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ 10 ਤੋਂ 12 ਦਿਨ ਹੀ ਕੰਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਕੌੜੀ ਵੇਲ ਵਾਂਗ ਵੱਧ ਰਹੀ ਮਹਿੰਗਾਈ ਕਾਰਨ ਘਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਕੱਪੜੇ, ਤਿੰਨ ਡੰਗ ਦੀ ਰੁੱਖੀ-ਮਿੱਸੀ ਰੋਟੀ, ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਖੱਰਚੇ, ਰਸੋਈ/ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਚਲਾਉਣਾ, ਦੁਨੀਆਂਦਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਖੁਸ਼ੀ-ਗਮੀ ਆਦਿ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਆਦਿ ਵਾਸਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਝਾੜੂ-ਪੋਚੇ ਲਾਉਣੇ, ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜਣੇ, ਕੱਪੜੇ ਧੋਣੇ, ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣੀ ਆਦਿ ਕੰਮ ਮਜਬੂਰੀ ਵੱਸ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੈਰ ਜਥੇਬੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਪਲ ਸਰਵੇ ਆਰਗੇਨਾਈਜੇਸ਼ਨ (ਐਨ.ਐਸ.ਐਸ.ਓ.) 2009-2010 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 43.7 ਕਰੋੜ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਕਿਸੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ, ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਾਰਲਰ, ਬੁੁਟੀਕ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੁਕਾਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਰਿਕਸ਼ਾ-ਆਟੋ ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਲਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਰੇੜ੍ਹੀ-ਫੜ੍ਹੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਫੇਰੀ ਆਦਿ ਲਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸਥਿਤੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਰ ਵੀ ਤਰਾਸਦੀ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਗਰੀਬ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਬਿਨਾ ਇਲਾਜ਼ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹਾਦਸੇ ਕਾਰਨ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਪਾਲਣੇ ਹੋਰ ਵੀ ਔਖੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਜਬੂਰੀ ਵਿੱਚ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਦਾਰੇ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਰਥਿਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸੋਸ਼ਣ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਸਾਲ 2007-2008 ਦੇ ਆਰਥਕ ਸਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ 93% ਮਜ਼ਦੂਰ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਿਰ ਤੇ ਛੱਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਨ ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਾਸਤੇ ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਉੱਪਰ ਜਨਤਕ ਦਬਾਅ ਬਣਾ ਕੇ ਮਜ਼ਦੁਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਾਨੂੰਨ “ ਗੈਰ-ਜੱਥੇਬੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ-2008” ਨੂੰ ਸਾਰਥਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਈਏ ਤੇ ਹੋਰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰੀਏ।
ਯਾਦ ਰਹੇ 1996 ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਣ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਲੰਮੇਂ ਤੇ ਸਿਰੜੀ ਘੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਣਵਾਏ ਗਏ ਕਾਨੂੰਨ “ ਦੀ ਬਿਲਡਿੰਗ ਐਂਡ ਅਦਰ ਕੰਸਟ੍ਰਕਸ਼ਨ ਵਰਕਰਜ਼ ਰੈਗੂਲੇਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਪਲਾਇਮੈਂਟ ਐਂਡ ਕੰਡੀਸ਼ਨ ਆਫ ਸਰਵਿਸ ਐਕਟ-1996” ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਲਹੂ-ਵੀਟਵੇਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨੇ ਪਏ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਜਾ ਕੇ 2008 ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਸਦਕਾ ਹੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਜੱਥੇਬੰਦ/ਘਰੇਲੂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਾਸਤੇ “ਗੈਰ-ਜੱਥੇਬੰਦ ਕਾਮਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ 2008” ਬਣਾਉਣਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਾਉਣ ਤੇ ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਦਵਾਉਣ ਵਾਸਤੇ “ਪੰਜਾਬ ਘਰੇਲੂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨ” ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿੱਚ 26 ਜੁਲਾਈ 2016 ਨੂੰ ਸੀ.ਟੀ.ਯੂ. ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਹਿਲ ਕਦਮੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਰਜਿਸਟਰਡ ਨੰਬਰ 10/2017 ਹੈ। “ਪੰਜਾਬ ਘਰੇਲੂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨ” ਨੇ ਜੰਗੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਪਠਾਨਕੋਟ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮੇਟੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਝਾੜੂ-ਪੋਚਾ ਆਦਿ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਹੀ 8000 ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਬੜੇ-ਬੜੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਤੇ ਭਾਰੀ ਇੱਕਠ ਵੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿ੍ਰੰਟ ਮੀਡਿਏ ਤੇ ਬਿਜਲਈ ਚੈਨਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਕਾਨੂੰਨੀ ਲੜਾਈ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹਾਸਲ ਹੋਈ। ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਿਰਤ ਮੰਤਰੀ ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਨੂੰ 2 ਅਗਸਤ 2018 ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਕਿਰਤ ਵਿਭਾਗ ਸੰਜੈ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਵਿਮਲ ਕੁਮਾਰ ਸੇਤੀਆ, ਕਿਰਤ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਕਾਰਡ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਰਜਿਸ਼ਟੇ੍ਰਸ਼ਨ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਰਜਿਸ਼ਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਚਾਨਕ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਦਰਸ਼ਾਹੀ ਹੁਕਮ ਚਾੜ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਇਕ ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ ਕੇਵਲ 3,62,872 ਘਰੇਲੂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਹੀ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ।
ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਘਰੇਲੂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਵੱਲੋਂ ਕਿਰਤ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਤਾਲਮੇਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਮੰਗ-ਪੱਤਰ ਸੌਂਪੇ ਜਾਣ ਦੀ ਲੜੀ ਚੱਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।
ਅਖੀਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 30-07-2021 ਨੂੰ ਗੈਰ-ਜੱਥੇਬੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਡੈਟਾਬੇਸ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਡੈਮੋ-ਪੋਰਟਲ ਲਾਂਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ 26-08-2021 ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਜੱਥੇਬੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ 31 ਦਸਬੰਰ 2021 ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਟਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ 31 ਦਸਬੰਰ 2021 ਤੱਕ 84,40,000 ਗੈਰ-ਜੱਥੇਬੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰ/ਘਰੇਲੂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਕੇਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਸੀ.ਐਸ.ਸੀ. (ਕਾਮਨ ਸਰਵਿਸ ਸੈਂਟਰ) ਰਾਹੀਂ ਗੈਰ-ਜੱਥੇਬੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਪਣਾ ਅਧਾਰ ਕਾਰਡ, ਬੈਂਕ ਖਾਤਾ ਤੇ ਫੋਨ ਨੰਬਰ ਦੇ ਕੇ ਧੜਾਧੜ ਮੁੱਫਤ ਰਜਿਸਟਰੇਸ਼ਨ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੈਰ-ਜੱਥੇਬੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵੀ ਜੋੜ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਜੋ ਈਐਸਆਈ, ਪ੍ਰਾਵੀਡੈਂਟ ਫੰਡ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਵਾਦ ਕਾਨੂੰਨ-1947 ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀ ਆਉਂਦੇ। ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਝਾੜੂ-ਪੋਚਾ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਬਰਤਣ ਸਾਫ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਰੋਟੀ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਬੱਚੇ ਖਿਡਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਮਾਲੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਦਿ। ਗੈਰ-ਜੱਥੇਬੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਉਸਾਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਭੱਠਿਆਂ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਅੰਤਰ-ਰਾਜ਼ੀ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਸਵੈ ਰੁਜਗਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਦੂਰ (ਸੈਲਫ ਇੰਪਲਾਈਡ ਵਰਕਰਸ ), ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੇਰੀ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਛੋਟੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ, ਆਸ਼ਾ ਵਰਕਰਜ਼, ਆਂਗਣਵਾੜੀ ਵਰਕਰਜ਼, ਸਾਰੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡ੍ਰਾਈਵਰ, ਦੋਧੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਰਜਿਸਟਰਡ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ‘ਈ- ਸ਼੍ਮ’ ਨਾਮ ਦੇ ਕਾਰਡ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਹ ਕਾਰਡ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਤ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਰਜਿਸਟਰ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਾਰੇ ਰਜਿਸਟਰਡ ਗੈਰ-ਜੱਥੇਬੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਪੀ ਐਮ ਐਸ ਬੀ ਵਾਈ ਰਾਹੀਂ ਬੀਮੇ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਦੁਰਘਟਨਾ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਾਰਾ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ 2 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਕਾਰਾ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ 1 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਇਸੇ ਈ-ਸ਼੍ਮ ਪੋਰਟਲ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਾਭ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਕਿਸੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਮਾਰੀ ਆਦਿ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸੂਬਾ ਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਇਸ ਪੋਰਟਲ ਰਾਹੀਂ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣਗੀਆਂ। ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਕੀਮਾਂ ਦੇ ਲਾਭ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਗੈਰਜੱਥੇਬੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਈ-ਸ਼੍ਮ ਕਾਰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਡਾਟਾ ਬੇਸਡ ਰਾਹੀਂ ਉਪਲਭਦ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਣਗੀਆਂ। ਹਰ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਸਾਰੇ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਸਾਰਥਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਲਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਸੂਬਾ ਪੱਧਰ ਤੇ ਇੱਕ ਨਿਗਰਾਨ ਕਮੇਟੀ (ਮੋਨੀਟੀਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ) ਬਣਾਏਗੀ ਅਤੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਮੇਟੀਆਂ (ਇੰਪਲੀਮੈਂਟੇਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀਆਂ) ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ ਜੋਕਿ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵੀ ਕਰ ਸਕਣਗੀਆਂ।
“ਗੈਰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਾਮਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ-2008” ਅਨੁਸਾਰ ਘਰੇਲੂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 10 ਸਕੀਮਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਮਿਲਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ “ਪੰਜਾਬ ਘਰੇਲੂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨ’’ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ ਕਿ ਘਰੇਲੂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮਿਲਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇਕ ਨਿਰਮਾਣ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੂੰ “ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਮਿਆਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਬਣਾਏ 1996 ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ” ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। “ਪੰਜਾਬ ਘਰੇਲੂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨ” ਦੀ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਮੰਗ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ “ਗੈਰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਗਠਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨ ਕਮੇਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਬਣਵਾਉਣ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ/ਕਸਬਿਆਂ ਤੇ ਦੂਰ-ਦਰਾਜ ਦੇ ਪਛੜੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰੋ-ਘਰੀ ਜਾਂ ਝੁੱਗੀਆਂ-ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ਤੇੇ ਸੰਪਰਕ ਇਸੇ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਘਰੇਲੂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਜਰੂਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਬਣਦੇ ਲਾਭ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਲਾਭ ਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ “ਪੰਜਾਬ ਘਰੇਲੂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨ” ਦਾ ਸੂਬਾ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਛੇੜੇ ਜਾਣ।

ਹਰੀ ਬਿਲਾਸ
ਪੰਜਾਬ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕੁ ਹਫਤਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਫਿਜ਼ਾ ਅੰਦਰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਤਬਕਿਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਆਮ ਹੀ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਗੂੰਜਾਂ ਮਿਹਨਤੀ ਆਵਾਮ ਦੀਆਂ ਹੱਕੀ ਮੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਵਾਜਿਬ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵੀਰ ਗਾਥਾ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਿਹਨਤੀ ‘ਤਖਤ’ ਹਥਿਆਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਅਸਤ-ਵਿਅਸਤ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਕਾਇਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵਾਅਦੇ ਕਰਕੇ ਮੁਕਰ ਜਾਣ ਦੇ ਅਤਿ ਨਖਿੱਧ ਕਿਰਦਾਰ ਕਰਕੇ ਅਵਾਮ ਦਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ, ਜੋ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ‘ਕਪਤਾਨੀ’ ਹੇਠ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਸੀ, ਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨਾਲ ਕਰੋਨਾ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੀ ਆੜ ਹੇਠ ਢੇਰ ਵਧੀਕੀਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ‘ਚੰਮ ਦੀਆਂ’ ਚਲਾਈਆਂ। ਫਾਰਮ ਹਾਊਸਾਂ, ਹਿੱਲ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਉਕਤ ਸਰਕਾਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਸੀ। ਕੈਪਟਨ ਦੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਉਪਰੰਤ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸ. ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੰਨੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਪਿਛੋਂ ਕਿਸਾਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੱਖ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਦੇ ਝੰਬੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਕਤ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਧਿਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨਰਜ਼ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਮੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਈ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਹਨ। ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਠੇਕਾ ਕਾਮੇ, ਆਊਟ ਸੋਰਸਿੰਗ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਕੀਮਾਂ ਤਹਿਤ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿਚ 15-20 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਰਹੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਰੈਗੂਲਰ ਹੋਣ ਲਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਵਉਚ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ‘‘ਬਰਾਬਰ ਕੰਮ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਤਨਖਾਹ’’ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਵਾਉਣ ਹਿੱਤ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨ ਹਿੱਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਟੈਂਕੀਆਂ, ਉਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਛੂੰਹਦੇ ਖੰਭਿਆਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਆਪਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਬਾਰੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਸਭ ਕੁੱਝ ਜਾਣਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੀ ਬੇਖ਼ਬਰ ਬਣੀਆਂ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ। ਲੇਕਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜਾ ਸੌਖਿਆਂ ਹੀ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਜ਼ ਮੰਗਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਤੇ ਹਾਂ ਪੱਖੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਸਰਕਾਰ ਜਬਰ ਦੇ ਰਾਹ ਤੁਰਦਿਆਂ ਲਾਠੀਚਾਰਜ, ਅੱਥਰੂਗੈਸ ਤੇ ਹੋਰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੁਲਮ ਢਾਹ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਣ ਦਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਐਲਾਨ ਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਜਾਣਨ, ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਵੱਧ ਕੇ ਠੋਸ ਤੇ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਿੱਤ ਦਿਨ ਸਰਕਾਰੀ ਜਬਰ-ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਇਜ਼ ਮੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੱਚੇ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ’ਚ ਕੁਟਾਪਾ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਦਰਦ ਨਾ ਤਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਕਰ, ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਜਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਚੋਣ ਸਟੰਟ ਤੋਂ ਵੱਧਕੇ ਕੋਈ ਮਾਇਨੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਇਹ ਸਰਕਾਰੀ ਜਬਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਖਰੜ ਦੀਅ ਸੜਕਾਂ ਰੋਜ਼ ਹੀ ਹਕੂਮਤੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੀਆਂ ਗਵਾਹ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਚੋਣ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ਦੇ ਵਾਅਦਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜਾਂ ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਆਦਿ ਦੀ ਤਰਜ਼ ’ਤੇ ਪੱਕਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਤਨਖਾਹਾਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਇਨਕਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਾਮੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਕੀਮਾਂ ਤਹਿਤ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦਕਿ ਇਹ ਕਾਮੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਾਸੀ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋੜਵੰਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕ ਕੋਵਿਡ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਦੌਰ ਵਿਚ ਜਕੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵੀ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਵੱਡੀ ਚਣੌਤੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਖਤਰਨਾਕ ਦੌਰ ਸਮੇਂ ਵੀ ਲੋੜਵੰਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇਣ ’ਚ ਕੁਝ ਕੁ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੇ ਕੂੰਜੀਵਤ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰੋਨਾਂ ਵਾਰੀਅਰ ਜਾਂ ਕਰੋਨਾ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ‘‘ਸਨਮਾਨਿਤ’’ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰੋਨਾ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਲਈ ਖ਼ਤਰੇ ਸਹੇੜ ਕੇ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਤਰਜ਼ੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰੋਨਾ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਠੇਕਾ ਸਿਹਤ ਕਾਮਿਆਂ ਤੇ ਕੱਚੇ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਛ ਜਿਹੀਆਂ ਉਜਰਤਾਂ ਤਹਿਤ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋਖਮ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਜਦੋਂ ਇਹ ਯੋਧੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਰਾਹ ਪਏ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਜਬਰ, ਧਮਕੀਆਂ, ਘੂਰੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਕੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਅਸਫਲ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਝੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ’ਤੇ ਉਤਰ ਆਈ ਹੈ। ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਸਿਰੜੀ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੇ ਜੁਝਾਰੂ ਜਜ਼ਬੇ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਮਾਰਚ 2022 ਤੱਕ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਪਰ ਸੁਆਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਾਰਚ 2022 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਦਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ ? ਚੇਤੇ ਰਹੇ ਕੋਰੋਨਾ ਮਹਾਮਾਰੀ ਨੇ ਅਜੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਖਹਿੜਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਨਵੇਂ ਨਿਵੇਕਲੇ ਰੂਪਾਂ (ਵੇਰੀਐਂਟਸ) ਦੀ ਸ਼ਕਲ ’ਚ ਅਜੇ ਵੀ ਕੀਮਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕਰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਮੁਕੰਮਲ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਗਈ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਿਹਤ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਢਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਕੋਰੋਨਾ ਵਾਰੀਅਰਜ ਬਲਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿਹਤ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਸਰਵ ਪੱਖੀ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਕੌਮੀ ਸਿਹਤ ਮਿਸ਼ਨ (ਐਨਐਚਐਮ) ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਹੋਰ ਕੱਚੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਵੀ ਹੜਤਾਲ ’ਤੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਮੁਲਾਜ਼ਮ, ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨਰਸਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 10 ਸਾਲ ਤੋਂ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕਿਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਵੀ ਸੁਣਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਅਦਾਲਤੀ ਫੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਟਿੱਚ ਜਾਣਦੀ ਹੋਈ ਇਹਨਾਂ ਹੜਤਾਲੀ ਸਿਹਤ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਨਣ ਤੋਂ ਵੀ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋਈ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਬੀਤੇ ਦਿਨੀਂ ਹੜਤਾਲੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਧਮਕਾਉਣ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਫਾਈਲਾਂ ਮੰਗਵਾਉਣ ਦੀਆਂ ਗਿੱਦੜ ਭਬਕੀਆਂ ਵੀ ਮਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰਾਂ, ਨਰਸਾਂ, ਫਾਰਮਾਸਿਸਟਾਂ, ਰੇਡੀਓਗ੍ਰਾਫਰਾਂ, ਲੈਬ ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੈਰਾ ਮੈਡੀਕਲ ਸਟਾਫ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਸਾਮੀਆਂ ਖਾਲੀ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਪੁੱਜਦੀ ਬੇਬਹਾ ਭੀੜ ਤੋਂ ਸਾਫ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਿਹਤ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿਚਲੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤਾਂ ਖਤਰਨਾਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਤਰਸਯੋਗ ਹੈ। ਅਤੀਤ ’ਚ 50-50 ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿਚਲੇ ਦਰਜਨਾਂ ਹਸਪਤਾਲ ਐਸੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ’ਚ ਇੱਕ ਵੀ ਡਾਕਟਰ ਤਾਇਨਾਤ ਨਹੀਂ। ਸੂਬੇ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਪੇਂਡੂ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿਚ ਮੈਡੀਕਲ ਅਫਸਰ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੱਜ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਕੱਚੇ, ਠੇਕਾ ਭਰਤੀ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਆਊਟ ਸੋਰਸਿੰਗ ਵਾਲੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤੀ ਵਰਗਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਿਰਤੀ-ਕਿਸਾਨ ਜੱਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਲੋੜ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਭਾਵ ਕਰਮਚਾਰੀ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ-ਕਿਸਾਨ ਜੱਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰੀ ਸੰਜ਼ੀਦਗੀ ਨਾਲ ਯਤਨ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਚੇਤੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਹਤ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਲੜਾਈ ਇਕੱਲੇ ਵਿਭਾਗੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਹੀ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਈ ਲਈ ਜਿਉਣ-ਮਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ।

ਮੋਹਣ ਲਾਲ ‘ਰਾਹੀ’
ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵਿਕਾਸ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜੀ-ਬਿਰਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੋਜੀ-ਬਿਰਤੀ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ, ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਅਧਿਐਨ ਹੀ ਫਲਸਫਾ ਹੈ। ਫਲਸਫਾ ਕੋਈ ਅਗੰਮੀ, ਅਲੌਕਿਕ ਅਤੇ ਕਿ੍ਰਸ਼ਮਾਈ ਵਰਤਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ-ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਕਾਸ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ-ਬਿੰਦੂ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੀ ਫਲਸਫੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ।
ਦਰਸ਼ਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ : ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ‘ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਜਨਮ, ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਹਨ : – ‘ਫਿਲਾਸ’ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਅਤੇ ਸੋਫ਼ੀਆ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਗਿਆਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ’ ਦਾ ਲਫਜ਼ੀ-ਅਰਥ ‘‘ਗਿਆਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ’’ ਹੈ। ਸੋ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ, ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਣਾ ਇੱਕ ਜਗਿਆਸਾ-ਭਰਪੂਰ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਜਗਿਆਸਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ, ਅਮਲ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋ, ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਨਾਲ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਹੈ। ਕਠ-ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਨੁਸਾਰ- ‘‘ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਲੱਭਣਾ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ।’’ ਇਸ ਦੀ ਉਘੜਵੀਂ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਵਿਲੱਖਣ ਬਾਲਕ ਨਚਿਕੇਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੁਆਲ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ-‘‘ਆਤਮਾ ਕੀ ਹੈ।’’ ਪਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਆਲ ਪੁੱਛਣ ਤੋਂ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਵਰਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਉਸ ਨੇ ਕੋਈ ਸੁਆਲ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਸੋ, ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਅਮਲ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਯੂਨਾਨੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਪਲੈਟੋ ਅਨੁਸਾਰ ‘‘ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ।’’ ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਹ ‘‘ਸਮੱਗਰ-ਦਿ੍ਰਸ਼ਟੀ’’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਰੰਪਰਾ : ਭਾਰਤੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ‘ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ’ ਨੂੰ ‘ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ, ਸੱਚ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ‘‘ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ।’’ ਮਹਾਨ ਚਿੰਤਕ ਬਰਕਲੇ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ- ‘‘ਹੋਂਦ ਦਾ ਸਬੂਤ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਂਦ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।’’ ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਪ੍ਰਤੱਖਵਾਦ ਜਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਪਰ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਉੱਥਲ-ਪੁੱਥਲ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਵਾਦ, ਅਗੰਮਵਾਦ, ਅਲੌਕਿਕਵਾਦ ਭਾਰੂ ਹੁੰਦੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਤ-ਪਨਾਹੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ‘ਸੱਚ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ’ ਜਾਂ ‘ਪ੍ਰਤੱਖ-ਦਰਸ਼ਨ’ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹਾਕਮ-ਜਮਾਤ ਨੇ ਗ਼ੈਬੀ-ਦਰਸ਼ਨ ਬਣਾ ਦਿਤਾ। ਫਿਰ ਵੀ ‘ਪ੍ਰਤੱਖ’, ‘ਪ੍ਰਮਾਣ’, ‘ਹੋਂਦ’ ਆਦਿ ‘ਸਦੀਵੀ-ਸੱਚ’ ਸਮੇਂ ਦੀ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਮੱਧਮ ਜਿਹੇ ਤਾਂ ਪੈ ਗਏ, ਪਰ, ‘ਹੋਂਦ ਦਾ ਦੀਵਾ’ ਪਿਛਾਂਹ ਖਿੱਚੂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਤੂਫ਼ਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਲਗਾਤਾਰ ਜਗਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਦਰਸ਼ਨ ਸੀ-‘‘ਪਦਾਰਥਵਾਦ’’ ਜਿਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਜਾਂ ਹੋਂਦ, ਪਦਾਰਥ ਹੈ। ‘ਕੁਦਰਤ’ ਪਦਾਰਥ ਹੈ, ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਵਸਤੂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪਦਾਰਥ ਹੈ। ਪਦਾਰਥ ਸਦੀਵੀ ਹੈ। ਪਦਾਰਥ ਹੀ ਪ੍ਰਤੱਖ, ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ-ਯਾਤਰਾ, ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਵਿਜੈ-ਯਾਤਰਾ ਹੈ। ‘ਪਦਾਰਥਵਾਦ’ ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਦਿਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਲੋਕਾਇਤ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਨੁੱਖੀ-ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮੋਢੀ, ਉਹ ਸਰਵ-ਸਾਧਾਰਣ ਅਤੇ ਸਰਵਹਾਰਾ ਲੋਕ ਸਨ, ਜੋ ‘‘ਮਿੱਠ-ਬੋਲੜੇ’’ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਬੋਲੇ ਗਏ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ‘‘ਚਾਰੂਵਾਕ’’ ਜਾਂ ‘‘ਚਾਰਵਾਕ’’ ਹਨ। ਸੰਸਕਿ੍ਰਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਚਾਰੂ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ‘ਸੁੰਦਰ’, ‘ਮਨਮੋਹਕ’ ਜਾਂ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚੇ-ਸ਼ਬਦ। ਸੋ, ਇਸ ਲੋਕ-ਦਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ-ਜਾਂਚ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ‘‘ਚਾਰੂਵਾਕ’’ ਜਾਂ ‘‘ਚਾਰਵਾਕ’’ ਕਹਾਏ। ਇਸ ਲੋਕ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਸਦੀਵੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਨਾਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ‘ਪਦਾਰਥਵਾਦ’, ‘ਭੌਤਿਕਵਾਦ’, ‘ਅਨੀਸ਼ਰਵਾਦ’, ‘ਦੇਹ-ਆਤਮਵਾਦ’, ‘ਅਨਾਤਮਵਾਦ’, ‘ਵਿਗਿਆਨਵਾਦ’ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸ਼ਬਦ ਹਨ- ‘‘ਲੋਕਾਇਤ’’, ‘‘ਚਾਰਵਾਕ-ਦਰਸ਼ਨ’’ ਅਤੇ ‘‘ਪਦਾਰਥਵਾਦ’’ ਆਦਿ ।
‘ਚਾਰਵਾਕ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਨਾਮਕਰਣ : ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ (ਆਰੀਆਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ) ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਜਾਂ ਭੌਤਿਕਵਾਦ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਦਿ-ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਅਨਾਰੀਆ-ਦਰਸ਼ਨ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਮ ਸੰਬੰਧੀ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਦਿ੍ਰਸ਼ਟੀਕੋਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ‘ਲੋਕਾਇਤ’ ‘ਚਾਰਵਾਕ’ ਜਾਂ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ‘ਬ੍ਰਾਹਸਪੱਤਯ’ ਆਦਿ। ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਆਦਿ-ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਜਾਂ ਮੋਢੀ ‘ਚਾਰਵੀ’ ਨਾਮਕ ਆਚਾਰੀਆ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਰਨਣ ‘ਕਾਸ਼ਿਕਾ-ਵਰਿਤੀ’ ਨਾਮਕ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ‘ਨਯਤੇ ਚਾਰਵੀ ਲੋਕਾਇਤੇ’ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ- ‘‘ਲੋਕਾਇਤ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ।’’ ਇਸ ਵਿਚ ‘ਚਾਰਵੀ’ ਨਾਮਕ ਆਚਾਰੀਆ ਨੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਚਾਰਵਾਕ’ ਬ੍ਰਹਿਸਪਤੀ ਨਾਮਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਸਨ। ‘ਚਾਰਵਾਕ’ ਨੇ ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ‘ਚਾਰਵਾਕ’ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਚਾਰਵਾਕ’ ਸਬਦ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ‘ਚਾਰ+ਵਾਕ’ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਹੋਈ। ਸੰਸਕਿ੍ਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ‘ਚਾਰਵਾਕ’ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :-
‘ਚਾਰੂ: ਲੋਕਸੱਮਤਾ ਵਾਕ ਯਸੱਯਮ : ਭਾਵ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ‘ਚਾਰਵਾਕ’ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਨਿਰੁੱਕਤੀ ਜਨਮ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ‘‘ਚਾਰਵਾਕ’’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮੂਲ ਜਾਂ ਧਾਤੂ ‘ਚਰਵ’ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਚਬਾਉਣਾ’। ਇਸ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਦਵਾਨ ਆਚਾਰੀਆ ‘ਗੁਣਰਤਨ ਸੂਰੀ’ ਨੇ ‘ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ’ ਜਾਂ ਵਰਤਮਾਨ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਚਾਰਵੀ’ ਜਾਂ ‘ਚਾਰਵਾਕ’ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ, ਪਾਪ-ਪੁੰਨ, ਸਵਰਗ-ਨਰਕ, ਅਗੰਮੀਤੱਤ ਜਾਂ ਗ਼ੈਬੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਕੱਟੜ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ। ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਗੁਣਰਤਨ ਸੂਰੀ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਲੋਕ ਪੇਸ਼ ਹੈ-‘ਚਰਵੰਤੀ ਭਕਸ਼ਅੰਤੀ ਤੱਤਵੈਤ ਨ ਮੰਨਿਅੰਤੇ, ਪੁਣਯਪਾਪ-ਆਦਿਕ ਪਰੋਕਸ਼ ਵਸਤੂ-ਜਾਤਮ ਇਤਿ ਚਾਰਵਾਕਾ:’।
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ‘ਲੋਕਾਇਤ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਲੋਕ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ –
‘ਲੋਕਾ : ਨਿਰਵਿਚਾਰਾ: ਸਾਮਾਨਿਆ ਲੋਕ ਅਸਤ ਦਵੰਦ ਆਚਰੰਤੀ, ਯੇ ਤੇ ਲੋਕਾਇਤਾ:, ਲੋਕਾਇਤਿਕਾ ਇਤਿਅਪੀ।’ ਭਾਵ, ਸਾਧਾਰਣ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਵਰਤਾਉ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਲੋਕਾਇਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਹੇਮ ਚੰਦਰ’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਚਾਰਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਾਸਤਿਕ’ ਕਿਹਾ ਹੈ। ‘ਮਨੂੰ’ ਨੇ ਚਾਰਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਾਸਤਿਕੋ ਵੇਦ-ਨਿੰਦਕ’ ਕਿਹਾ ਹੈ ਮਨੂੰ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ- ‘ਨ ਅਸਤੀ ਪੁਣਯ-ਪਾਪਮ ਇਤਿ ਮਤੀ ਯੱਸਯ ਨਾਸਤਿਕ:’, ਭਾਵ ਪਾਪ-ਪੁੰਨ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਸਤਿਕ ਹੈ।
‘ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਪਰੰਪਰਾ’ : ਭਾਰਤੀ-ਦਰਸ਼ਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਮੂਲ, ਆਰੀਆਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਹੁਣ ਤਕ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਭੌਤਿਕਵਾਦ ਅਤੇ ਚਾਰਵਾਕ ਦਰਸ਼ਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਕੁਦਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ, ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਕਾਸ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਵੀ ਕੁਦਰਤਵਾਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ-ਬਿੰਦੂ ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਅਣੂੰ ਹੈ। ਪਦਾਰਥ ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਅਧਿਐਨ ਹੀ ‘ਲੋਕਾਇਤ’ ਜਾਂ ‘ਪਦਾਰਥਵਾਦ’ ਹੈ।
ਫਿਰ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ-ਪਰੰਪਰਾਂ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੈ।
(ੳ) ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ (ਅ) ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਜਾਂ ਵੈਦਿਕ
ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਨਾਸਤਿਕ ਹਨ। ਉਹ ਆਤਮਾ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ, ਪਾਪ-ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁੱਝ ਨਿਰਮੂਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪਦਾਰਥਾਵਾਦੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਂਦ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪਦਾਰਥ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੀਸ਼ਰਵਾਦੀ, ਅਵੈਦਿਕ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਸਪਤਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੂਸਰੀ ਪਰੰਪਰਾਂ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਂਦ ਦਾ ਜਨਮ-ਦਾਤਾ ਜਾਂ ਆਧਾਰ ਇਕ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਹੈ। ਵੇਦ, ਸ਼ਾਸਵਤ (ਸਦੀਵੀ) ਸੱਚ ਹਨ। ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਜਾਂ ਸਾਰੀ ਹੋਂਦ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਆਤਮਾ ਅਮਰ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਮਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਤਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਪਾਲਕ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਨਿਰਗੁਣ ਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਿ੍ਰਸਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਮਹੱਤਵਹੀਣ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮੌਤ ਦੀ ਮਨਭਾਉਂਦੀ ਖੁਰਾਕ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਜਾਂ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਅਲੱਗ-2 ਰੂਪਾਂ ’ਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਨਰ-ਜਨਮ ਦਾ ਗੇੜ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਭਾਵ ਮੋਕਸ਼ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ। ਸੋ ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਕਲਪਨਾ-ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਅਗੰਮੀ ਹੈ, ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ। ਦਲੀਲ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਾ-ਨਿਵਾਰਣ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਨ੍ਹਾਂ ਹਨ।
ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਖਾਕਾ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆ ਹੈ :-

1. ਵੇਦ : ਵੇਦ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ : –
   (ੳ) ਰਿਗ ਵੇਦ (ਅ) ਅਥਰਵਵੇਦ (ੲ) ਸਾਮਵੇਦ, (ਸ) ਯਜੁਰਵੇਦ
   ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਿਗ ਵੇਦ ਅਤੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਆਰੀਆਂ ਦੇ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਦੋ ਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ ਅਤੇ ਅਥਰਵਵੇਦ, ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਵਾਲੀ ਸਭਿਅਤਾ, ਭਾਵ, ਅਨਾਰੀਆ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਤਤਕਾਲੀ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਮੈਕਸਮੂਲਰ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਰਚਨਾਕਾਲ 1200 ਈ: ਪੂਰਵ ਅਤੇ ਲੋਕਮਾਨਯ ਤਿਲਕ ਜੀਵਿ ਨੇ 2000 ਈ: ਪੂਰਵ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ -ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ‘ਉਪਵੇਦਾਂ’ਦੀ ਰਚਨਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।
   ਉਪਵੇਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਚਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਵੇਦਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਅਤੇ ਸਬੰਧ/ਵਿਸ਼ਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ :
   (1) ਆਯੁਰਵੇਦ : ਚਕਿਤਸਾ/ਇਲਾਜ ਜਾਂ ਦਵਾਈਆਂ।
   (2) ਗੰਧਰਵ ਵੇਦ : ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ।
   (3) ਧਨੁਰ ਵੇਦ : ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਜਾਂ ਯੁੱਧ ਕਲਾ।
   (4) ਸ਼ਿਲਪ ਵੇਦ : ਉਸਾਰੀ ਜਾਂ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ।
   ‘ਵੇਦਾਂਗ’ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਛੇ ਹਨ, ਜੋ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ :-
   (1) ਜੋਤਿਸ਼ (2) ਵਿਆਕਰਣ (3) ਸਿਖਸ਼ਾ
   (4) ਛੰਦ (5) ਨਿਰੁੱਕਤ (6) ਕਲਪ।
   ਵੇਦਾਂਗ, ਆਰੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
2. ਆਰਣੱਇਕ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਗ੍ਰੰਥ :
   ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਚੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ-ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੂਤਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ।
   (3) ਉਪਨਿਸ਼ਦ : ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਸੰਸਕਿ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਬਦਿਕ-ਅਰਥ ਹੈ ‘ਉਪ+ਤਿਸ਼ਟ’=‘ਕੋਲ ਬੈਠਣਾ’ ਜਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਕੋਲ ਬਿਠਾ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਂ ਲੋਕ-ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰੇ ਖੱਤਰੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 130 ਤੱਕ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੱਠ, ਛਾਂਦੋਗਿਆ, ਐਤ੍ਰੇਯ, ਈਸ਼, ਕੇਨ, ਤੈਤਰੇਅ, ਬ੍ਰਹਿਦ-ਆਰਣਯਕ, ਮੈਤ੍ਰੈਅ ਆਦਿ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਮਦ ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ ਜਾਂ ‘ਗੀਤੋਪਨਿਸ਼ੇਦ’ ਅੰਤਿਮ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ 700 ਈ: ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 600 ਈ: ਪੂਰਵ ਤਾਈਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
   (4) ਦਰਸ਼ਨ : ਭਾਰਤੀ-ਦਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਛੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਗ੍ਰੰਥ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਬਾਨੀ ਜਾਂ ਮੋਢੀ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ/ਵਿਸ਼ੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ :
   (ੳ) ਨਿਆਇ ਦਰਸ਼ਨ : ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ/ਤਰਕ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ, ਪ੍ਰਮਾਣ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ
   (ਅ) ਸਾਂਖਿਆ ਦਰਸ਼ਨ : ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ/ਗਣਿਤ, ਵਿਗਿਆਨ, ਨਾਸਤਿਕਵਾਦ।
   (ੲ) ਪੂਰਵ-ਮੀਮਾਂਸਾ : ਜੈਮਿਨੀ ਮੁਨੀ/ਸਿਧਾਂਤ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਅਲੋਚਨਾ, ਪ੍ਰਤੱਖ-ਪ੍ਰਮਾਣ।
   (ਸ) ਉਤਰ-ਮੀਮਾਂਸਾ : ਰਿਸ਼ੀ ਵੇਦ ਵਿਆਸ/ਤਰਕ, ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਉਤਰ, ਵਿਰੋਧ-ਵਿਕਾਸ
   (ਹ) ਵੈਸੇਸ਼ਿਕ : ਕਦਾਣ ਮੁਨੀ/ਅਨੁਵਿਗਿਆਨ, ਪਦਾਰਥਵਾਦ, ਹੋਂਦ, ਪ੍ਰਤੱਖਵਾਦ
   (ਕ) ਵੇਦਾਂਤ ਦਰਸ਼ਨ : ਪਤਾਂਜਲੀ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ/ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦ, ਵੇਦ ਵਿਦਿਆ, ਯੋਗ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ, ਵੇਦ ਤੱਤ (ਨੋਟ : ਵੇਦਾਂਤ ਦਰਸ਼ਨ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਚਾਰਵਾਕ ਦਰਸ਼ਨ ਬੁੱਧਮੱਤ, ਜੈਨ ਮੱਤ, ਲੋਕਾਇਤ ਅਨਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਹਨ) ਅਨੀਸ਼ਰਵਾਦੀ (ਲੋਕਾਇਤ), ਚਾਰਵਾਕ ਦਰਸ਼ਨ, ਬੁੱਧਮਤ ਅਤੇ ਜੈਨ ਗ੍ਰੰਥ।
   ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ: ‘ਦਰਸ਼ਨ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ‘ਕਣਾਦ’ ਜੀ ਨੇ ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ। ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਬਦ ‘ਦਰਸ਼’ ਜਾਂ ‘ਦੇਖਣ’ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦੇਖਣਾ, ਅਸਲੀਅਤ, ਪ੍ਰਮਾਣ ਆਦਿ ਤੋਂ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ, ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦੇ ਮੋਢੀ ‘ਕਣਾਦ’ ਜੀ ਹਨ ਤੇ ‘ਵੈਸ਼ੇਸਿਕ’ ਮੁੱਢਲਾ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ।
   ਉਪਰੋਕਤ ਛੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੇਦਾਂਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਜਾਂ ਲੋਕਾਇਤ ਹਨ।
   ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ :
   ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਡਾ: ਰਾਧਾ ਕਿ੍ਰਸ਼ਨ (ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ), ਆਚਾਰੀਆ ਬਲਦੇਵ ਕਿ੍ਰਸ਼ਨ (ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ), ਰਾਹੁਲ ਸਾਂਕਰਤਾਇਨ (ਦਰਸ਼ਨ ਦਿਗ-ਦਰਸ਼ਨ), ਸੁਆਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ। (ਸਤਿਆਰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼), ਮਾਰਕਸ, ਐਂਗਲਜ਼, ਲੈਨਿਨ ਹੀਗਲ, ਫਿਊਰਬਾਖ, ਸਾਥੀ ਮਾਉ-ਜੇ-ਤੁੰਗ, ਸਟਾਲਿਨ, ਕਾ: ਨੰਬੂਦਰੀਪਾਦ, ਕਾ: ਵਾਸਵਾਪੁਨੱਈਆ, ਦੇਬੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਚੱਟੋਪਾਧਿਅਇ ਅਤੇ ਡੀ. ਡੀ. ਕੋਸਾਂਬੀ ਆਦਿ।
   ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਭੌਤਿਕਵਾਦੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ -ਵਿਗਿਆਨੀ ‘ਉਦਾਲਿਕ’ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਥੇਲਜ਼ (ਯੂਨਾਨੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ) ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਕਈ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਨਾਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ‘ਯਾਗਿਆਵਾਲਿਕਯ’, ‘ਕਾਤੀਆਇਨ’ ਆਦਿ। ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਵੇਤ-ਅਸ਼ਵੇਤ ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਕੱਠ, ਛੰਦ ਆਦਿ ਵਿਚ ਲੋਕਾਇਤ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਕਿ੍ਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਸਾਂਖਿਆ ਕਾਰਿਕਾ’, ਵਾਤਸਾਇਨ ਦਾ ‘ਕਾਮਸੂਤਰ’, ‘ਗੌੜਾਪਾਦ’ ਦੀ ਸਾਂਖਿਆ ਕਾਰਿਕਾ, ‘ਉਦਯੋਤਕਰ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ਨਿਆਇ-ਵਰਤਿਕਾ’ ਵਿੱਚ, ‘ਮਹਾਂਭਾਰਤ’ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਾਰਵਾਕ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਵੈਦਿਕ ਨਿੰਦਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸਤਿਕ ਕਹਿ ਕੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੰ ਸਿਮਿ੍ਰਤੀ, ਬੁੱਧ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ‘ਨਿਕਾਇ’, ‘ਦੀਘ-ਨਿਕਾਇ’, ‘ਵਿਨਯ ਪਟਿੱਕ’, ‘ਤਿ੍ਰਅਪਟਿੱਕ’ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਇਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਜੈਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ, ਵੈਸੇ ਵੀ ਅਨੀਸ਼ਰਵਾਦੀ, ਅਨਾਤਮ-ਵਾਦੀ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਰੋਧੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ‘ਕੌਟਿਲਿਆ’ ਦੇ ‘ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ’, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ‘ਬ੍ਰਾਹਸਪਤਯ ਸੂਤਰ’ ਵਿੱਚ 43 ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਜਾਂ ਸੂਤਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਡਾ: ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਇ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ‘ਵੇਦਾਂਤ-ਸਾਰ’, ‘ਸਰਵ ਸਿਧਾਂਤ ਸਾਰ’, ‘ਸਰਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ’, ‘ਵੇਣੀ ਸੰਹਾਰ ਨਾਟਕ’ ਵਿੱਚ ਚਾਰਵਾਕ ਨੂੰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਸ਼ੁੱਕਰਨੀਤੀ’ ਵਿੱਚ ਚਾਰਵਾਕਾਂ ਦਾ ਸਮੱਰਥਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਮੇਘਾਤਿਥੀ’ ਨੇ ਚਾਰਵਾਕਾਂ ਦੀ ਤਰਕ-ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ‘ਕਾਤਿਆਇਨ’ ਨੇ 300 ਈ: ਪੂਰਵ ਵਿਚ ਲੋਕਾਇਤ-ਦਰਸ਼ਨ ਸੰਬੰਧੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ‘ਪਤੰਜਲੀ’ ਨੇ ਲਗਭਗ 150 ਈ: ਪੂਰਵ ‘ਵਾਰਤਿਕ-ਸੂਤਰ’ ਵਿੱਚ, ‘ਕਮਲਸ਼ੀਲ’, ਜਯੰਤ, ਪ੍ਰਭਾਚੰਦਰ, ਗੁਣਰਤਨ ਸੂਰੀ ਆਦਿ ਨੇ ਟੀਕੇ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ 14 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਲਿਖੇ ਸਨ। ‘ਚਰਕ ਸੰਹਿਤਾ’ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ‘ਲੋਕਾਇਤ’ ਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੇ ‘ਬ੍ਰਹਮ-ਸੂਤਰ’ ਕਮਲਸ਼ੀਲ ਦਾ ‘ਤੱਤਵ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੰਜਿਕਾ’,‘ਨਿਆਇ-ਮੰਜਰੀ’ ‘ਤਰਕ-ਰਹੱਸ ਦੀਪਿਕਾ’, ‘ ਛਡ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ’, ‘ਛਡ-ਦਰਸ਼ਨ ਸਮੁੱਚਯ’ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ‘ਬ੍ਰਾਹਸਪੱਤਯ-ਸੂਤਰ’ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਮੁੱਢਲੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਤ ਕੇਸਕਾਂਬਾਲਿਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਸੋ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਹੈ ਪਰ ਤਥਾ-ਕਥਿਤ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦੀ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
   ਹਵਾਲੇ ਤੇ ਸੰਦਰਭ-ਸਰੋਤ
3. ‘ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਾ ਇਤਿਹਾਸ’ (ਲੇਖਕ-ਐਸ.ਐੱਨ. ਦਾਸ ਗੁਪਤਾ) ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਭਾਗ ਤੀਸਰਾ। 2. ‘ਸਾਮਯਵਾਦ ਹੀ ਕਿਉਂ?’ (ਲੇਖਕ ਰਾਹੁਲ ਸਾਂਕਰਤਾਇਨ) 3. ‘ਦਰਸ਼ਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਨਵੀਨ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ’ (ਲੇਖਕ: ਐਸ. ਐੱਨ. ਗੁਪਤਾ) 4. ‘ਚਾਰਵਾਕ ਸਮੀਕਸ਼ਾ’ (ਲੇਖਕ : ਸੁਆਮੀ ਕਿ੍ਰਸ਼ਨਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ) 5. ‘ਚਾਰਵਾਕ-ਦਰਸ਼ਨ’, (ਲੇਖਕ : ਛੱਜੂ ਰਾਮ ਐਡਵੋਕੇਟ) 6. ‘ਦਰਸ਼ਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਕੇ ਸਰੋਤ’ (ਲੇਖਕ: ਦੇਬੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਇ) 7. ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਕੋਸ਼-‘ਜੌਨ ਡੌਸਨ’, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ।

ਡਾ. ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਸਾਵਰਕਰ ਬਾਰੇ ਘੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਮਿੱਥਾਂ ਕਿ : ‘ਸਾਵਰਕਰ ਇਕ ਲੀਜੈਂਡਰੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਬਿਤਾਇਆ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਗਏ ਮੁਆਫ਼ੀਨਾਮੇ ਜੇਲ੍ਹ ’ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਸੀ, ਸਾਵਰਕਰ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਖਿਲਾਫ਼ ਚੱਟਾਨ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਸਾਵਰਕਰ ਇਕ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੀ ਜੋ ਅਛੂਤਪੁਣੇ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਲੜਿਆ, ਗਾਂਧੀ ਕਤਲ ਕੇਸ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸਾਬਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ ਅਤੇ ਸਾਵਰਕਰ ਦੇ ਹਿੰਦੁਤਵ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਅਧਾਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੀ’ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਲੰਮੀ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਥੇ ਅਸੀਂ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਮੁਆਫ਼ੀਨਾਮਿਆਂ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਾਂਗੇ। ਜਦੋਂ ਦੀ ਬੀ. ਜੇ. ਪੀ. ਆਪਣੇ ਬਲਬੂਤੇ ’ਤੇੇ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਆਈ ਹੈ, ਉਹ ਆਰ. ਐਸ. ਐਸ. ਦੇ ਏਜੰਡੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਮਨੂੰਵਾਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਪੁਨਰ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਹਿੰਦੀ-ਹਿੰਦੂ-ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਪਾਲਿਸੀ ਉੱਪਰ ਲਗਾਤਾਰ ਅੱਗੇ ਵੱਧਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਈਸਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮਨਫ਼ੀ ਕਰਨ ਜਾਂ ਹਾਸ਼ੀਏ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਧੱਕਣ ਲਈ ਹਰ ਹਰਬਾ ਵਰਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਮੰਨ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਹਾਲ ਦੀ ਘੜੀ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ਼ ਸਿੱਝ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਗਾਂਧੀ, ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ, ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਖੰੁਢਿਆਂ ਕਰਕੇ ਫਿਰਕੂ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵੋਟ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਲਈ ਵਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਪੂਰਾ ਟਿੱਲ ਲਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਕਲੰਕ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਕਿ ਆਰ. ਐਸ. ਐਸ. ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਕੋਈ ਯੋਗਦਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਨਕਲੀ ਸਵਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਲਿਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉਘੜਵਾਂ ਉਦਾਹਰਣ ਸਾਵਰਕਰ ਦਾ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਹਾਊਸ ਵਿਚ ਬੁੱਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ, ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਸਾਵਰਕਰ ਦੀ ਕੋਠੜੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਪਰ ਲੱਗੇ ਧੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਧੋਣ ਲਈ ਉਪਰ ਬਿਆਨੀਆਂ ਮਿੱਥਾਂ ਘੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਾਵਰਕਰ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੋ ਪੜਾਅ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਸਵਾਰਕਰ ਸਾਂਝੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੇ ਸਨ ।ਇਹੀ ਕਾਰਣ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਵਰਕਰ ਦੀ 1857 ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਪੁਸਤਕ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਸਾਵਰਕਰ ਹਿੰਦੁਤਵ ਵਲ ਪਰਤਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਵਲ ਮੋੜਾ ਕੱਟਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਸਾਂਝ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਤੇ ਨਿਖੇਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਵੱਖਵਾਦ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਰਾਹ ’ਤੇ ਦੌੜਦਿਆਂ ਉਹ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਦਿਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਨਿਨੀ ਚੈਟਰਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ‘ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਥਾ’ (ਦਾ ਕਾਲਾ ਪਾਣੀ ਸਟੋਰੀ) ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ‘‘ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਸਾਵਰਕਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭੂਤਕਾਲ ਤੋਂ ਤਲਾਕ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਭਵਿੱਖੀ ਨਕਸ਼ਾ (ਬਲਿਊ ਪਿ੍ਰੰਟ) ਬਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਦਾ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਗੁੱਸਾ ਹੁਣ ਬਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀ ਥਾਂ ਪੁੰਨਯ ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਪਿੱਤਰ ਭੂਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਟ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੈਰ-ਹਿੰਦੂ ਕੌਮਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਕੌਮਾਂ ਗਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਖ਼ੁਦੀ ਰਾਮ ਬੋਸ, ਸੂਰਯ ਸੇਨ, ਅਸ਼ਫਾਕਉੱਲਾ ਖਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਵਲ ਤੋਰਿਆ, ਦੇ ਉਲਟ ਅੰਡੇਮਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ’ਚੋਂ ਰਿਹਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਵਰਕਰ, ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਗੌਡਸੇ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।’’
ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਿਣੇ-ਚੁਣੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਈਸ਼ਵਰ, ਇਕ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਇਕ ਨਿਸ਼ਾਨਾ, ਇਕ ਨਸਲ, ਇਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਹੰੁ ਚੁਕਾਉਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਹੀ ਤਸੀਹੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਝੱਲੇ ਸਗੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਸੀਹਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਾਵਰਕਰ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਮੁਸਲਿਮ ਲੋਕਾਂ ਹੱਥੋਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਸਹਿਣ ਕਾਰਣ ਸਾਵਰਕਰ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਭਾਵ ਹਰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਾਰਡਨ ਸਨ ਜੋ ਸਰਕਾਰੀ ਹੁਕਮਾਂ ਤਹਿਤ ਕੈਦੀਆਂ ਉੱਪਰ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਵਰਕਰਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਪੱਖ ਝੂਠ ਦਾ ਪੁਲੰਦਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਾਵਰਕਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਮਸੁਲ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਕਥਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ, ‘‘ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਆਪਣੇ ਸਿਖ਼ਰ ’ਤੇ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਵੀ ਬੜੀ ਪੀਡੀ ਸੀ। ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜੀ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਘਬਰਾ ਉੱਠੇ ਸਨ। ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਆਗੂ ਦੀ ਭਾਲ਼ ਵਿਚ ਸਨ ਜੋ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਤੋੜ ਸਕੇ। ਸਾਵਰਕਰ ਜੋ ਹਿੰਦੁਤਵ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬੜੇ ਕੰਮ ਦਾ ਬੰਦਾ ਸੀ। ਉਂਝ ਤਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ’ਚੋਂ ਛੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਵਰਕਰ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਰਗਰਮੀ ਕਰਨ ਉੱਪਰ ਬੈਨ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਿੰਦੁਤਵ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।’’
ਸਾਵਰਕਰਵਾਦੀ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਮੁਆਫ਼ੀਨਾਮੇ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਪੈਂਤੜਾ ਸਨ। ਸਾਵਰਕਰਵਾਦੀ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮੁਆਫ਼ੀਨਾਮਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਵੱਲੋਂ ਔਰੰਗਜੇਬ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿਚੋਂ ਛੁੱਟਣ ਦੇ ਪੈਂਤੜੇ ਨਾਲ ਹਾਸੋਹੀਣੀ ਤੁਲਨਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਤੱਥ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੁਆਫ਼ੀਨਾਮਿਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਲਈ ਲੇਲ੍ਹੜੀਆਂ ਕੱਢਣ ਵਾਲੇ ਬੰਦੇ ਦਾ ਬਿੰਬ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਰ ਰੈਜੀਨੈਡਲ ਕੈਡੌਕ ਦੀ ਅੰਡੇਮਾਨ ਫੇਰੀ ਸਮੇਂ ਸਾਵਰਕਰ ਨੇ ਉਸ ਸਾਹਵੇਂ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦਿੱਤੀ, ਉਸਦਾ ਪਾਠ ਇਉ ਹੈ :
‘‘ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਧਿਆਨ ਹਿੱਤ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਨੁਕਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹਾਂਗਾ :

1. ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜੂਨ 1911 ਵਿਚ ਏਥੇ ਆਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਚੀਫ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਓਥੇ ਮੈਨੂੰ ‘ਡੀ’ ਕਲਾਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਕੈਦੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਡੀ’ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ। ਜਦ ਕਿ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਭੋਗਣਾ ਪਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸੁੱਕੇ ਨਾਰੀਅਲ ਛਿਲਣ ’ਤੇ ਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਮੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਖ਼ੂਨ ਚੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਕੋਹਲੂ ਗੇੜਨ ’ਤੇ ਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮੇਰਾ ਵਿਹਾਰ ਬੜਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੇਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਦੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤਕ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਿਆ ਠੀਕ ਰੱਖਿਆ।
2. ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਨਤੀ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਖ਼ਾਸ ਕਲਾਸ ਦਾ ਕੈਦੀ ਹਾਂ ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਚੰਗੇ ਖਾਣੇ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਵਿਹਾਰ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿ, ‘‘ਤੁਸੀਂ ਆਮ ਦੋਸ਼ੀ ਹੋ ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹੀ ਕੁਝ ਖਾਣਾ ਪਵੇਗਾ ਜੋ ਦੂਸਰੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।’’ ਇਸ ਲਈ ਜਨਾਬ ਇਹ ਦੇਖਣਗੇ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਿਅਇਤਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਵਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹੀ ਖ਼ਾਸ ਕੈਦੀਆਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
3. ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਨਾਲ਼ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਛੁੱਟਣ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਹੀ ਕੋੜੇ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਕੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਦੋਸ਼ੀ ਸਾਂ। ਜਦੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਹੁਕਮ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਕਈ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਅੰਦਰ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਅੰਦਰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿਉਕਿ ਮੇਰਾ ਕੇਸ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ।
4. ਜੇ ਮੈਂ ਭਾਰਤੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਤਕ ਕਈ ਛੋਟਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਮੈਂ ਘਰ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਖ਼ਤ ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਪੈਰੋਲ ’ਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਓਥੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਮੇਰਾ ਵਿਹਾਰ ਸਾਦਾ ਤੇ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤਕ ਇਸ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਛੁੱਟ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਮੈਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਭਾਰਤੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਲੋਨੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫ਼ਾਇਦੇ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਦੋਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੱਥ ਧੋਣੇ ਪਏ ਹਨ।
5. ਇਸ ਲਈ ਜਨਾਬ ਇਸ ਵਿਸੰਗਤ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਦੂਸਰੇ ਕੈਦੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਪਹਿਲ ’ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੇਰਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੁਲਝੇ (ਸਿਵੀਲਾਈਕੁਡ ਐਡਮਿਨਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ) ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਹ ਛੋਟਾਂ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਅਪਰਾਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਸਦਾ ਲਈ ਡੱਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਆਸ਼ਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਲ ਧੱਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਪਰਾਧੀ ਮੰਨੇ ਗਿਆਂ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਜੀ ਮੈਂ 50 ਸਾਲ ਦਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਸਦਾਚਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਸਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ ਰਿਆਇਤਾਂ ਬੁਰੇ ਤੋਂ ਬੁਰੇ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਹਿਜ ਵਿਚ ਜਿਉਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ (ੳ) ਛੋਟ ਮਿਲ ਸਕੇ, (ਅ) ਮੇਰੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਜਿਹੜੇ ਬਦਕਿਸਮਤ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਹਨ ਉਹ ਹੀ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਮਿਲਣਾ ਕਿੰਨਾ ਸੁਭਾਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ੲ) ਇਹ ਸਦਾਚਾਰਕ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰ ਭਾਵੇਂ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ 14 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਈ ਹੋਵ,ੇ (ਸ) ਹੋਰ ਵੱਧ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦੇ ਅਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਫ਼ਾਇਦੇ ਵੀ ਮਿਲ਼ ਸਕਣ।
   ਜੇਕਰ ਮੈਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨਹੀਂ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਵਾਂਗ 5 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਟਿਕਟ ਸਮੇਤ ਛੁੱਟੀ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਏਥੇ ਬੁਲਾ ਸਕਾਂ। ਜੇ ਇਹ ਛੁੱਟੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਕ ਇਤਰਾਜ਼ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਕਾਰਣ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਂਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਵੇੇ, ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤਰਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ-ਕਿ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਕਿ ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ 20 ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਦੀ ਹਨ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਐਕਟਿਵ ਅਤੇ ਮਨਚਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਪਰਾਧੀ ਕਲੋਨੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਹਨ ਜੋ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਨੂੰ ਹੇਠਲੀ ਤੋਂ ਹੇਠਲੀ ਪੱਧਰ ਤਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਭਾਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾ ਮਾਤਰ ਹੈ)। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਸਾਰੇ ਉਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਂਵਾਰ ਠਹਿਰਾਏ ਜਾਣਗੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮੌਕੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਸਕਾਂਗਾ।
   ਅੰਤ ਵਿਚ ਮੈਂ ਜਨਾਬ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਉੱਪਰ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ ਉਸ ਅਰਜ਼ੀ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਜੋ ਮੈਂ ਜਨਾਬ ਨੂੰ 1911 ਵਿਚ ਭੇਜੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਭੇਜਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਹੁਣ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਹੋਏ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਦੀ ਪਾਲਿਸੀ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਲਾਈਨ ’ਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਮੋੜਾ ਕੱਟਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦਾ ਭਲਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦਿਲੋਂ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਸੋਚ ਵਾਲਾ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਅੰਨੇ੍ਹਵਾਹ ਕੰਡਿਆਂ ਦਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਚੁਣੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1906-1907 ਵਿਚ ਬੇਆਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ, ਮੈਨੂੰ ਬਣਦੇ ਲਾਭ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰਕੇ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਜਿੰਨਾ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦਾ ਕੱਟੜ ਸਮਰਥੱਕ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਐਨਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ-
   ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਅਸੀਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਹਾਂ ਉਨਾਂ ਚਿਰ ਮਹਾਮਹਿਮ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਘਰਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਪਿਸ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ ਕਿਉਕਿ ਖੂਨ ਪਾਣੀ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਲੋਕ ਮਨੋਂ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਾਘੀਆਂ ਪੌਣਗੇ। ਸਰਕਾਰ ਜੋ ਠੀਕ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨਾ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਦਲੇ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮੇਰੀ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਤਰੀਕੇ ਵਲ ਤਬਦੀਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭੱਟਕੇ ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਿਸ ਧਾਰਾ ਵਿਚ ਲਿਆਵੇਗੀ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
   ਮੈਂ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹਰ ਉਹ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਪਸੰਦ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਕਿ ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਇਮਾਨਦਾਰ ਜ਼ਮੀਰ ਵਾਲ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਮੇਰਾ ਵਿਹਾਰ ਇਹੀ ਰਹੇਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇੇਗਾ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰ ਕੇ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੀ ਦਇਆਵਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਖ਼ਰਚ ਪੁੱਤਰ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਜਾ ਵੀ ਕਿੱਥੇ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਜਨਾਬ ਮੇਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੁਕਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਮਦਰਦੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਨਗੇ।’’
   ਸ਼ਮਸੁਲ ਇਸਲਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਵਰਕਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਰੀਸ਼ੀ ਕੇਸ਼ ਕਾਂਜੀਲਾਲ, ਬਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਘੋਸ਼ (ਅਰਬਿੰਦੋ ਘੋਸ਼ ਦਾ ਭਰਾ) ਅਤੇ ਨੰਦ ਗੋਪਾਲ ਨੇ ਵੀ ਮੁਆਫ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਸਨ ਪਰ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰਾਹ ਛੱਡਣ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਵਰਕਰ ਅਤੇ ਬਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਹੀ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਬਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਰਾਹੇ ਪਏ ਨੌਜਵਾਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ‘‘ਮੈਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਓਥੇ ਰੱਖਾਂਗਾ ਜਿਥੇ ਮਹਾਮਹਿਮ ਮੈਨੂੰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਹਿਣਗੇ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਾਂਗਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਂ ਇਸ ਅਰਜ਼ੀ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ।’’ ਸਾਵਰਕਰ ਦੀ 1920 ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਅਰਜ਼ੀ ਵੀ ਸਾਬਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਪਾਠ ਕਰ ਲੈਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ :
   ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ 30 ਮਾਰਚ, 1920
   ਸੇਵਾ ਵਿਖੇ,
   ਚੀਫ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਟਾਪੂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਮੈਂਬਰ ਦੀ ਹੁਣੇ ਦਿੱਤੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸਰਕਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ ਵਿਚਾਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਵੱਜ਼ੋਂ ਦੇਣ ਲਈ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।’’ ਅਤੇ ‘‘ਜਦੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਰਾਜ ਲਈ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਨਾ ਹੋਵੇ ਉਸਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਾਹੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।’’ ਹੇਠਾਂ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਕਰਤਾ (ਸਾਵਰਕਰ) ਬਹੁਤ ਹਲੀਮੀ ਨਾਲ਼ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੇਸ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਬਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਜਨਾਬ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ ’ਤੇ ਆਖਰੀ ਫ਼ਾਇਦੇ ਤੋਂ ਉਸਨੂੰ ਵਿਰਵਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖੋਗੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਮਹਿਮ ਵਾਇਸਰਾਏ ਤਕ ਮੇਰੀ ਇਹ ਅਰਜ਼ੀ ਜ਼ਰੂਰ ਪੁੱਜਦੀ ਕਰੋਗੇ। ਮੈਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸੇ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਜ ਕਰੋਗੇ ਇਸਤੋਂ ਬਾਦ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਜੋ ਵੀ ਫੈਸਲਾ ਹੋਵੇ।
   ਸ਼ਾਹੀ ਫੁਰਮਾਨ ਬੜੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦਿਲੀ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਹੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਹਰ ਉਸ ਸ਼ਖਸ਼ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਜੋ ਆਪਣੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਰੱਕੀ ਵਾਸਤੇ ਬੜੀ ਉਤੇਜਨਾ ਨਾਲ਼ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋੜਨ ਦੇ ਅਪਰਾਧੀ ਵੀ ਹੋਣਗੇ।
   ਮੇਰਾ ਤੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦਾ ਕੇਸ ਮੁਢਲੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸੇ ਕੈਟੇਗਿਰੀ ਵਿਚ ਆਉਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਹੈ, ਨਿੱਜੀ ਗਲਤੀ ਕਰਕੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਉਪਕਾਰ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਕਰਕੇੇ। ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੜਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕੈਰੀਅਰ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ਼ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰਾਹ ਦੀ ਚੋਣ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਫ਼ਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਆਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਏਨਾ ਕਹਿਣਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਜਾਣੇ-ਮਾਣੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮਾਣਯੋਗ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ 1913 ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ- ‘‘ਅਜਿਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਐਨਾ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਹੋਣਾ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚ ਉੱਚ ਪਦਵੀ ਦੁਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।’’ ਜੇਕਰ ਇਸ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੇਰਾ ਮਕਸਦ ਕਿਸੇ ਲਈ ਅਣਬੁੱਝ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿਮਰਤਾ ਸਹਿਤ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮੈਂਬਰ ਖਿਲਾਫ਼ 1909 ਦੇ ਸਾਲ ਤਕ ਕੋਈ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ।
   ਮੇਰਾ ਕੇਸ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਇਸ ਸਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹੀ ਹਨ। ਮੁਕੱਦਮਾ, ਜੱਜ ਅਤੇ ਰੌਇਲਟ ਰਿਪੋਰਟ ਸਾਰੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ 1899 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1909 ਤਕ ਮਿਜ਼ਾਕੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਕਈਆਂ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਦਾ ਗਠਨ ਹੋਇਆ। ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸ਼ਿਕਇਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (ਰੌਇਲਟ ਰਿਪੋਰਟ, ਪੰਨਾ-6 ਆਦਿ ਅਨੁਸਾਰ) ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਖੇਪ ਭੇਜੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਪਰ ਕੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਸਾਡੇ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਇਸ ਦਿ੍ਰਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ? ਇਕ ਭਾਰੀ ਭਰਕਮ ਅਰਜ਼ੀ (ਪਟੀਸ਼ਨ) ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਨੇ ਮਹਾਮਹਿਮ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿਚ 5000 ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੁਣਵਾਈ ਸਮੇਂ ਮੈਨੂੰ ਵਕੀਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜ਼ਿਊਰੀ ਦਾ ਇਹ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਉੱਗ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਵਧਣ ਦੀ ਇੱਛਾ (ਪ੍ਰਗਤੀ) ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਸਾਡਾ ਮੋਟਿਵ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਥੋਂ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋੜਨ ਦਾ ਅਫ਼ਸੋਸਨਾਕ ਕੰਮ ਕਰਵਾਇਆ। ਦੂਜਾ ਕੇਸ, ਕਤਲ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣ ਵਾਲ਼ਾ ਸ਼ਾਹੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਲਈ ਨਹੀਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।
   (ੳ) ਫਰਮਾਨ, ਕੀਤੇ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੀਤੇ ਅਪਰਾਧ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਸੈਕਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਨਿੱਜੀ ਨਹੀਂ।
   (ਅ) ਦੂਸਰੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਅਰਥ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਰਿੰਦਰ, ਹੇਸੂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਮੰਨ ਲਿਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸੀ ‘‘ਮੁਹਤਬਰ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦਾ ਕਤਲ’’ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਾਪਣੇ ਕਬੂਲਨਾਮੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਆਦਿ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਲਈ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜਣ ਦੇ ਕਸੂਰਵਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਨੇ ਬਰਿੰਦਰ ਦੇ ਭਰਾ ਅਰਬਿੰਦਰ ਤੇ ‘ਬੰਦੇ ਮਾਤਰਮ’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬਰਿੰਦਰ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਤੌਰ ’ਤੇ, ਗ਼ੈਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਤਰਾਜ਼ ਬੜੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਨ ਕਿਉਕਿ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਸਾਂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਜੈਕਸਨ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਬਾਰੇ ਕੀਤੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਦਾ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂ ਕਿ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਖੇਪ (ਪਾਰਸਲ) ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਕਿਸੇ ਆਫ਼ਿਸਰ ਨਾਲ਼ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਵੈਰ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਹੇਮ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਖਾਸ ਬੰਬ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਕੈਨੇਡੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ, ਇਸੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ। (ਰੌਲਟ-ਰਿਪੋਰਟ, ਪੰਨਾ-33) ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹੇਮ ਨੂੰ ਇਸ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਮੁਆਫ਼ੀਨਾਮੇ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ। ਜੇਕਰ ਬਰਿੰਦਰ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਤਹਿਤ ਫਰਾਂਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਿਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਬੜੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ਼ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਬਰਿੰਦਰ ਤੇ ਹੇਮ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਫ਼ੀਸਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਉਕਸਾਉਣ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਜਿਸ਼ ਹੋਰ ਵੀ ਗਹਿਰੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਅਪਰਾਧ ਉੱਪਰ ਕੇਂਦਿ੍ਰਤ ਹੋਣਾ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਸੈਕਸ਼ਨ ਦਾ ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਇਹ ਸਵਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਕਿ ਉਸਦੇ ਕੇਸ ਦਾ ਕਿਸੇ ਕਤਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ।
   (ੲ) ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਬਰਿੰਦਰ ਅਤੇ ਹੇਮ ਦੇ ਸੰਬੰਧੀ ਫੁਰਮਾਨ ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ‘ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ’ ਸ਼ਾਹੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਾਂ। ਕੀ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਜਨਤਾ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਵੇਗਾ? ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਵੇਗਾ।
   (ਸ) ਮੈਂ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਰਾਜਕਤਾ ‘ਮਾਈਕਰੋਲੇਟਸ’ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਜਿਹਾ ਕਿ ਗ੍ਰਹਿ ਸਕੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਥੋਂ ਤਕ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਕੂਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਰੋਪਟੋਕਿਨ ਜਾਂ ਟਾਲਸਟਾਇ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਰਾਜਕਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜਿਥੋਂ ਤਕ ਮੇਰੀਆਂ ਭੂਤ ਕਾਲ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਇਹ ਹੁਣ ਲਈ ਮੁਆਫ਼ੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਵਿਚ (1918, 1914 ਵਿਚ) ਫਰੇਮ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਪਰਾਧ ਸਮੇਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਫ਼ਰਮਾਨ ਤਕ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਮੈਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਤੇ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਵੀ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੇ ਪਾਗਲ ਝੁੰਡਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਤਰਾ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਧਮਕਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਲਈ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿਚ ਇਕ ਅਭਿਸ਼ਾਪ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਜੋਂ ਆਏ ਸਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਭ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਤਾਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਹਰ ਸਿਆਣੇ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਅਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਾਲ਼ ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ।
   ਇਸੇ ਲਈ ਜਦੋਂ ਜਰਮਨ-ਟਰਕੋ-ਅਫਗ਼ਾਨ ਦੇ ਹਮਲੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਂ 1914 ਵਿਚ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਸਵੈਯਮਸੇਵੀ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਕਰੋ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੋ ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਰਾਹ ’ਤੇ ਤੁਰ ਪਿਆ ਹਾਂ।ਮੈਂ ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਹੱਥ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਪਿਆਰ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਪਰ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸਾਮਰਾਜ, ਜਿਸਦਾ ਫਰਮਾਨ ਤੋਂ ਆਭਾਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਨਸਲ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
   () ਸਾਡਾ ਵਿਹਾਰ ਵੀ ਰਿਹਾ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਮਾੜਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਰਿਹਾ ਹੋਇਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਪੋਰਟਬਲੇਅਰ ਵਿਚ ਵੀ ਸਾਜਿਸ਼ਾਂ ਰਚੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸਤੋਂ ਉਲਟ ਅਸੀਂ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਬੜਾ ਸਖ਼ਤ ਅਨੁਸਾਸ਼ਨ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਉੱਪਰ ਅਨੁਸਾਸ਼ਨ ਤੋੜਨ ਦਾ ਇਕ ਵੀ ਛੋਟਾ-ਮੋਟਾ ਕੇਸ ਨਹੀਂ।
   ਅੰਤ ਉੱਪਰ ਮੈਂ ਸੈਂਕੜੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੇ ਕੈਦੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਦਿਲੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ 1914 ਅਤੇ 1918 ਦੀਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦੇਣ ਲਈ ਵੀ ਧੰਨਵਾਦ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਆਸ ਰੱਖਣਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਹਾਮਹਿਮ ਰਹਿੰਦੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦੇਣ ਕਿਉਕਿ ਰਿਹਾ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਹਾਂ। ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾਤਮਕ ਗੜਬੜ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਥੇ ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੀ ਰਿਹਾਈ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਹੋਵੇ ਜਿਵੇਂ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਕਿ ਸਾਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ੀ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਫਜ਼ੂਲ ਗੱਲ ਹੈ।
   ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਮੇਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਕਾਰਤਮਕ ਪ੍ਰਣ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਵਾਅਦੇ ਨੂੰ ਸੁਣੇਗੀ ਜੋ ਟਰਕੋ-ਅਫ਼ਗਾਨ ਦੇ ਕੱਟੜ ਸਾਂਝੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੇਰੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨਾ ਸਾਡੇ ਦੋਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਮੈਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰੇਗੀ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਬਣਾਏਗੀ। ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਾਲ਼ਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਰਿਪੇਖ ਛੇਤੀ ਹੀ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਬੜਾ ਦੁਖਦਾਈ ਪਛਤਾਵਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਹਾਈ ਮੇਰਾ ਨਵਾਂ ਜਨਮ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਰਿਹਾਈ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪਿਘਲਾਏਗੀ ਜੋ ਬੜਾ ਸੈਂਸਟਿਵ ਅਤੇ ਹਲੀਮੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਇਆ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜੇਗੀ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਫ਼ਾਇਦੇਮੰਦ ਹੋਵੇਗੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਜਿਥੇ ਤਾਕਤ ਹਾਰ ਜਾਂਦੀ ਉਦਾਰਤਾ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਚੀਫ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸਾਹਿਬ ਮੇਰੇ ਨਿੱਜੀ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਗੇ ਜੋ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਪਿਆ ਸੀ ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਆਖ਼ਰੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਸਭ ਲਈ ਮੇਰੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਆਸ ਕਰਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸਕਾਰਾਤਮਿਕ ਰਾਏ ਨਾਲ਼ ਮੇਰੀ ਅਰਜ਼ੀ ਮਹਾਂਮਹਿਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਇ ਨੂੰ ਭੇਜੋਗੇ।
   ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਤਾ ਸਰ ਜੀ
   ਤੁਹਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸੇਵਕ
   (ਦਸਤਖ਼ਤ) ਵੀ. ਡੀ. ਸਾਵਰਕਰ
   ਕੈਦੀ ਨੰਬਰ : 32778
   ਸਾਵਰਕਰ ਦੇ ਮੁਆਫ਼ੀਨਾਮੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਤਕਲੀਫਾਂ ਸਹਿਣ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਖਦਈ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਐਨਾ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਤੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਾਬਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਵਾਅਦਾ ਮੁਆਫ਼ ਗਵਾਹਾਂ ਅਤੇ ਗੱਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਦੂਸਰਾ ਉਹ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਹਰ ਸ਼ਰਤ ਮੰਨ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਗੋਡੇ ਟੇਕਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਸਾਵਰਕਰ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾ ਸਭਾ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਮਨਾਉਦਾ’ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਭੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਸਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੇ ਹੋਰ ਪੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲੇਖ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।

ਵੇਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼
ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਾਨਸਾ ਫੇਰੀ ਮੌਕੇ ਪੁਲਿਸ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨ ਵਲੋਂ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਬੀ.ਐਡ. ਟੈਟ ਪਾਸ ਅਤੇ ਈ.ਟੀ.ਟੀ. ਟੈਟ ਪਾਸ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ’ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਹਿਸ਼ੀਆਨਾ ਲਾਠੀ ਚਾਰਜ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੰਡਾਲ ਲਾਗੇ ਤਾਂ ਕੁੱਟਿਆ ਹੀ, ਸਗੋਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਚ ਤਾਇਨਾਤ ਇਕ ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ. ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਂਗ ਕੁੱਟਿਆ, ਫਿਰ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਪੁਲਸ ਦੀ ਬਸ ਤੱਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੱਸ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਦੇ ਅਤੇ ਸੀਟਾਂ ’ਤੇ ਬੈਠਿਆਂ ਦੇ ਖਿੜਕੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਡੰਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੁੱਝਾਂ ਮਾਰੀਆਂ। ਇਸ ਗੈਰ ਮਨੁੱਖੀ ਵਤੀਰੇ ਨਾਲ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਮਨ ਵਲੂੰਧਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮਿ੍ਰਤਸਰ, ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ, ਬਠਿੰਡਾ ਤੇ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਚ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਧੂਹ- ਘੜੀਸ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਖੇ ਜਦੋਂ ਪੁਲਸ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਹਿੱਕਾਂ ’ਤੇ ਗੋਡੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦਸਤਾਰਾਂ-ਚੁੰਨੀਆਂ ਦੀ ਬੇਹੁਰਮਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਬੜੀ ਢੀਠਤਾਈ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ ‘‘ਕੋਈ ਨੀ ਏਨਾ ਕੁ ‘ਸ਼ਗਨ’ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।’’ ਗੁਰਮੀਤ ਕੌਰ ਸੰਘਾ ਦੀਆਂ ਲਾਇਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ :
‘‘ਤੁਸੀਂ ਜਦ ਵੋਟ ਮੰਗੇ ਸਨ ਅਸੀਂ ਗੱਲ ਹਾਰ ਪਾਏ ਸੀ,
ਜਦੋਂ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਛੇੜੀ ਅਸੀਂ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਧੂਹ ਹੋਏ’’
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚੌਂਕ-ਚੁਰਾਹਿਆਂ ਵਿਚ ਹੱਕ ਮੰਗਦੇ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾਣਾ, ਡੰਗਰਾਂ ਵਾਂਗ ਘੜੀਸਦਿਆਂ, ਪੱਗਾਂ/ਚੁੰਨੀਆਂ ਰੋਲਣੀਆਂ, ਪਰਚੇ ਦਰਜ ਕਰਨੇ ਆਮ ਵਰਤਾਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
ਨਿੱਤ ਦੀਆਂ ਅਖਬਾਰਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਹੂ ਵੀਟਵੇਂ ਘੋਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ। ‘‘ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰਾਂ ਨੇ ਨਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸਵਾ ਸੌ ਦਿਨ ਤੋਂ ਟੈਂਕੀ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਮਨੀਸ਼ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜੀ, ਤਿੰਨ ਕੱਚੇ ਅਧਿਆਪਕ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਨੇੜੇ ਟਾਵਰ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਰਹੇ, ਠੇਕਾ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇ ਜਾਮ ਕੀਤੇ, ਆਉਟ ਸੋਰਸਡ ਠੇਕਾ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੇ ਲਹਿਰਾ ਮੁਹੱਬਤ ਥਰਮਲ ਬੰਦ ਕੀਤਾ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਰਜਿੰਦਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੋਂ ਸਟਾਫ ਨਰਸਾਂ ਕੁੱਦੀਆਂ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆਇਆ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦਾ ਹੜ੍ਹ’’ ਆਦਿ ਖਬਰਾਂ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਰੋਜ ਹੀ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਰਖੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਲੜੀ ਜਾ ਰਹੀ ਜਾਨ ਹੂਲਵੀਂ ਲੜਾਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ, ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਹ ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ, ਸ਼ਹੀਦ-ਇ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭੇ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜਬਰ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਸਬਰ-ਸਿਦਕ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿਖਾਈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਜ਼ਲਗੋ ਮੱਖਣ ਕੁਹਾੜ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਸਹੀ ਢੁੱਕਦੀਆਂ ਹਨ :
‘‘ਜ਼ੁਲਮ ਕੀ ਹੈ, ਜ਼ਬਰ ਕੀ ਹੈ, ਭਰੋਸਾ ਤੇ ਸਬਰ ਕੀ ਹੈ,
ਜ਼ੁਲਮ ਕਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨੈ, ਤਾਂ ਕੱਠੀ ਕਰ ਲਵੋ ਸ਼ਕਤੀ
ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਸੁਝਾਇਆ ਜਿਸ, ਗੁਰੂ ਸੀ ਤੇਰਾ ਬਹਾਦਰ ਉਹ’’
ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਘੋਲ ਤਿੱਖਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਵੇਂ 2017 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਮੌਕੇ ਘਰ-ਘਰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਬੱਜਟ ਸੈਸ਼ਨ ਮੌਕੇ 48989 ਖਾਲੀ ਅਸਾਮੀਆਂ ਭਰਨ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਖਾਲੀ ਅਸਾਮੀਆਂ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰਕੇ ਇਕ ਲੱਖ ਖਾਲੀ ਅਸਾਮੀਆਂ ਦੋ ਪੜ੍ਹਾਵਾਂ ਵਿਚ ਭਰਨ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਸੀ। ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਕਾ-ਪੁੱਕਾ ਨਿਗੂਣੀ ਤਨਖਾਹ ਦੀ ਥਾਂ ਪੂਰੇ-ਪੂਰੇ ਗ੍ਰੇਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਦੀ ਆਸ ਬੱਝੀ ਸੀ। ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਸਾਮੀਆਂ ਪੁਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਪੁਨਰ ਗਠਨ ਦੇ ਨਾਂਅ ਹੇਠ ਡੇਢ ਲੱਖ ਖਾਲੀ ਅਸਾਮੀਆਂ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਬਕੌਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ….
‘‘ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੋ ਕੀ ਹਨੇਰਾ ਕੀ ਰੌਸ਼ਨੀ
ਹਾਏ ਪਰ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚਲਾ ਫਾਸਲਾ’’
ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਤਿੱਖਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲਣ ਦੀ ਉਮਰ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ। ਚੋਣਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਤਿੱਖਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਸ਼ਾਸ਼ਕ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਤਾਂ ਚੁੱਪ-ਚੁਪੀਤੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬਿਨਾ ਡੱਕਾ ਦੁਹਰਾ ਕੀਤਿਆਂ ਟਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਖਜ਼ਾਨਾ ਖਾਲੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਟੈਕਸ ਦਰ ਟੈਕਸ ਥੋਪਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖੂਬ ਲਹੂ ਨਿਚੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਆਖਰੀ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਮੁਆਫੀਆਂ, ਬਹਾਲੀਆਂ ਤੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੇ ਉਛਾਲੇ ਦੇ ਦਿਨ ਸਮਝੇ ਜਾਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਹੁਣ ਜ਼ਰੂਰ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਹਿਤੂ ਕਰਨਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੋਟਾਂ ਮੁੱਛਣ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਜੋ ਹੋਇਆ।
ਅਸਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ 2017 ਦੇ ਚੋਣ ਵਾਅਦੇ ਪੂਰੇ ਨਾ ਹੋਣ ਲਈ ਕੈਪਟਨ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਪਿਛੋਂ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂਹੰਦ ਨੂੰ ਸ਼ੁਧ ਕਾਂਗਰਸ ਕਹਿ ਕੇ ਨਵੇਂ ਵਾਅਦੇ, ਦਾਅਵੇ ਤੇ ਐਲਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੱਤਾ ’ਤੇ ਦੋਬਾਰਾ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਰਾਹ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਮਸਲਿਆਂ ਦੇ ਹੱਲ ਦੇ ਧੜਾਧੜ ਐਲਾਨ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ 36000 ਕੱਚੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਪੱਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਸਾਰੇ ਖੰਭੇ ਤੇ ਕੰਧਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਫਲੈਕਸ ਬੋਰਡਾਂ ਤੇ ਹੋਰਡਿੰਗਜ਼ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਏ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਬੇਦਰਦੀ ਨਾਲ ਉਗਰਾਹੇ ਟੈਕਸਾਂ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਕਰਦਿਆਂ ਹਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੋ-ਦੋ ਪੇਜ਼ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਚਾਰ ’ਤੇ ਰੋੜ੍ਹ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਲ ਸਪਲਾਈ ਤੇ ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ ਵਿਭਾਗ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ, ਪਨਬਸ/ਪੀਆਰਟੀਸੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਥਰਮਲਾਂ ਦੇ ਠੇਕਾ ਕਾਮੇ, ਐਨ.ਐਚ.ਐੱਮ. ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਰਸਿੰਗ ਸਟਾਫ, ਆਉਟ ਸੋਰਸਡ ਦਫਤਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਹੋਣ ਜਾਂ ਫੀਲਡ ਕਾਮੇ, ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ, ਪਾਵਰ ਕਾਮ, ਪੰਚਾਇਤ ਵਿਭਾਗ ਜਾਂ ਬੋਰਡਾਂ-ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਆਊਟ ਸੋਰਸਡ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਇਨਲਿਸਟ ਸੈਂਟ ਤੇ ਸੋਸਾਇਟੀਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਕੋਈ ਡੇਢ ਲੱਖ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਹੋਣ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਿਰੋਲ ਸਬਜ਼ ਬਾਗ ਸਿੱਧ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਤ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਗਰਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿਹਤ ਕਾਮਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਫਰੰਟ ਲਾਇਨ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਿਸਾਲੀ ਜਨਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਕਰੋਨਾ ਯੋਧੇ (ਵਾਰੀਅਰਜ਼) ਕਹਿ ਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿਚ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਨੌਕਰੀਓਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਹਾਲ ਹੋਣ ਲਈ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕਰਨ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਪੁਲਸੀਆਂ ਡਾਂਗ ਵਰ੍ਹਾਈ ਗਈ।
ਚੋਣ ਜ਼ਾਬਤਾ ਲੱਗਣ ਦੇ ਦਿਨ ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰਾਂ, ਠੇਕਾ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਤੇ ਕੱਚੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ-ਉਮੰਗਾਂ ਤੇ ਆਸਾਂ-ਉਮੀਦਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਫਿਰਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਜਬਰ ਤਾਂ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਕੈਪਟਨ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਬਾਦਲ ਸਰਕਾਰ ਸਮੇਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡੇ ’ਤੇ ਹੰਢਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਹਿ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਚਿਹਰੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਮਸਲੇ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਵੇਖਣਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਕਿਸ ਜਮਾਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿੱਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇੰਝ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਠੇਕੇਦਾਰ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਕੀ ਸੀ ?
ਯਾਦ ਰਹੇ, ਠੇਕੇਦਾਰ ਰਾਹੀਂ ਜਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਦਾ 14104 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਬਿੱਲ ਬਣਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ 9317 ਰੁਪਏ (4787 ਰੁਪਏ ਘੱਟ) ਅਤੇ ਜਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਦਾ 13011 ਰੁਪਏ ਦਾ ਬਿੱਲ ਬਣਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ 7900 ਰੁਪਏ (5111 ਰੁਪਏ ਘੱਟ) ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇੱਥੇ ਚਿੰਤਾ ਠੇਕਾ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਠੇਕੇਦਾਰ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਦੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਠੇਕੇਦਾਰ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕਰ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਦੀ ਬੱਚਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਹਰ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਕੇਂਦਰੀ ਤੇ ਸੂਬਾਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀਆਂ ਬੱਧੀਆਂ ਨਵਉਦਾਰਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਕੇ ਲਾਗੂ ਕਰਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬੇਕਿਰਕੀ ਨਾਲ ਹੱਡ ਸੇਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਚੰਨੀ ਸਰਕਾਰ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਜਾਬਰ ਨੀਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਸਾਨ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਇਕ ਚੰਗਾ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਦਮ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਅਤੇ ਨੇੜ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸੂਬਾਈ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਤਿੰਨ ਕਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਪਰ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਤਾਂ ਕਿਰਤੀ-ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਉੱਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਵੀ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਝੁਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਿਸਾਨਾਂ-ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਤੇ ਬੱਚੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਤੇ ਗੁਰੂਆਂ-ਪੀਰਾਂ ਦੇ ਜੁਝਾਰੂ ਤੇ ਆਪਾਵਾਰੂ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਵਾਰਿਸ ਹਨ। ਦੇਰ-ਸਵੇਰ ਜੋ ਹਸ਼ਰ ਮੋਦੀ ਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਹੋ ਚੰਨੀ ਦਾ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਸੁਰਿੰਦਰ ਰਾਮਪੁਰੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ‘‘ਇਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾ’’ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਇੰਜ ਹਨ :
‘‘ਸਮਝਾਦੇ ਇਸ ਨੂੰ
ਇ੍ਹਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਮਿਲੀ ਹੈ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਤੋਂ,
ਜਿਸ ਜ਼ੁਲਮੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ
ਪਾਪ ਦੀ ਜੰਝ ਲੈ ਕਾਬਲੋਂ ਧਾਇਆ
ਜ਼ੋਰੀਂ ਮੰਗੇ ਦਾਨ ਵੇ ਲਾਲੋ
ਇਹ ਪੈਰੋਕਾਰ ਨੇ
ਤਿਲਕ ਜੰਜੂ ਦੇ ਰਾਖੇ
ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਦੇ
ਇਹ ਵਾਰਸ ਨੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੀ ਸਿਖਾਇਆ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਾ ਵਾਰਨਾ
ਆਪਣਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਰ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਮਿਸਾਲ
ਟੱਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਸ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ
ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਛਿਪਦਾ ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ।’’

ਪ੍ਰੋ. ਜੈਪਾਲ ਸਿੰਘ
ਦੇਸ਼ ਭਰ ਚ ਚੱਲੇ ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਚ ਲੱਗੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਬੇਪਰਦ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਜਨ ਸਾਧਾਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਪੈਣ ਲੱਗੀ ਹੈ ਕਿ ਕੇਂਦਰੀ ਤੇ ਸੂਬਾਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਕਾਰਪੋਰੇਟਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਚੂਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਂਜ ਤਾਂ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਹੁੰਦੇ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਕਾਰਪੋਰੇਟਾਂ ਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੋਣ ਫੰਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਕਰ ਰਾਜਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਰਕਮਾਂ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਹਕੀਕੀ ਲੋਕ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹਾਮੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਕਦੇ ਚੋਣ ਫੰਡ, ਅਸਲ ’ਚ ਨਿਵੇਸ਼, ਗੁਪਤ ਰੂਪ ’ਚ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ, ਕਦੇ ਨੋਟਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਰੀਫ ਕੇਸ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਖੱਲੜੀ ਬਚਾਉਣ ਜੋਗੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਵੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਚੋਣ ਫੰਡ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਟਰੱਸਟਾਂ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਮੁਨਾਫ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ ਦੇ 5% ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੰਡ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ। ਸੰਨ 2013 ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਕਾਨੂੰਨ ਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਹੱਦ ਵਧਾਕੇ 7.5% ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਰਕਮ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਚ ਦਰਜ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ । ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਚੋਣ ਫੰਡਾਂ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਘੇਰੇ ’ਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਲਈ ਹਾਲਾਤ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਵਧੇਰੇ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਖਤਰਨਾਕ ਬਣਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

2014 ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਬਣਨ ਵੇਲੇ ਇਹ ਚਰਚਾ ਜ਼ੋਰਾਂ ਤੇ ਸੀ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬੀ ਜੇ ਪੀ ਦੀ ਚੋਣ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖਰਚਾ ਕੁਝ ਕੁ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਚਰਚਾਵਾਂ ਉਦੋਂ ਸੱਚ ਸਿੱਧ ਹੋਈਆਂ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦਾ ਅਹਿਸਾਨ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਚੁੱਕੇ ਗਏ ਕਦਮਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਕਮਾਈਆਂ ਚੰਦ ਕੁ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਛੂਹ ਗਈਆਂ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਪਰਦਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਫਰਵਰੀ 2017 ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਮੰਤਰੀ ਮਰਹੂਮ ਸ੍ਰੀ ਅਰੁਣ ਜੇਤਲੀ ਨੇ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿਚ ਦੋ ਅਤਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ। ਪਹਿਲੀ ਇਹ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਕ ਫੰਡਾਂ ਦੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਚੋਣਾਂ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ । ਦੂਜੀ ਇਹ ਕਿ ਪਿਛਲੇ 70 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਾਡੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਲਿਆਉਣ ਵਿਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਫਲ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਪਰ ਅਫਸੋਸ ਕਿ ਆਰਐਸਐਸ ਦੀ ਚੰਡੀ ਹੋਈ ਬੀਜੇਪੀ, ਜੋ ਘੁੱਪ ਹਨ੍ਹੇਰੀ, ਕਾਲੀ-ਬੋਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਚਮਕਦਾ-ਦਮਕਦਾ ਦਿਨ ਗਰਦਾਨਣ ਜਿਹਾ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ’ਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਉਸੇ ਬਜਟ ਸੈਸ਼ਨ ਚ ਜੋ ਕੀਤਾ ਉਹ ਜੇਤਲੀ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਕਥਨ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁੱਲ ਉਲਟ ਸੀ। ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਚ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਫਾਇਨਾਂਸ ਬਿੱਲ ਰਾਹੀਂ ਕੰਪਨੀਆਂ, ਕਾਰਪੋਰੇਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਚੋਣ ਬੌਂਡ ਬਾਰੇ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੁਤਾਬਕ ਕੰਪਨੀਆਂ ਬੈਂਕ ਤੋਂ ਸਾਲ ਵਿਚ ਹਰ ਤੀਜੇ ਮਹੀਨੇ 10-10 ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਬਾਂਡ ਖਰੀਦ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਅੱਗੋਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੌਂਡਾਂ ਨੂੰ ਬੈਂਕ ਤੋਂ ਕੈਸ਼ ਕਰਵਾ ਸਕਣਗੀਆਂ। ਭਾਵ ਹਰ ਸਾਲ ਜਨਵਰੀ, ਅਪਰੈਲ, ਜੁਲਾਈ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇਕ ਤੋਂ ਦਸ ਤਰੀਕ ਤਕ ਇਹ ਬੌਂਡ ਖਰੀਦੇ ਜਾਣਗੇ। ਜੇਤਲੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ ਨਾ ਆਮ ਪਬਲਿਕ ਨੂੰ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰ ਹੋਲਡਰਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਕਿੰਨੀ ਰਕਮ ਦੇ ਬੌਂਡ ਕਿਸ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਹੈ ਸੰਘ-ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਮੋਦੀ-ਜੇਤਲੀ ਮਾਰਕਾ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਥੋਥੀ ਦਲੀਲ ਇਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਕੰਪਨੀਆਂ ਪੈਸੇ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਕਿਉਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣ ਫੰਡਾਂ ਦੇ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਲਾਇਸੰਸ, ਠੇਕੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬੈਂਕ ਲੋਨ ਬਾਰੇ ਸਾਰੀ ਪਬਲਿਕ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ ਕਿ ਕੌਣ ਕਿੰਨਾ ਬੈਂਕ ਲੋਨ ਹਜ਼ਮ ਕਰ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਦਕਾ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਡਾਰੀ ਮਾਰ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣ ਬਾਂਡਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਲਈ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦਾਨੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਕਿੰਨੀ ਹਾਸੋਹੀਣੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹਮਾਤੜ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਨੇਕ ਕਮਾਈ ਚੋਂ ਜੇ ਇੱਕੀ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਵੀ ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਫੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਪਤਾ, ਬੈਂਕ ਖਾਤਾ ਨੰਬਰ ਤੇ ਆਮਦਨ ਕਰ ਨੰਬਰ ਵਗੈਰਾ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਾ ਵੀਹ ਕਰੋੜ ਜਾਂ ਦੋ ਸੌ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਚੋਣ ਬਾਂਡ ਕਿਸੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਖੁਲਾਸਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹਨ੍ਹੇਰਗਰਦੀ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ?

ਚੋਣ ਸੁਧਾਰਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸਵੈਸੇਵੀ ਸੰਸਥਾ ‘ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫਾਰ ਡੈਮੋਕਰੈਟਿਕ ਰਿਫਾਰਮਸ’ (ਏ.ਡੀ.ਆਰ.) ਨੇ ਕਾਫੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਕੇ ਜੋ ਅੰਕੜੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ’ ਵਿੱਚ 10 ਜੂਨ 2021 ਨੂੰ ਛਪੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਬੀ.ਜੇ.ਪੀ. ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਦਾਨ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਸੱਤਵੇਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਰਹੀ ਹੈ । 2019-20 ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੂੰ 750 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਸੇ ਮਿਲੇ ਜੋ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ 139 ਕਰੋੜ ਰੁਪਈਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹਨ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਸ਼ਰਦ ਪਵਾਰ ਦੀ ਨੈਸ਼ਲਿਸਟ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ 59 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਮਮਤਾ ਬੈਨਰਜੀ ਦੀ ਤਿ੍ਰਣਮੂਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ 8 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਮਿਲੇ। ਬੀ.ਜੇ.ਪੀ. ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਮੈਂਬਰ ਰਾਜੀਵ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਦੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ‘ਜੁਪੀਟਰ ਕੈਪੀਟਲ’, ਰੀਅਲ ਅਸਟੇਟ ਕੰਪਨੀ, ‘ਮੈਕਰੋ ਟੈੱਕ’ (ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਲੋਢਾ ਡਿਵੈਲਪਰਸ) ‘ਬੀ.ਜੀ. ਸ਼ਿਰਕੇ ਕੰਸਟਰੱਕਸ਼ਨ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ’, ਵਗੈਰਾ ਨੇ 217.75 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਚੋਣ ਬਾਂਡ ਖਰੀਦ ਕੇ ਬੀ.ਜੇ.ਪੀ. ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ। ਕੰਪਨੀ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 25 ਅਧੀਨ ਬਣੇ ਚੋਣ ਟਰੱਸਟ ਅੱਗੋਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਫੰਡ ਦੇਣ ਲਈ ਪੈਸੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਚੋਣ ਬਾਂਡ ਖਰੀਦ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੈਸੇ ’ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਕਾਲਾ ਧਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਬਣੇ ਇਸ ਨਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਪੈਸੇ ਦੇ ਸਰੋਤ ਨ੍ਹੀਂ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ। ਇਹ ਕੈਸੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ! ਬੀ.ਜੇ.ਪੀ. ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਐਮ.ਪੀ. ਦੇ ਬਣਾਏ ‘ਪਰੂਡੈਂਟ ਚੋਣ ਟਰੱਸਟ’ ਵਿੱਚ ‘ਗੁਲਮਰਗ ਰੀਐਲਟਰਜ’ ਨੇ ਵੀਹ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਉਹੀ ਸੁਧਾਕਰ ਰੈਡੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਦਫਤਰਾਂ ’ਤੇ ਈ.ਡੀ. ਨੇ ਜੂਨ 2020 ’ਚ ਛਾਪੇ ਮਾਰੇ ਸਨ। ਛਾਪਿਆ ਅਤੇ ਚੋਣ ਫੰਡਾਂ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ ਮੋਦੀ ਦੇ ਰਾਜ ’ਚ! ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਏਅਰਟੈਲ’ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ‘ਭਾਰਤੀ ਐਂਟਰਪ੍ਰਾਈਜ਼ਿਜ਼’ ‘ਜੀ.ਐਮ.ਆਰ. ਏਅਰ ਪੋਰਟ ਡਿਵੈਲਪਰਸ’ ਅਤੇ ‘ਡੀ.ਐਲ.ਐਫ.’ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਗੀਦਾਰ ਹਨ।

ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੇਵਾੜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਿੱਲੀ ਨੇ ਵੀ ਬੀ.ਜੇ.ਪੀ. ਨੂੰ ਦੋ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਚੋਣ ਬੌਂਡ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਰਿਪੋਰਟ ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਤਕ ਬੀ.ਜੇ.ਪੀ. ਨੇ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਸਾਲਾਨਾ ਆਡਿਟ ਰਿਪੋਰਟ ਜਮ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਈ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ‘ਦਾਨ’ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਇਹ ਰਕਮ 750 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਵਧੇਰੇ ਹੋਵੇ।
2018-19 ਵਿੱਚ ਦੇਸ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਕੌਮੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਲ 3749.37 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਫੰਡਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 67% ਭਾਵ 2513 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਅਣਜਾਣੇ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕੱਲੀ ਬੀ.ਜੇ.ਪੀ. ਨੂੰ 64% ਭਾਵ 1612 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਮਿਲੇ ਸਨ ਜਦ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ 728.88 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਭਾਵ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਦਾ 29% ਹਾਸਲ ਹੋਇਆ। ਅਣਜਾਣੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ 20000 ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੇ ਦਾਨ ਸਮੇਤ ਚੋਣ ਬਾਂਡਾਂ ਤੋਂ ਹੋਈ ਆਮਦਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿਚ 20000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਦਾਨ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਆਓ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣ ਬਾਂਡਾਂ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਵੈਧਤਾ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਸੰਨ 2017 ਵਿਚ ਚੋਣ ਬਾਂਡ ਕਨੂੰਨ ਨੂੰ ਮਾਨਯੋਗ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਈ ਰਾਜਸੀ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵੈਧਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਏ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਅਫਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਨੂੰ ਧੰਨ ਕੁਬੇਰਾਂ ਦੀ ਬਾਂਦੀ ਬਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੰਭੀਰ ਮਸਲੇ ’ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਚੀਫ ਜਸਟਿਸ ਰੰਜਨ ਗੋਗੋਈ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚੀਫ ਜਸਟਿਸ ਐਸ.ਏ. ਬੋਬੜੇ ਇਸ ’ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਠੋਸ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤਿਆਂ ਦਿਨ ਕਟੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸੁਣਵਾਈ ਲਈ ਹੋਰ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਵੀ ਦਾਇਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਤੇ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਵੋਟਰਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਫੰਡਿੰਗ ਚ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਲਈ ਅਤੇ ਮਨੀ ਬਿੱਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚੋਣ ਬੌਂਡ ਹੋਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦਲੀਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।

2 ਅਪਰੈਲ 2019 ਅਤੇ 24 ਮਾਰਚ 2021 ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਵਾਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਤੇ ਸੁਣਵਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤਾਂ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਪੱਲਾ ਝਾੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਖੁਦ ਹੀ ਪੈਸੇ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮੈਚਿੰਗ ਕਰਕੇ ਪਤਾ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਉਪਲੱਬਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਸੁਣਵਾਈ ਉਦੋਂ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਏ.ਡੀ.ਆਰ. ਨੇ ਅਪਰੈਲ 2021 ’ਚ ਹੋਈਆਂ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਕੇਰਲਾ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਤੇ ਅਸਾਮ ਸਣੇ ਪੰਜ ਰਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਚੋਣ ਬਾਂਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਗੱਫ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਰੋਕ ਲਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਚੀਫ ਜਸਟਿਸ ਐੱਸ.ਏ. ਬੋਬੜੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਬਣੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਮਾਨਯੋਗ ਬੈਂਚ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਰੋਕ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਬਾਈ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪਾਰਟੀ ਬੀ.ਜੇ.ਪੀ. ਨੂੰ ਫੰਡਾਂ ਦੇ ਗੱਫੇ ਦਿੱਤੇ। ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਐਸ.ਵਾਈ. ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ, ‘ਮਾਨਯੋਗ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਚੋਣ ਬਾਂਡਾਂ ਦੁਆਲੇ ਬਣਾਈ ਅਣਉਚਿਤ ਗੁਪਤਤਾ ਨੂੰ ਹਟਾ ਸਕਦੀ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਅਤਿ ਮਾੜਾ ਰੁਝਾਨ ਹੈ।’

ਚੋਣ ਬਾਂਡ ਬਾਰੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਪਨੀ ਐਕਟ 2013 ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੋਧਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਔਸਤ ਮੁਨਾਫੇ ਦੀ 7.5%ਤੱਕ ਦੀ ਸੀਮਾ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਹੁਣ ਕੰਪਨੀਆਂ ਜਿੰਨਾ ਮਰਜ਼ੀ ਫੰਡ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣ ਬਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਹ ਫੰਡ 100% ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਘਾਟੇ ਚ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੀ ਚੋਣ ਬਾਂਡ ਖ਼ਰੀਦ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਭਾਵ ਇਸ ਚੋਣ ਫੰਡ ਦੀ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਲਾਹੇ ਲੈ ਕੇ ਘਾਟੇ ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਐਕਟ ਦੀਆਂ ਧਰਾਵਾਂ ਚ ਵੀ ਤਰਮੀਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਧਾਰਾ 29 ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਪਾਰਟੀ ਕਿਸੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੰਪਨੀ ਤੋਂ ਚੰਦਾ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੀ ਸੀ ਪਰ ਨਵੀਂ ਤਰਮੀਮ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਚੰਦਾ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਬਹੁਤਾ ਵਪਾਰ ਭਾਰਤ ’ਚ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪੈਸੇ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਦਖਲਅੰਦਾਜੀ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਤੇ ਪਾਰਟੀਆਂ ਜਿੱਤਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਹਾਕਮ ਖੇਤੀ ਕਨੂੰਨਾਂ ਵਰਗੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਕੇ ਦੇਸੀ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਂ ਦਾ ਕਰਜ਼ ਉਤਾਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਨਤਾ ਦੀ ਸੰਘੀ ਘੁੱਟਦੇ ਹਨ। ਪੁੁਰਾਣੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਬੜੇ ਸਖਤ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਚੋਣ ਬੌਂਡ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਚਾਹੇ 24 ਮਾਰਚ 2021 ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਵੇਲੇ ਮੌਜੂਦਾ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਕੀਲ ਵੱਲੋਂ ਚੋਣ ਬਾਂਡ ਦਾ ਤਾਂ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਬੇਨਾਮੀ ਬੌਂਡਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛਾਂਹ ਖਿੱਚੂ ਕਦਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਅਫਸੋਸ, ਮਾਣਯੋਗ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮਾਂ ਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਠੋਸ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਚੰਦੇ ਦਾ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੰਦਾ ਕਿਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਚੰਦਾ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਮਨਾਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਤੇ ਬਦਨਾਮ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਬਹੁਕੌਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇ ਧਨ ਦੇ ਹੋਣ ਸਬੰਧੀ ਬੜੇ ਜਾਇਜ਼ ਇਤਰਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਕਿਨਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੈਸੇ ਲੈ ਕੇ ਅਤਿਵਾਦ ਭੜਕਾਉਣ, ਦੰਗੇ-ਫਸਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਆਦਿ ਮੁੱਦੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਦੀ ਇਹ ਦਲੀਲ ਵੀ ਖਾਰਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਕੰਪਨੀਆਂ ਪੈਸੇ ਡੀਮੈਟ ਤਰੀਕੇ ਰਾਹੀਂ ਦੇਣ। ਅਜੇ ਵੀ 4 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰੀਆਂ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਮਾਨਯੋਗ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਕੋਲ ਪੈਂਡਿੰਗ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ 2018 ’ਚ ਪਾਈ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦੀ ਜਲਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਲਈ 21.07.2021 ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਵੀ ਪਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਪਰਨਾਲਾ ਉੱਥੇ ਦਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰੋਲ ਪੈਸੇ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਲੋਕ ਖੁਦ ਹੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਣ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ -ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮੁੱਲ ਲੈਣ ਲਈ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਜਨਤਕ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਢਣ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਚੇਤੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅਜਿਹੀ ਖੇਡ ਖੇਡਨ ਵਾਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਉਖਾੜ ਕੇ ਵਗਾਹ ਮਾਰਨ।

ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾਊਦ
2021 ਦਾ ਲੱਗਭਗ ਪੂਰਾ ਸਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਸਾਨ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਲੜੇ ਗਏ ਸ਼ਾਨਾਮੱਤੇ ਕਿਸਾਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਰਮਿਆਨ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਾਨ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੜਾਕੂ ਸੰਗਠਨਾਂ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਪਸੰਦ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਵਾਂ, ਹਾਂ ਪੱਖੀ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਸਾਲ ਦੇ ਅਖੀਰ ਜਿਹੇ ਵਿਚ, 19 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਲਹੂ ਵੀਟਵੇਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਅੱਗੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕਣੇ ਪਏ ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕਿਸਾਨ-ਮਜ਼ਦੂਰ, ਖੱਪਤਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਤਿੰੰਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਾਪਿਸ ਲੈਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਅਲੋਕਾਰੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰ ਉਹ ਤਬਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ, ਸਾਰੇ ਵਧਾਈ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਜਿੱਤ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਏ ਗਏ ਜੋ ਇਸ ਵੱਡੀ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਜ਼ਬ ਵੀ ਸਨ।
ਹੁਣ ਨਵਾਂ ਸਾਲ 2022 ਚੜ੍ਹ ਪਿਆ ਹੈ। ਲੋਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਵਧਾਈਆਂ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਧਾਈਆਂ ਦੇਣ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿਚ ਗਰੀਬ ਲੋਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪਰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਆਟਾ, ਦਾਲਾਂ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਦੁੱਧ ਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਸਤਾਂ ਮਹਿੰਗੇ ਭਾਅ ’ਤੇ ਖਰੀਦ ਕੇ ਜੂਨ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਹ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਹ ਵਸਤਾਂ ਪਹੁੰਚ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਚੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ ਹੈ!
ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਔਰਤ ਕਿਸੇ ਪੇਂਡੂ ਦਾਨਿਸ਼ਮੰਦ ਦੇ ਘਰ ਦੁੱਧ ਲੈਣ ਗਈ ਤੇ ਉਸ ਸੁੱਘੜ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਵਧਾਈਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਅੱਗੋਂ ਉਹ ਸਿਆਣਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਕਾਹਦੀ ਵਧਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈਂ ਕੁੜੀਏ ! ਤੂੰ ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਵੀ ਪਾਈਆ ਦੁੱਧ ਮੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਗਈ ਸੈਂ ਤੇ ਅੱਜ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਵੀ ਉਹੀ ਪਾਈਆ ਦੁੱਧ ਮੁੱਲ ਹੀ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲੀ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਕਾਹਦੀ ਵਧਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਚੜ੍ਹਨ ’ਤੇ?’’ ਉਹ ਔਰਤ ਚੁੱਪ ਕਰਕੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਬਜੁਰਗ ਦੀ ਗੱਲ ਉਸਦੇ ਪੱਲੇ ਪਈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਪਰ ਇਸ ਗਲ ਤੋਂ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੀ ਆਰਥਿਕ ਲੁੱਟ 2021 ਵਿਚ ਕਿਰਤੀ ਵਰਗ ਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਉਹੋ ਲੁੱਟ 2022 ਵਿਚ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣੀ ਹੈ। ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਕਿਰਤੀ ਵਰਗ ਲਈ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਵਾਂ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਪਧਾਰੇਗਾ।
ਅੰਤਾਂ ਦੀ ਮਹਿੰਗਾਈ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਦਾਲ ਦਾ ਭਾਅ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸੌ ਰੁਪਏ ਕਿਲੋ, ਕਣਕ ਦਾ ਆਟਾ 25 ਰੁਪਏ ਕਿਲੋ, ਮੱਕੀ ਦਾ ਆਟਾ 40 ਰੁਪਏ ਕਿਲੋ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਤੇਲ 200 ਰੁਪਏ ਕਿਲੋ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਰਸੋਈ ਗੈਸ ਤੇ ਕੱਪੜਾ ਤਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਉਂਜ ਹੀ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਰੁੱਖੀ-ਮਿੱਸੀ ਖਾ ਕੇ, ਅੱਧ-ਭੁੱਖੇ ਰਹਿ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹੋ ਹਾਲ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭੁੱਖੇ ਮਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਮੁੰਡੇ-ਕੁੜੀਆਂ ਟੈਂਕੀਆਂ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਿਆਂ ਥਾਂ ਪੁਰ ਥਾਂ ਪੁਲਸ ਤੋਂ ਹੱਡ ਕੁਟਵਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮੰਗਣ ਗਈਆਂ ਸਾਡੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਖਸ਼ਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
ਨਵਜਨਮੇ ਬੱਚੇ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਮਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਨਾ ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਲਾਜ ਦੇ ਕੋਈ ਸਾਰਥਿਕ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਖਸਤਾ ਹੋਈ ਪਈ ਹੈ।
ਸਰਕਾਰੀ ਸਿਹਤ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਗੋਂ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਮਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਨਿੱਜੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਨੂੰ ਬੜ੍ਹਾਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਕਿਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੱਚੇ ਕਾਮੇ ਨੂੰ ਬਰੇਨ ਹੈਮਰੇਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਗਹਿਣਾ-ਗੱਟਾ ਸੀ ਉਹ ਵੀ ਵਿਕ ਗਿਆ ਤੇ ਘਰੇ ਜੋ ਰਿਣੀ-ਚਿਣੀ ਸੀ ਉਹ ਵੀ ਪਲਾਂ ’ਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ। ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਚੋਖੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਗੱਲ ਕੀ, ਸਾਰਾ ਘਰ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਉਹ ਮਰੀਜ ਫੇਰ ਵੀ ਮੰਜੇ ’ਤੇ ਪਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਥੁੜ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਹੀ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਕਤ ਹਸਪਤਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੰਸਥਾ ਵਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਵੀ ‘ਚੈਰੀਟੇਬਲ’ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ’ਚ ਦਯਾ ਭਾਵ ਜਾਂ ਚੈਰਿਟੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਹੀਂ, ਐਸੇ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਣ ਜੋਗੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਡਾਢੀ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਤੇ ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਭੋਜਨ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਉੱਥੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ’ਚ ਵੀ ਓੜਕਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਗਰੀਬ ਲੋਕੀ ਮਹਿੰਗਾ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਇਲਾਜ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਖਸਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬੇਇਲਾਜ਼ੇ ਮਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਾਧਾਂ ਦੇ ਡੇਰਿਆਂ ਤੋਂ ਸਵਾਹ ਦੀਆਂ ਪੁੜੀਆਂ ਤੇ ਧਾਗੇ-ਤਵੀਤ ਲੈ ਕੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਟਾਲਣ ਦੇ ਅਸਫਲ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਹਿੰਗਾਈ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਦੀ ਜੋ ਤਰਸਯੋਗ ਅਵਸਥਾ 2021 ਵਿਚ ਸੀ ਉਹੀ 2022 ਵਿਚ ਵੀ ਰਹਿਣੀ ਹੈ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਾਹਦਾ ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਤੇ ਕਾਹਦੀ ਵਧਾਈ, ਜਦੋਂ ਥੁੜੇ-ਟੁੱਟੇ, ਲੁੱਟੇ-ਲਿਤਾੜਿਆਂ ਲਈ ਬਦਲਿਆ ਹੀ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ! ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 75 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਸ਼ੁਭ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਬਹੁੜਿਆ।
ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੋਹੜ ਦਾ ਜਿਕਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਗੱਲ ਅਧੂਰੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਹ ਕੋਹੜ ਹੈ ਅਖੌਤੀ ਉਚ ਜਾਤੀ ਹੰਕਾਰ ’ਚੋਂ ਉਪਜਦਾ ਅਸੱਭਿਅਕ ਜਾਤੀ- ਪਾਤੀ ਵਿਤਕਰਾ ਅਤੇ ਅਣਕਿਆਸੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ। ਉਂਜ ਤਾਂ ਇਹ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਹਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਦਲਿਤਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਹਾਲਾਤ ਹੋਰ ਵੀ ਖਤਰਨਾਕ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ’ਚ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਮੰਨੂਵਾਦੀ, ਕੱਟੜ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਲਈ ਪੂਰਾ ਤਾਣ ਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫਿਰਕੂ-ਕੱਟੜਵਾਦੀ ਤਾਕਤਾਂ ਪੂਰਾ ਜੋਰ ਫੜ੍ਹ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾ ਕੇ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਵਿੰਗ ਭਾਜਪਾ ਕੇਂਦਰੀ ਰਾਜ-ਭਾਗ ’ਤੇ ਕਾਬਜ ਹੋਣ ’ਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ, ਦਲਿਤਾਂ, ਇਸਤਰੀਆਂ, ਕਬਾਇਲੀਆਂ ’ਤੇ ਬਿਆਨੋਂ ਬਾਹਰੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਨਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਸਥਿਤੀ ਇਉਂ ਹੀ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਕਿਸਨੂੰ ਵਧਾਈਆਂ ਤੇ ਕਾਹਦੀਆਂ ਵਧਾਈਆਂ!
ਹਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਕ ਉਹ ਤਬਕਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਵੀ ਪੂਰੀਆਂ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ’ਤੇ ਇਹ ਐਸ਼ੋ-ਆਰਾਮ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ’ਚ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣੇ ਹਨ। ਬਲਕਿ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ‘ਸੁਵੱਲੀ ਨਜ਼ਰ’ ਸਦਕਾ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਧਨ ਅੰਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਬੀਤੇ ਸਾਲ ਵੀ ਅਥਾਹ ‘ਬਰਕਤ’ ਪਈ ਸੀ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ’ਚ ਢੇਰਾਂ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਚੇਤੇ ਰਹੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨ ਸੰਪੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਦਲਿਤ ਵੀ ਹਨ।
ਇਸ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿਚ ਅਸੈਂਬਲੀ ਚੋਣਾਂ ਫੇਰ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਤੈਅ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਲੁਭਾਉਣੇ ਵਾਅਦਿਆਂ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਲਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮਾ ਕੇ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਉਹੀ ਰਾਜਸੀ ਠੱਗੀ ਮਾਰਨ ਲਈ ਧਨਾਢ ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਇਸ ਵਾਰ ਵੀ ਪੱਬਾਂ ਭਾਰ ਹੋਈਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ।
ਲੋਟੂਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਖਤਮ ਕਰਨ, ਮਹਿੰਗਾਈ-ਕਾਲਾਬਾਜ਼ਾਰੀ, ਕੁਪੋਸ਼ਣ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ, ਮਿਆਰੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਸਾਫ ਪਾਣੀ, ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮਕਾਨ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ, ਸਨਮਾਨ ਯੋਗ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ ਆਦਿ ਦੇਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸੋਚਣ ਦੀ ਘੜੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ?
ਚੋਣਾਂ ਹੋ ਜਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ 75 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵੋਟਾਂ ਪਾਉਣ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਤੋਂ ਸਬਕ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਕਿਰਤੀਆਂ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੰਗਾਲੀ ਤੇ ਹੋਰ ਤੰਗੀਆਂ-ਤੁਰਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਸਲ ਕਾਰਨ, ਭਾਵ ਜਮਾਤੀ ਲੁੱਟ ਦੀ ਜਾਮਨੀ ਕਰਦੀਆਂ ਲੋਕ ਮਾਰੂ ਨੀਤੀਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂੰ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲੈਣ ਵੇਲੇ ਧਰਮਾਂ ਜਾਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠ ਕੇ ਇਕਮੁੱਠ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਬਕ ਸਿੱਖ ਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਿੜ ਮੱਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਡਾ. ਭੀਮ ਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੇ ਵੱਡਮੁੱਲੇ ਵਿਚਾਰ ‘‘ਪੜ੍ਹੋ,ਜੁੜੋ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰੋ’’ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਅੰਤ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ’ਤੇ ਪੁੱਜਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਚੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਬਦਲਣ ਲੱਗਿਆ। ਜੇ ਕਿਰਤੀ-ਕਿਸਾਨਾਂ, ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁੜੵਕੇ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੀ ਲੁੱਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਮਾਤੀ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ ਤਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ-ਦਲਿਤਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਕੋ-ਇਕ ਹੱਲ ਹੈ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਲੀਹਾਂ ’ਤੇ ਜੱਥੇਬੰਦ ਹੋਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈਣਾ । ਗੁਰੂਆਂ-ਪੀਰਾਂ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਚੰਗੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹਿੱਤ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈਣ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ ਸੀ। ਸੰਘਰਸ਼ ਅਮਲੀ ਵੀ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਵੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ
‘‘ਆਪਣ ਹੱਥੀਂ ਆਪਣਾ ਅਪਿ ਹੀ ਕਾਜ ਸੁਆਰੀਏ’’
ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਲੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ, ਤਿ੍ਰਸਕਾਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਿਰਤੀਆਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਦਿਹਾਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਇਕਮੁੱਠ ਹੋਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈਣਾ ਹੀ ਠੀਕ ਰਾਹ ਹੈ। ਇਸੇ ਅਸੂਲ ਤੇ ਚਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਦਿਹਾਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਭਾ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਮੋਰਚਾ ਬਣਾ ਕੇ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੀਮਤ ਹੀ ਸਹੀ ਪਰ ਗਿਣਨਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਵੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਮੋਰਚਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਆਉ 2022 ਦਾ ਵਰ੍ਹਾ ਲੁੱਟੇ-ਲਿਤਾੜੇ, ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ-ਦਲਿਤ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਹੋਣੀ ਬਦਲਣ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਤਹੱਈਆ ਕਰਦਿਆਂ ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਹਕੀਕੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਬਨਾਉਣ ਦੇ ਸੁਵੱਲੇ ਰਾਹ ਪਈਏ।

ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਗੁਹਾ
ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਅਸੀਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਦੀ ਪੰਜਾਹਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮਨਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਭਾਵੇਂ ਉਥੋਂ ਦੇ ਜਲਾਵਤਨ ਦੇਸ਼ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਅਪਰੈਲ 1971 ਵਿੱਚ ਹੀ ‘ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਵਾਹਕ ਸਰਕਾਰ’ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ 6 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਸੀ। ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਏ.ਏ.ਕੇ. ਨਿਆਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ 16 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਹਫਤਿਆਂ ਮਗਰੋਂ ਸ਼ੇਖ ਮੁਜੀਬਰ ਰਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਨਵੇਂ ਮੁਲਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਢਾਕਾ ਪਰਤ ਗਏ ਸਨ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਨਾਏ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਤਿੰਨ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਸਨ। ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਗਰੁੱਪ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕੱਟੜ ਸਿਆਸੀ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਦਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਦਿ੍ਰਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਭਰੀ ਚਤੁਰਾਈ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋਈ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਪੀ। ਦੂਜਾ ਗਰੁੱਪ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ’ਤੇ ਹੋਈ ਇਸ ਜਿੱਤ ਨੂੰ 1962 ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਹੱਥੋਂ ਮਿਲੀ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਹਾਰ ਦੀਆਂ ਦੁੱਖਦਾਈ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਸਮਝਿਆ।
ਇਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੀਜਾ ਗਰੁੱਪ ਵੀ ਸੀ ਜੋ 1971 ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾਲੋਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਜਾਂ ਨੈਤਿਕ ਜਿੱਤ ਵਧੇਰੇ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਨੀ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰੇ ਅਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਬਣਾਏ ਗਏ ਦੋ-ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਆਖਰ ਗਲਤ ਸਾਬਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਗਸਤ 1947 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਅਟੱਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਹਿੱਤ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਤਾਣ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਚਾਹੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਟੇਟ ਅਤੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਪਾਰਟੀ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟਗਿਣਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇਵੇਗੀ। ਚਾਹੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਗੂ ਘੜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਠਾ ਗੇੜਾ ਨਾ ਦੇ ਸਕਣ, ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਗਣਤੰਤਰ ਜਿਨਾਹ ਦੇ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਜੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣੇਗਾ ਕਿ ਇੱਕ ਮੁਲਕ ਦੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਅੰਦਰ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਿਲਜੁਲ ਕੇ ਭਰਾਤਰੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ।
1971 ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਗਰੁੱਪ ਨੂੰ ਆਪਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਆਖੀਏ। ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸੋਚ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹਾਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਸਨ ਕਿ ਬਹੁਲਤਾਵਾਦ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਨਾਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਧਰਮ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਪਿਰੋਣ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਗੌਰਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਬਣੀ ਬੰਗਾਲੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਪੱਖਪਾਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। 1947 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤਕ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਹਿਜ਼ਰਤ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। 1971 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਵਸੋਂ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਦਸ ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸਾ ਸੀ (ਜਦੋਂਕਿ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਸੋਂ ਦੋ ਫੀਸਦੀ ਤੋੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸੀ)। ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਉਲਟ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਹੇ ਕਈ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰ ਜੀਬਨ ਕਨ੍ਹਾਈ ਦਾਸ ਤੇ ਚਿੱਤ ਰੰਜਨ ਦੱਤਾ ਅਤੇ ਬਜੁਰਗ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ ਮੋਨੀ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਕਲਪਨਾਸ਼ੀਲ ਵਕੀਲ ਕਮਲ ਹੁਸੈਨ ਵੱਲੋਂ 1972 ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਨਵਾਂ ਗਣਤੰਤਰ ਮੁਲਕ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਣਗੇ। ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਦਵਾਨ ਐੱਸ.ਸੀ. ਸੇਨ ਨੇ ਉਦੋਂ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਨਵਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ‘ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਟੇਟ ਧਰਮ ਬਣਾਉਣ’ ਅਤੇ ‘ਸਿਆਸੀ ਮੰਤਵਾਂ ਲਈ ਧਰਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ’ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਭੇਦਭਾਵ ਖਤਮ’ ਕਰਨਾ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਫਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 1975 ਵਿੱਚ ਮੁਜੀਬਰ ਰਹਿਮਾਨ ਦੇ ਕਤਲ ਮਗਰੋਂ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਵਾਪਸੀ ਕਰ ਲਈ। ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਇਰਸ਼ਾਦ ਦੇ ਫੌਜੀ ਰਾਜ ਨੇ ਨਿਗਲ ਲਿਆ ਅਤੇ 1986 ਵਿੱਚ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੋਧ ਕਰ ਕੇ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੌਮੀ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਆਵਾਮੀ ਲੀਗ ਫਿਰ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਉਸ ਮੌਕੇ ਫਿਰ ਪੁਰਾਣਾ, ਅਸਲੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਖੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਕਰ ਨਾ ਸਕੇ।
ਆਪਣੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੇ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਖੋਂ ਕਾਫੀ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ, ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ ਅਤੇ ਜੀ.ਡੀ.ਪੀ. ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਵਰਗੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੂਚਕ ਅੰਕਾਂ ਸਬੰਧੀ ਇਹ ਭਾਰਤ ਨਾਲੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਿਹਤਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ ਵੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਦੇ ਦਿ੍ਰਸ਼ਟੀਕੋਣ ’ਤੇ ਖਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਿਆ, ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ’ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲੇ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
ਸਾਲ 1971 ਦੇ ਉਲਟ, ਅੱਜ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਲਤਾਵਾਦ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਚੰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਮਈ 2014 ਵਿੱਚ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣਤੀਵਾਦ ਦੇ ਏਜੰਡੇ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਹੈ। ਸਤੰਬਰ 2015 ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੂੰ ਭੀੜ ਵੱਲੋਂ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਸੰਬਰ 2021 ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਈਸਾਈਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ ਤੱਕ, ਮੋਦੀ ਸ਼ਾਸ਼ਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੋਏ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ੇਖ ਹਸੀਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ’ਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੱਟਗਿਣਤੀਆਂ ’ਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ’ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੁੱਪ ਧਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਮਈ 2019 ਵਿੱਚ ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨਾ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਅਹਿਮ ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੋਰ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਰਜਿਸਟਰ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਤੇ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਸੋਧ ਕਾਨੂੰਨ ਘੜਣ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਭਾਵੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਦੋਸ਼ਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ।
ਸੀ.ਏ.ਏ. ਅਤੇ ਐੱਨ.ਆਰ.ਸੀ. ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ-ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ‘ਸਿਉਂਕ’ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਬੇਹੂਦਾ ਗੱਲ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੇ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਅਕਤੂਬਰ 2019 ਵਿੱਚ ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮਿਸਬਾਹ ਕਮਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ‘ਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਘੱਟਗਿਣਤੀਆਂ ’ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਵੇਗਾ।’
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮੌਲਾਣੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤਕਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਐੱਨ.ਆਰ.ਸੀ. ਦਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ‘ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰ੍ਹੇਆਮ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਖਸ਼ਣਗੇ।’
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਿੰਦਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਲਈ ਇਹ ਖੇਡ ਖੇਡਣਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਖਤਰਨਾਕ ਗੱਲ ਹੈ। ਅਪਰੈਲ 2021 ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਢਿੱਡ ਨਹੀਂ ਭਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ’ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਟਕਾਰ ਲਗਾਈ ਸੀ।
ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿ੍ਰਣਮੂਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਮੁੱਦਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਕਾਮ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਚੋਣਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਹਨ-ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਅਤੇ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਿ ਨਾਕਾਮ ਹੋ ਗਈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਯੂ.ਪੀ. ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਵੀ ਫਿਰਕੂ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਚੋਣ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਸੀ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਖੁਦ ਵਾਰਾਨਸੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਸ਼ੇਖੀ ਭਰੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ।
1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜਿਨਾਹ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਹੁਣ, 2020ਵਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਮੋਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਦਬਦਬਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਦੇ ਸੂਤਰ ਵਿਚ ਪਿਰੋਏ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿ ਸਕਣ। ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਦਸੰਬਰ 1971 ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਨਾਲ ਦੋ-ਰਾਸ਼ਟਰ ਸਿਧਾਂਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਧ-ਫੁੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ
ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਚੌਤਰਫ਼ਾ ਸੰਕਟਗ੍ਰਸਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਸ ਢਾਂਚੇ ਦੀਆਂ ਜਗੀਰੂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ’ਚ ਨਰੋਈਆਂ, ਜਮਹੂਰੀ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ’ਚ ਵੀ ਅੰਤਾਂ ਦਾ ਨਿਘਾਰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ’ਚ ਜਮਹੂੀਅਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ‘ਨਾਮ ਨਿਹਾਦ’ ਦਾਅਵੇਦਾਰ, ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ਸਮੇਂ ਜੋ ਬੇਨਿਯਮੀਆਂ ਤੇ ਘਾਟਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਨੇ ਦਰਸਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਅੰਦਰੋਂ ਕਿੰਨੀ ਖੋਖਲੀ ਤੇ ਅਧੂਰੀ ਹੈ। ਲੱਖਾਂ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਨਸਲੀ ਤੇ ਰੰਗ ਭੇਦ ਕਾਰਨ ਵੋਟਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਹੀ ਮਹਿਰੂਮ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲੁੱਟੀ ਪੂੰਜੀ ’ਚੋਂ ਦਿੱਤੇ ‘ਫੰਡਾਂ’ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪਦ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਜਿਸ ਬੇਹਿਆਈ ਨਾਲ ਖਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੋਣ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੂਦ ਸਮੇਤ ਕਿੰਨੀਆਂ ਜਰਬਾਂ ਲਾ ਕੇ ‘ਉਧਾਰ’ ਲਈ ਪੂੰਜੀ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੂਦ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਮੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਅਮਰੀਕਣ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਨੂੰ ਬਹੁਕੌਮੀ ਕਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ‘ਬਾਂਦੀ’ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਵੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਨਾ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਦੇ ਲੁੱਕਵੇਂ ਪੈਂਤੜੇ ਦੇ ਉਲਟ ਅੱਜ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣੇ ਰਾਜਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰੇਆਮ ‘ਚੰਦਾ’ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖਰੀਦੋ-ਫਰੋਖ਼ਤ ਰਾਹੀਂ ਧਨਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ’ਚ ਭੁਗਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਵੱਡੀ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਕ ਛਲਾਵਾ ਤੇ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਲਈ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਬਾਂਦੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਰਖ਼ਰੀਦ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਝੂਠੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਜ਼ਰੀਏ ਤੇ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਨਪਸੰਦ ਰਾਜਨੀਤਕ ਧਿਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਹਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ’ਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ।
ਇਸ ਗੰਦੀ ਖੇਡ ਦਾ ਅਸਰ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹਮਾਇਤੀ ਰਾਜਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜੀ ਕਿਰਦਾਰ ’ਚ ਆਏ ਨਿਘਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਸਾਫ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੇ ਆਗੂਆਂ ਲਈ ਚੋਣਾਂ ਕੇਵਲ ਲੁੱਟ ਦਾ ਮਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਧਨਵਾਨ ਬਣਨ ਦਾ ਇੱਕ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅਵਸਰ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਸਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਤੇ ਫਿਰ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਧੰਨ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣੇ ਤੇ ਗੈਰ ਸਮਾਜੀ ਕੰਮਾਂ ’ਚ ਲਿਪਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੋਹੀਂ ਹੱਥੀਂ ਲੁੱਟੀ ਦੌਲਤ ’ਚੋਂ ਦਿੱਤੀ ‘ਦਾਨ’ ਦੀ ਅਥਾਹ ਰਕਮ ਹੀ ਹੈ। ਪੈਸੇ ਲੈ ਕੇ ਚੋਣਾਂ ਲੜਨ ਤੇ ਅੱਗੋਂ ਕਿਸੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਦੇ ਹੱਕ ’ਚ ਚੋਣ ਮੈਦਾਨ ’ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣ ਲਈ ਵੀ ‘ਧੰਨ ਦਕਸ਼ਨਾ’ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਕਮ ਧਿਰ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ’ਚ ਆਮਦ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਸ ਵਲੋਂ ਬਣਾਈ ਚੱਲ-ਅਚੱਲ ਜ਼ਾਇਦਾਦ (ਨਾਮੀ ਤੇ ਬੇਨਾਮੀ) ਦੇ ਅੰਤਰ ਤੋਂ ਹੀ ਭਲੀਭਾਂਤ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੰਮ ’ਚ ਹਾਕਮ ਧਿਰ ਦਾ ਕੋਈ ਰਾਜਸੀ ਦਲ ਜਾਂ ਨੇਤਾ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਦੀ ਖੇਡ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹੀ ਦਲ ਬਦਲੀ ਦੀ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤ ਤੇ ਗੰਦੀ ਖੇਡ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਰਾਜਸੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਤੇ ਅਮਲਾਂ ਦੇ ਲੜ ਲੱਗ ਕੇ ਅਜਿਹੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਮੌਜਾਂ ਲੁੱਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹੀ ‘ਸੱਜਣ ਠੱਗ’ ਨਵੇਂ ਲਾਭਾਂ ਤੇ ਪਦਵੀਆਂ ਲਈ ਏਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਕ ਰੰਗ ਬਦਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ’ਚ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਤਨ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦਾ। ਜਿਸ ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਭਿ੍ਰਸ਼ਟ ਅਮਲਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਲ ਬਦਲੂਆਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਪੀ-ਪੀ ਕੇ ਕੋਸਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਨੇਤਾ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਦੀ ਚਾਦਰ ਓੜ੍ਹ ਕੇ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਉਸੇ ਪਾਰਟੀ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਮਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਤੇ ਧੋਖੇ ਭਰੇ ਕਾਰੇ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਸੱਜਣ ਦੋਨੋਂ ਉਂਗਲਾਂ ਖੜੀਆਂ ਕਰਕੇ ‘ਜਿੱਤ’ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਨਵੇਂ ਦਲ ’ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੱਦਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਦਾਲ ਨਾ ਗਲੇ, ਤਾਂ ਅੱਖ ਦੇ ਪਲਕਾਰੇ ’ਚ ਮੁੜ ਪੁਰਾਣੇ ਦਲ ਦਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ‘ਅਸੂਲੀ ਸੋਚ’ ਜਾਂ ‘ਮਾਂ ਪਾਰਟੀ’ ’ਚ ਪਰਤਣ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ‘ਮਾਂ ਪਾਰਟੀ’ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗਾਲੀਆਂ ਤੇ ਲਾਈਆਂ ਝੂਠੀਆਂ-ਸੱਚੀਆਂ ਤੁਹਮਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਨੇਤਾ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ‘ਆਦਰ ਸਹਿਤ’ ਆਪਣੇ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਪਲ ਭਰ ’ਚ ਹੀ ਵਿਸਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਉਂਝ ਤਾਂ ਦਲ ਬਦਲੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇਸ਼ ਭਰ ’ਚ ਸਾਰੇ ਹੀ ਰਾਜਸੀ ਦਲਾਂ ’ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਇਸ ਗਲੀਜ਼ ਕੰਮ ’ਚ ਕੁੱਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੀ ਤੇਜ਼ੀ ਆਈ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਇਸ ਧੰਦੇ ਦੇ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਫੜ੍ਹਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੋ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ ਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਟਿਕਟ ਤੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਛੱਡ ਕੇ ਭਾਜਪਾ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਨ ’ਚ ਕੋਈ ਸ਼ਰਮ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ’ਚ ਆਗੂ ਰੋਲ ਤੇ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਜਨਮਦਾਤੀ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦਾ ਆਪਣੇ ਜਨਮ (1925) ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਮਰਾਜ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਰਦਾਰ ਸ਼ਾਇਦ ਕੈਪਟਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਿੱਤ ਚੇਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ! ਉਂਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕੰਮ 1947 ’ਚ ਹੀ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ ਸੀ। ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀ ਰਾਜੇ, ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ ਭਗਤ ਤੇ ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਸਮਰਥਕ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੀ ਮੁੱਢੋਂ ਵਿਰੋਧੀ ਰਹੀ ਜਨ ਸੰਘ (ਹੁਣ ਭਾਜਪਾ) ਵਰਗੀ ਕਿਸੇ ਗੈਰ ਕਾਂਗਰਸੀ ਰਾਜਸੀ ਪਾਰਟੀ ਜਾਂ ਸੰਗਠਨ ’ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਤੇ ਜਮਾਤੀ ਪਹੁੰਚ ਕਾਰਨ ਸਾਮਰਾਜੀ ਟੋਡੀ ਰਾਤੋ ਰਾਤ ‘ਚਿੱਟਾ ਖੱਦਰ’ ਪਾ ਕੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਸਜ ਗਏ। ਅਨੇਕਾਂ ਅਕਾਲੀ ਤੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਆਗੂ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਪਦਵੀਆਂ ਤੇ ਧਨ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵਲੋਂ ਆਪਣੇ ਭਰਿਸ਼ਟ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦੀ ਪਟਾਰੀ ਖੁਲ੍ਹ ਜਾਣ ਦੇ ਡਰੋਂ ਭਾਜਪਾ ’ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਜਪਾ ’ਚੋਂ ਵੀ ਰਾਜ ਭਾਗ ਦੇ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਅਨੇਕਾਂ ਸੱਜਣ ‘ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ’ ਤੇ ‘ਰਾਮ ਭਗਤੀ’ ਦਾ ਭਾਜਪਾਈ ਚੋਲਾ ਉਤਾਰ ਕੇ ਕਾਂਗਰਸ ਜਾਂ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਪੱਲਾ ਫੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹਨ। ‘ਆਪ’ ਤਾਂ ਦੂਸਰੇ ਰਾਜਸੀ ਦਲਾਂ ’ਚੋਂ ਦਰਕਾਰੇ ਜਾਂ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕਰਕੇ ਕੱਢੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਨਾਹਗਾਰ ’ਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹੀ ਵਰਤਾਰਾ ਬਸਪਾ ’ਚ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ‘ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਅਲੰਬਰਦਾਰੀ’, ‘ਸੰਘਾਂਤਮਕ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ਰਾਜਾਂ ਲਈ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ, ‘ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਤੇ ਲੋਕ ਰਾਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਜਾਂ ‘ਰਾਮ ਭਗਤ’ ਹੋਣ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਸਭ ਦਾਅਵੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪ੍ਰਤੀ ਲਗਨ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਵਿਉਪਾਰ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣਾ ਉਲੂ ਸਿੱਧਾ ਕਰਨ ਦੇ ਪੈਂਤੜੇ ਸਿੱਧ ਹੋਏ ਹਨ।
ਸਵਾਲ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ’ਚ ਆਏ ਹਕੀਕੀ ਬਦਲਾਅ ਜਾਂ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਹੇਠ ‘ਬੁਰੇ’ ਤੋਂ ‘ਚੰਗੇ’ ਰਾਜਸੀ ਦਲ ’ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਉਪਰ ਉਂਗਲ ਧਰਨ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਭਾਵਨਾ ਅਧੀਨ ‘ਦਲ ਬਦਲੀ’ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘‘ਦੇਰ ਆਏ ਦਰੁਸਤ ਆਏ’। ਪ੍ਰੰਤੂ ਜੇਕਰ ਦਲ ਬਦਲੀ ਸਿਰਫ ਤੇ ਸਿਰਫ ਟਿਕਟ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਲਾਲਸਾ ਅਧੀਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਤੇ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਭਰੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਜਸੀ ਪਲੱਥੇਬਾਜ਼ੀ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ‘ਲੋਕ ਸੇਵਾ’ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ‘ਰਾਜਨੀਤੀ’ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਉਪਰ ‘‘ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤ ਤੇ ਸਵਾਰਥੀ’’ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਤੁਹਮਤਾਂ ਲੱਗ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤ ਰਾਜਸੀ ਵਰਤਾਰਾ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। ਲੁੱਟੇ ਜਾ ਰਹੇ, ਤੰਗੀਆਂ-ਤੁਰਛੀਆਂ ਸਹਾਰ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਛੜੇਵੇਂ ਦਾ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰਲੇ ਲੁਟੇਰੇ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਜਨ ਸਮੂਹਾਂ ਅੰਦਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਤੇ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤ ਰਾਜਸੀ ਦਲਾਂ ਤੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਚੁੰਗਲ ’ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਸਥਾਪਤੀ ਵਿਰੋਧੀ ਜਨਤਕ ਲਹਿਰ ਉਸਾਰਨ ’ਚ ਆਪਣੀ ਬਣਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਨ। ਇਸ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਬਲ ਉਪਰ ਉੱਭਰੀ ਸਥਾਪਤੀ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਨਤਕ ਲਹਿਰ ਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਘੋਲ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੀ ਜ਼ਾਮਨੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸੱਤਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ’ਚ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰੇ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹੀ ਜੁਆਬਦੇਹ ਹੋਵੇ। ‘‘ਬੁਰੇ-ਭਲੇ’’ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੀ ਦਲ ਬਦਲੀ ਵਰਗੀ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਮੁੱਢੋਂ ਖਾਤਮਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਵਾਂ ਸਾਲ 2022 ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਉਮੰਗਾਂ ਤੇ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਮੀਦਾਂ; ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਰੁੱਧ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਆਪੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਿਖੇਰਾ ਕਰਨ ਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ (ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ) ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਤੇ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਜੋ ਭੁਖਮਰੀ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਗਰੀਬੀ, ਕੁਪੋਸ਼ਨ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦੀਆਂ ਅੱਤ ਭੈੜੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ, ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਦਰਪੇਸ਼ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਅਜੋਕੀਆਂ ਅੱਤ ਦੀਆਂ ਭੈੜੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਇਕੋ-ਇਕ ਕਾਰਨ ਦੱਸਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਧੀਨ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪੂੰਜੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦੀ ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਵੱਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹਵਸ। ਇਹ ਹਵਸ ਹੀ ਅਮੀਰੀ-ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਖਤਰਨਾਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਧਾ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਮਾਨਵੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੇ ਖਤਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਹਾੜ ਉਪਰ ਖਲ੍ਹਾਰ ਦੇਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਸਿਰਜਕਾਂ ਤੇ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਵਲੋਂ ਜ਼ੋਰ-ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ‘‘ਸਿਰਫ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਨਿਜ਼ਾਮ ਹੀ ਸਮਾਜੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸਿੱਖਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ ਤੇ ਇਸਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਭ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਹੈ।’’ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਤੇ ਜ਼ਰਖਰੀਦ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰਹੀਨ ਦਾਅਵਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸੱਚ ਨੂੰ ਝੂਠ ਤੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਜਾਂ ਬਹਾਨਾ ਅਜਾਈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਕਰੂਪ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਬੇਪਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਰਹਿਤ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੱਥਾਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਝੂਠਲਾਉਣ ਜਾਂ ਉਸਤੋਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਚੰਗੇਰਾ ਵਿਗਿਆਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ’ਚ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਫਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਕੂੜ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਉਮਰ ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਹੋਰ ਲੰਮੇਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਜਬਰ ਤੇ ਝੂਠ ਦੇ ਆਸਰੇ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਵਾਰਥੀ ਤੱਤ ਬਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੇ । ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ’ਚ ਧੱਸੇ ਹੋਏ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅੰਦਰ ਉਠ ਰਹੀਆਂ ਜਨਤਕ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਠੋਸ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਤੋਂ ਸਮਾਜਵਾਦ ਵੱਲ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਵਾਸਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੰਗਠਨ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਕੇ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਢਣ ਦੀ ਸਾਲ 2022 ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ।
ਇਸ ਮੰਤਵ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਮਾਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੋਰਚਾ ਉਸਾਰਨ ਤੇ ਸਾਂਝੀਆਂ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕਰਨਾ ਮੁੱਢਲੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ, ਭਾਵ ਸੰਕੀਰਨਵਾਦ ਤੇ ਸੁਧਾਰਵਾਦ, ਦੋਨਾਂ ਭਟਕਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਨੁੱਖ ਹੱਥੋਂ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਦਾ ਭਰਮ ਪਾਲਣਾ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਗਲਤ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਨਤਕ ਲਹਿਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚੰਦ ਕੁ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੇ ਬਲਬੂਤੇ ਸਮਾਜਕ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸਿਰੇ ਚਾੜ੍ਹਣ ਦੀ ਮਿ੍ਰਗ ਤਿ੍ਰਸ਼ਨਾ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸੇ ਰਹਿਣਾ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ, ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੀ ਫਿਰਕੂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਲੈਸ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਨਵ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਏਜੰਡੇ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਦੋ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਰਪੇਸ਼ ਹਨ। ਆਰਥਿਕ ਖੇਤਰ ’ਚ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਦਾਰੇ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਲਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਮਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਰੇਲਵੇ, ਸੜਕੀ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਸੰਚਾਰ, ਬੈਂਕ, ਬੀਮਾ, ਸਿਹਤ ਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਢਾਂਚਾ, ਬਿਜਲੀ, ਖਾਨਾਂ ਆਦਿ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਧਾੜਵੀਆਂ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਲੁੱਟ ਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਲਈ ਅਮੁੱਕ ਪੂੰਜੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮਹੌਲ ਸਿਰਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਰਾਜਸੀ ਸੰਗਠਨ, ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਗਰਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਭਾਵ ‘ਸਿਵਲ ਸੁਸਾਇਟੀ’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਬਰ ਰਾਹੀਂ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਦਬਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ‘ਦੇਸ਼ ਧ੍ਰੋਹੀ’ ਵਰਗੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤਹਿਤ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬਹੁਕੌਮੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਹਵਸ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਦੀ ਪੂਰਨ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਤਿੰਨ ਕਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦਾ ਕਰੋਨਾ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਗੈਰ ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਘੜੇ ਜਾਣਾ, ਖਾਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਉਪਰ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰਨ ਇਜਾਰੇਦਾਰੀ ਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਅਣਕਿਆਸੀ ਲੁੱਟ ਨੂੰ ਸਾਹਿਲ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਾਰਾ ਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਅਲੱਗ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਸ਼ਾਨਾਮੱਤੇ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਬਲਬੂਤੇ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰਕੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਫਤਿਹ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਿੰਨ੍ਹੀ ਦੇਰ ਭਾਰੂ ਰੂਪ ’ਚ ਸੰਸਾਰ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਹੈ, ਡਬਲਿਊ.ਟੀ.ਓ. ਵਰਗੀਆਂ ਸਾਮਰਾਜੀ ਹਿਤਾਂ ਲਈ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਤੇ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਸਾਮਰਾਜੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਯੁਧਨੀਤਕ ਸਾਂਝਾਂ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਕਾਇਮ ਹੈ, ਉਨੀ ਦੇਰ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਨਾਮ, ਰੂਪ ਜਾਂ ਬਹਾਨੇ ਹੇਠ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਉਪਰ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਖਤਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗਾ ਤੇ ਨਵਉਦਾਰਵਾਦੀ ਆਰਥਿਕ ਏਜੰਡੇ ਦੇ ਰੱਥ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਦੀ ਖੇਡ ਵੀ ਬਾਦਸਤੂਰ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਕੱਲੀ ਭਾਜਪਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਥਠੋਕਾ ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਰਾਜਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਉਕਤ ਲੋਕ ਮਾਰੂ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਝੰਡਾਬਰਦਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ, ਅਨੁਸ਼ਾਸ਼ਤ, ਜਨਤਕ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਆਸਰੇ ਸਾਂਝੀ ਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਸਫਲ ਹੋਏ 2020-21 ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਫਤਿਹ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਵਉਦਾਰਵਾਦੀ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਭਰਨ ਵਾਲੀ ਲੋਕ ਮਾਰੂ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਅਸਫਲ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਚਣੌਤੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਸਾਡੇ ਵਿਹੜੇ ਆਣ ਢੁੱਕਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਤਰਨਾਕ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੀ ਫਿਰਕੂ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਤੇ ਲੋਕਰਾਜੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਅਧਾਰਤ ‘ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ’ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਜਿਸ਼ੀ ਹੱਲਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਹੱਲੇ ਤਹਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ, ਦਲਿਤਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਘ ਪਰਿਵਾਰ ਵਲੋਂ ਹਿੰਸਕ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ’ਚ ਦਰਜ ਕਾਨੂੰਨਾਂ, ਸੇਧਾਂ ਤੇ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਛਿੱਕੇ ਟੰਗ ਕੇ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਕੌਮੀ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸੰਘੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠਾਂ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਪਾਠਕਰਮ ਨੂੰ ਭਗਵਾਂ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਵਿਗਾੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬੋਲਣ ਤੇ ਲਿਖਣ ਵਰਗੇ ਮੌਲਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨੇ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਲਿਆ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਸੰਘ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜ ਤੰਤਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਚਿਰੋਕਣੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਤੇ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭਾਗ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੰਘਾਤਮਕ ਢਾਂਚਾ ਤੇ ਨਿਆਂ ਪਾਲਕਾ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ’ਚ ਮਹਿਫੂਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸਾਮਰਾਜ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਨਵ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਫਿਰਕੂ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਜੰਗ ਵਿੱਢਣ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਵੰਗਾਰਾਂ ਲੈ ਕੇ ਅਇਆ ਹੈ। ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਤਸੱਲੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਘੋਲ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਅਸਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਪਿਛਲਾ ਸਾਲ ਤੇ ਉਦੈ ਹੋਇਆ 2022 ਦਾ ਨਵਾਂ ਵਰ੍ਹਾ ਵਡੇਰੇ ਜਮਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਬਣ ਕੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਅਸੀਂ ਸਮੂਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਧਾਈਆਂ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਾਨਵ ਮੁਕਤੀ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ ਤੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਜਮਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਲੜੀ ਅਰੰਭਣ ਦੇ ਹਾਣੀ ਬਣਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਭੇਂਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਆਖਦੇ ਹਾਂ।

• ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ

मंगत राम पासला

एक वर्ष से अधिक समय तक दिल्ली की सीमाओं के ऊपर ट्रालियों तथा बसों के घर में बैठे किसानों का आंदोलन फतेह के साथ सम्पन्न हो गया। बेशक तीन कृषि कानूनों की वापसी का एकतरफा ऐलान प्रधानमंत्री मोदी ने 19 नवम्बर को ही टी.वी. पर कर दिया था, परन्तु किसानी फसलों के न्यूनतम मूल्य तय करना, किसान-श्रमिकों पर दर्ज हजारों पुलिस केसों की वापसी, संसद में बिजली संशोधन बिल को पेश करने को निलंबित करना, पराली जलाने के बारे में कानूनों में किसानों के विरुद्ध नाजायज सजाओं को खत्म करने जैसे मुद्दों के बारे सरकार के साथ लिखित समझौते होने के बाद ही संयुक्त किसान मोर्चे ने गंभीर विचार-विमर्श करके आंदोलन को स्थगित कर दिया। 11 दिसम्बर को दिल्ली की सरहदों से ‘फतेह मार्च’ शुरू करके किसानों ने घर वापसी की। घर वापसी की घोषणा से किसान और बुलंदी पर चले गए।

इस सदी का सबसे लम्बा, शांतिपूर्ण तथा अनुशासित किसान संघर्ष एक नया इतिहास रच गया है। बहुत से बुद्धिजीवी तथा राजनेताओं विशेषकर मोदी सरकार की ओर से इन तीनों कृषि कानूनों को किसानों के लिए बेहद फायदेमंद बताया गया तथा आंदोलनकारियों को इन कानूनों की विशेषता जानने की शिक्षा भी दी गई। हर किस्म के आरोप लड़ाई लड़ रहे धरती के बेटों पर लगाए गए। साम्प्रदायिक तथा सरकार समॢथत लोगों ने किसान आंदोलन को कमजोर करने के लिए सिखों तथा कम्युनिस्टों के बीच फर्क डालने की कोशिश की जोकि सफल नहीं हो सकी। इसके विपरीत विभिन्न विचारधाराओं, राजनीतिक प्रतिबद्धताओं, धर्मों तथा जातियों के लोगों में फौलादी एकता स्थापित हो गई।

इस जनआंदोलन के बिना मोदी सरकार की ओर से तीन कृषि कानूनों की वापसी तो क्या, इस बारे बातचीत या कोई संवाद रचने का सपना भी नहीं देखा जा सकता था क्योंकि धनवान तथा सत्ताधारी लोग जनता की शक्ति को तुच्छ बता कर इसकी अनदेखी करने या शक्ति के बल पर इसे दबाने की नीयत रखते हैं इसलिए वे किसी भी तरह ऐसे शानदार सार्वजनिक आंदोलन को उचित नहीं ठहरा सकते। जिस तरह की खुशी, जोश तथा उत्साह 11 दिसम्बर को दिल्ली की सरहदों से शुरू किए गए फतेह मार्च के दौरान हरियाणा तथा पंजाब के लाखों किसानों, मजदूरों, नवयुवकों, महिलाओं तथा मध्यम वर्ग के लोगों के चेहरों पर देखा गया, उसका उल्लेख करना मुश्किल है। मुश्किलों के दौर में से निकल कर सर्दी, गर्मी और बारिश को सहते हुए कोरोना महामारी के भय को हिम्मत से पछाड़ कर आंदोलनकारी जब फतेह के नारों को लगाते हुए दिल्ली से कूच कर गए तो लोगों का सैलाब उमड़ पड़ा।

दिल्ली के सिंघु बार्डर से जालन्धर तक का फासला एक लम्बी मानवीय शृंखला का रूप धारण कर गया। 5-7 किलोमीटर के फासले पर सड़कों के किनारों पर लाइनों में नम्रता तथा प्रसन्नता के साथ हाथ जोड़ कर खड़े हरियाणा के नवयुवक, बुजुर्ग तथा महिलाओं ने खुशबूदार ताजे फूलों की आंदोलनकारियों पर वर्षा की। वे लोग आंदोलनकारियों को तरह-तरह के पकवान खिला रहे थे। महिलाएं हरियाणवी परिधान में खुशी से गिद्दा डाल रही थीं तथा मर्द लोग रागनियों का आनंद ले रहे थे। ‘आपसी भाईचारा जिंदाबाद’ जैसा नारा एक नया इतिहास रच रहा था क्योंकि कथित सरकारों तथा मौकापरस्त राजनीतिक दलों ने पंजाब तथा हरियाणा के लोगों के दिलों के अंदर नफरत की दीवार खींचने के जो यत्न किए वह बर्लिन की दीवार की तरह ढह गई। संघर्ष के रंग में रंगे सभी धर्मों, जातियों और भाषा बोलने वाले पुरुष तथा औरतें वर्तमान सरकार को चुनौती दे रहे थे और मुश्किलों के हल के लिए एक नए संघर्ष के लिए दृढ़ संकल्प को प्रकट कर रहे थे।

कुछ सरकार समॢथत बुद्धिजीवियों की ओर से इस किसान आंदोलन के प्रति संशय खड़े करने के लिए कहा जा रहा है कि यदि संसद की ओर से पास किए गए कानूनों को सड़कों पर लोगों की भीड़़ द्वारा रद्द किया जाता है तब देश के लोगों के राज का क्या बनेगा? इसके लिए तर्क यह दिया जाना चाहिए कि संसद के अंदर जो कानून लोगों का रोजगार तथा रोटी छीनने, किसानों की जमीनों को हथियाने, हक और सत्य की आवाज को देश द्रोही बता कर यत्न करने तथा देश के कार्पोरेट घरानों की तिजोरियों को भरने के लिए बनाए जाते हैं, उनको लोगों की अदालत में ही रद्द किया जाना चाहिए। लोकतंत्र का मूल मंत्र आम लोगों के हितों की रक्षा करना होता है न कि चंद धनवान लोगों के हितों की सेवा करना। मोदी सरकार देश के सभी सरकारी विभाग जैसे रेलवे, हवाई सेवाएं, बैंकों, बीमा, स्वास्थ्य, शिक्षा, डाक तार विभाग तथा बिजली इत्यादि कौडि़यों के भाव पर निजी हाथों के सुपुर्द कर रही है।

किसान मोर्चे के नेताओं से बातचीत के द्वारा मसले का हल करने की सलाह देने वाले भाजपा प्रवक्ता मोदी सरकार को अब यह परामर्श क्यों नहीं देते कि उपरोक्त विभागों के निजीकरण की प्रक्रिया को तुरन्त बंद कर संबंधित लोगों से पहले खुल कर बातचीत की जाए? जब ऐसे लोक विरोधी कदमों पर संसद की मोहर लग जाएगी तब फिर किसान मोर्चे के नक्शे-कदम पर चलते हुए इन सरकारी फैसलों के विरुद्ध एक और बड़ा सार्वजनिक आंदोलन खड़ा करना समय की जरूरत बन जाएगा। आएं हम सभी इंसाफ पसंद लोग देश के करोड़ों किसान मजदूरों तथा उनके हक में आंदोलन का समर्थन करें।

Thanks to Punjab Kesari (Dec 18, 2021)

https:/.punjabkesari.in/blogs/news/we-support-the-farmers-and-laborers-of-the-country-1512937

ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ
ਇਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਉਪਰ ਟਰਾਲੀਆਂ ਤੇ ਬਾਂਸਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ’ਚ ਬੈਠੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ਾਨਾਮੱਤੀ ‘ਫਤਿਹ’ ਨਾਲ ਸੰਪਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਤਿੰਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਇਕਤਰਫ਼ਾ ਐਲਾਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਨੇ 19 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਹੀ ਟੀ.ਵੀ. ਉਪਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਿਸਾਨੀ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਲਾਹੇਵੰਦ ਭਾਅ ਨੀਯਤ ਕਰਨਾ, ਕਿਸਾਨਾਂ-ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਸਿਰ ਮੜ੍ਹੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁਲਸ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ’ਚ ਬਿਜਲੀ ਸੋਧ ਬਿੱਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਸਸਪੈਂਡ ਕਰਨਾ, ਪਰਾਲੀ ਜਲਾਉਣ ਬਾਰੇ ਕਾਨੂੰਨ ’ਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅੱਤ ਦੀਆਂ ਨਾਵਾਜ਼ਿਬ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਰਗੇ ਮਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਲਿਖਤੀ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਸਾਨ ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਕੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ (ਮੁਲਤਵੀ) ਲਿਆ।
11 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਰਡਰਾਂ ਤੋਂ ‘ਫਤਿਹ ਮਾਰਚ’ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਘਰ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ। ਘਰ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਕੌਤਕ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਚੇਤਨਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬੁਲੰਦੀਆਂ ’ਤੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਦੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ, ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸ਼ਤ ਕਿਸਾਨ ਘੋਲ ਇਕ ਨਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨਾਂ, ਖਾਸਕਰ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲਾਹੇਵੰਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ‘ਤੇ ਫਾਇਦੇ ਜਾਨਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜ ਰਹੇ ਧਰਤੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਉਪਰ ਮੜ੍ਹੇ ਗਏ ਤੇ ਸਾਜਿਸ਼ਾਂ ਘੜੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਫਿਰਕੂ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਤ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ’ਚ ਪਾੜਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕੋਝਾ ਯਤਨ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਇਸਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ, ਰਾਜਸੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾਵਾਂ, ਧਰਮਾਂ ਤੇ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਫੌਲਾਦੀ ਏਕਤਾ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਈ। ਕੀ ਕੋਈ ਸੱਜਣ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਕਿਸਾਨੀ ਸੰਕਟ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਸੰਜੀਵਨੀ ਬੂਟੀ ਦੱਸ ਰਹੀ ਸੀ, ਜੋ ਹਕੀਕਤ ’ਚ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਲੋਂ ਆਪਣੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉਪਰ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਕਿਸਾਨਾਂ-ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਲੋਂ ਲੜੇ ਗਏ ਇਸ ਲਹੂ ਵੀਟਵੇਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਉਪਾਅ ਜਾਂ ਵਿਧੀ ਸੀ? ਇਸ ਜਨ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਤਿੰਨ ਕਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਤਾਂ ਕੀ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਜਾਂ ਕੋਈ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਧਨਵਾਨ ਤੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਲੋਕ ‘ਜਨਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ’ ਨੂੰ ਤੁੱਛ ਦੱਸਕੇ ਸਿਰਫ ਇਸਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਨ ਜਾਂ ਦਮਨ ਨਾਲ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਨੀਅਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜਨਤਕ ਉਭਾਰ ਨੂੰ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਦੇ। ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਤਕ ਉਭਾਰ ਸੀ, ਸਰਕਾਰੀ ਸਾਜਿਸ਼ਾਂ ਤੇ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਯੋਗ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਤੇ ਫਿਰਕੂ ਸਾਂਝ ਦੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਇਬਾਰਤ ਕਿੱਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖੀ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਤੇ ਅੱਗੋਂ ਵੀ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਤੋਂ ਸਬਕ ਲੈ ਕੇ ਨਵੇਂ ਤੇ ਨਰੋਏ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।
ਜਿਸ ਖੁਸ਼ੀ, ਜੋਸ਼, ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਜਿੱਤ ਦੇ ਝਲਕਾਰੇ 11 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਬਾਰਡਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ‘ਫਤਿਹ ਮਾਰਚ’ ਦੌਰਾਨ ਹਰਿਆਣਾ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਤਬਕਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉਪਰ ਦੇਖੇ ਗਏ, ਉਸਦਾ ਅੱਖਰੀਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਅੱਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ’ਚੋਂ ਲੰਘਕੇ ਸਰਦੀਆਂ-ਗਰਮੀਆਂ ਨਾਲ ਖਹਿੰਦਿਆਂ, ਕਰੋਨਾ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੇ ਭੈਅ ਨੂੰ ਹਿੰਮਤਾਂ ’ਚ ਢਾਲਕੇ ਕੁੰਦਨ ਬਣੇ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਫਤਿਹ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਕੂਚ ਕੀਤਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੈਲਾਬ ਉਮਡ ਪਿਆ। ਦਿੱਲੀ ਸਿੰਘੂ ਬਾਰਡਰ ਤੋਂ ਜਲੰਧਰ ਤੱਕ ਦਾ ਫਾਸਲਾ ਇਕ ਅਮੁੱਕ ਲੰਬੀ ‘ਮਨੁੱਖੀ ਲੜੀ’ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਿਆ। 5-7 ਕਿਲੋਮੀਟਰਾਂ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਉਪਰ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ’ਤੇ ਲਾਈਨਾਂ ਲਾ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਹੱਥਜੋੜੀ ਖੜ੍ਹੇ ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਖੁਸ਼ੁਬੋਦਾਰ ਤਾਜ਼ੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਕਵਾਨ ਖਵਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਔਰਤਾਂ ਹਰਿਆਣਵੀ ਲਿਬਾਸ ’ਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖੀਵੀਂਆਂ ਹੋ ਕੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਮਰਦ ‘ਰਾਗਨੀਆਂ’ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਨਾਅਰਾ ‘‘ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ’ ਇਕ ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ ਰਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤ ਰਾਜਸੀ ਦਲਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਨਫਰਤ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਖਿੱਚਣ ਦੇ ਜੋ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਉਹ ਬਰਲਿਨ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵਾਂਗ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਏ। ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਰੰਗ ’ਚ ਰੰਗੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ, ਬੋਲੀਆਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਅਜੋਕੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ’ਚ ਆਪਣੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਨਵੇਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਢਣ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਭੰਗੜਿਆਂ, ਬੋਲੀਆਂ, ਗੀਤਾਂ, ਗਿੱਧਿਆਂ ਤੇ ਲੰਗਰਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਸਵੇਰੇ 9 ਵਜੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਰਾਤ ਦੇ 12 ਵਜੇ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।
ਕੁੱਝ ਸਰਕਾਰ ਪੱਖੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਵਲੋਂ ਇਸ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ੰਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ‘‘ਜੇਕਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਲੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਕਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭੀੜਾਂ ਨਾਲ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ‘ਲੋਕ ਰਾਜ’ ਦਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ’’? ਤਰਕ ਇਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਅੰਦਰ ਜਿਹੜੇ ਕਾਨੂੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੋਟੀ-ਰੋਜ਼ੀ ਖੋਹਣ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਹਥਿਆਉਣ, ਹੱਕ-ਸੱਚ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ‘ਦੇਸ਼ ਧ੍ਰੋਹੀ’ ਦੱਸ ਕੇ ਦਬਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਿਜੌਰੀਆਂ ਭਰਨ ਲਈ ਬਣਾਏ ਜਾਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਚਿਹਰੀ ’ਚ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਹੀ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਰਾਜ ਦਾ ਮੂਲਮੰਤਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਚੰਦ ਧਨਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ। ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜਨਤਕ ਅਦਾਰੇ ਤੇ ਮਹਿਕਮੇ ਜਿਵੇਂ ਰੇਲਵੇ, ਹਵਾਈ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਬੈਂਕਾਂ, ਬੀਮਾਂ, ਸਿਹਤ, ਵਿਦਿਆ, ਖਾਨਾਂ, ਡਾਕ ਤਾਰ ਮਹਿਕਮਾ, ਬਿਜਲੀ ਇਤਿਆਦਿ ਕੌਡੀਆਂ ਦੇ ਭਾਅ ਨਿੱਜੀ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ‘ਮੋਰਚੇ’ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਗੱਲਬਾਤ ਰਾਹੀਂ ਮਸਲੇ ਦਾ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਭਾਜਪਾ ਬੁਲਾਰੇ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਹੁਣੇ ਹੀ ਸਲਾਹ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਮਹਿਕਮਿਆਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧਤ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰੇ? ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਵਿਰੋਧੀ ਕਦਮਾਂ ’ਤੇ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੀ ਮੋਹਰ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗੀ (ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਜਪਾ ਕੋਲ ਲੋਕ ਸਭਾ ’ਚ ਭਾਰੀ ਬਹੁਮੱਤ ਹੈ), ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸਾਨ ਮੋਰਚੇ ਦੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਉਪਰ ਚਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਫੈਸਲਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਰ ਵਡੇਰਾ ਜਨਤਕ ਅੰਦੋਲਨ ਖੜਾ ਕਰਨਾ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦਾ ਰਾਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਕਰਨ ’ਤੇ ਉਤਾਰੂ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਦੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਕਾਰਗਾਰ ਹਥਿਆਰ ਪੁਰਅਮਨ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸ਼ਤ ਜਨ ਅੰਦੋਲਨ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕ ਮਾਰੂ ਕਦਮਾਂ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗੁਲਾਮੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੀ ਜ਼ਾਮਨੀ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਤਾਂ ਜਨ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਇਬਾਰਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ’ਚ ਭਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਪੁਲਸ ਜ਼ਿਆਦਤੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨ ਵਲੋਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਜਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੀ ਇਕ ਯੋਗ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਰਾਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਇਹ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਉਪਰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨਾ ਗੁਨਾਹ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਠੀਕ ਫੈਸਲਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਹੀ ਕਰਨਗੇ? ਹੁਣ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਿਆਣਪ ਤੇ ਹਰ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਢੁਕਵਾਂ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ’ਚ ਵੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਆਓ ਸਾਰੇ ਇਨਸਾਫ ਪਸੰਦ ਲੋਕ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ-ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ’ਤੇ ਨਿੱਤਰੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ, ਸਵੈ ਸੇਵੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਅਸੂਲ ਪ੍ਰਸਤ ਮੀਡੀਆ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ, ਕਲਮਕਾਰਾਂ, ਛੋਟੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਤੇ ਵਿਉਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੀਏ।

ਜਗ ਬਾਣੀ (18 ਦਸੰਬਰ 2021) ਤੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਸਹਿਤ

ਕਹਾਣੀ
‘ਨਿਓਂਦਾ’

• ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਓਠੀ
  ਤੜਕੇ ਕੁੱਕੜ ਦੀ ਬਾਂਗ ਵੇਲੇ ਮੋਬਾਇਲ ਫੋਨ ਦੀ ਘੰਟੀ ਟਰਨ-ਟਰਨ ਵੱਜੀ। ਏਨੇ ਸਵੇਰੇ ਸ਼ੇਰਾ ਹੀ ’ਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਫੋਨ ਕਰਦਾ ਐ। ਜਸਵੀਰ ਉੱਭੜ ਵਾਹੇ ਉੱਠ ਕੇ ਫੋਨ ਸੁਣਨ ਲਈ ਕਾਹਲੇ ਪੈਰੀਂ ਬਰਾਂਡੇ ’ਚੋਂ ਕਮਰੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਭੱਜਾ। ਜਸਵੀਰ ਨੇ ਫੋਨ ਦਾ ਬਟਨ ਦੱਬਿਆ, ‘‘ਹੈਲੋ ਹੈਲੋ ਸ਼ੇਰੇ ਪੁੱਤ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪਾਪਾ ਬੋਲ ਰਿਹਾਂ।
  ਕੀ ਗੱਲ ਸ਼ੇਰੇ ਪੁੱਤ, ਤੂੰ ਕੁਝ ਬੋਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ? ਤੇਰੀ ਅਵਾਜ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਂ? ’’
  ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ੇਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੂਕ ਜਹੀ ਨਿਕਲੀ, ‘‘ਪਾਪਾ… ਆਪਾਂ ਲੁੱਟੇ ਗਏ, ਜੱਜ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੰਡੀਆ ਡੀਪੋਰਟ ਕਰਨ ਦੇ ਆਡਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਆ।’’
  ਸ਼ੇਰੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਜਸਵੀਰ ਸੁੰਨ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਹੱਥੋਂ ਫੋਨ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
  ਮੈਂ ਅੱਧੋ ਜਾਗੀ ਜਹੀ ਮੰਜੀ ’ਤੇ ਲੰਮੀ ਪਈ ਸਾਂ। ਫੋਨ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗਣ ਦਾ ਖੜ੍ਹਾਕ ਸੁਣ ਕੇ ਝੱਟ ਨਾਲ ਉੱਠੀ, ‘‘ਕੀ ਹੋਇਆ ਸ਼ੇਰੇ ਦੇ ਪਾਪਾ ਤੂੰ ਡੌਰ-ਭੌਰਾ ਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਹੋ ਗਿਆ ਏਂ ? ਕੀ ਹੋਇਆ ਸ਼ੇਰੇ ਨੂੰ ? ਤੂੰ ਕੁੱਝ ਦੱਸ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ? ’’
  ਜਸਵੀਰ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੰਭਲਦੇ ਹੋਏ ਨੇ ਕੂਕ ਮਾਰੀ, ‘‘ਬੀਰੋ, ਮਾਰ ’ਤਾ ਈ ਰੱਬ ਨੇ, ਹੁਣ ਉੱਠ ਨਹੀਂਓ ਹੋਣਾ, ਲੱਕ ਤੋੜਤਾ ਮੇਰਾ, ਜੱਜ ਨੇ ਸ਼ੇਰੇ ਨੂੰ ਡੀਪੋਰਟ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਏ।’’
  ‘‘ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਇਆ ਜੇ ਡੀਪੋਰਟ ਕਰ ਦੇਣਗੇ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਤਾਂ ਐ ਨਾ? ’’
  ‘‘ਤੂੰ ਐਂ ਕਿਵੇਂ ਗੋਰੇ ਬਲਦ ਵਾਂਗ ਸਿਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਪੈ ਗਿਆ ਏਂ?’’
  ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਾਪੂ ਦੀ ਰੋਟੀ ਲੈ ਕੇ ਖੇਤਾਂ ’ਚ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ, ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਸਾਵੇ ਅਤੇ ਗੋਰੇ ਬਲਦ ਨਾਲ ਹਲ ਵਾਹੁੰਦਾ ਦੇਖਦੀ ਸਾਂ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਗੋਰਾ ਬਲਦ ਹਲ ਵਾਹੁੰਦਾ-ਵਾਹੁੰਦਾ ਸਿਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉੱਠਦਾ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਲੱਖ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਲੈਂਦਾ।
  ਡੀਪੋਰਟ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਐ, ਟੱਬਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਜੀਆਂ ਤੋਂ ਘਰ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ।
  ‘‘ਮੇਰੀ ਅੱਧੀ ਉਮਰ ਖਾਅ ਲਈ ਇਸ ਬੰਦੇ ਦੇ ਸਿਆਪਿਆਂ ਨੇ। ਮੈਂ ਬਥ੍ਹੇਰਾ ਪਿੱਟੀ ਸਾਂ ਵੀ ਸਰਦਾਰਾ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਨਾ ਘੱਲ ਬਿਗ਼ਾਨੇ ਦੇਸ਼। ਕੌਣ ਹੈ ਓਥੇ ਪ੍ਰਦੇਸੀਂ ਸਾਡਾ! ਮੇਰੀ ਇਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਸੀ। ਅਜੇ ਦੋ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਨੇ ਸਰੂ ਵਰਗੀਆਂ ਬਰੂਹੀਂ।’’
  ‘‘ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਜਿੰਨੀ ਉਮਰ ਹੋ ਗਈ ਏ ਏਨੀ ਉਮਰ ’ਚ ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਨਿਆਣਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬਣ ਗਈ ਸਾਂ।’’
  ‘‘ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਤੋਥਲੀ ਦੋਵੇਂ ਧੀਆਂ, ਸਿਮਰਨਜੀਤ ‘ਸਿਮਰਨ’ ਅਤੇ ਰਮਨਜੀਤ ‘ਰਮਨ’ ਸਾਲ-ਸਾਲ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ ਜੰਮ ਪਈਆਂ ਸਨ।’’
  ਬੀਜੀ ਘਰ ਵਿਚ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਸੇਹ ਦਾ ਤੱਕਲਾ ਗੱਡ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ, ‘‘ਦੋ ਪੱਥਰ ਜੰਮ ਧਰੇ ਆ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਦੋਂ ਮੇਰੇ ਪੱੁਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਲੱਗੂ ਗੀ ? ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਤੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਪੁੱਤ ਦੇਂਦਾ ਏਂ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਵੀ ਜੜ੍ਹ ਲਾ ਦੇ।’’
  ‘‘ਘਰ ’ਚ ਬੀਜੀ ਦੀ ਚੱਲਦੀ ਸੀ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਉਵੇਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ ਜੰਮੇ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਜਸਵੀਰ ਨੂੰ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਸੰਗਰਾਂਦ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮੂੰਹ ਨ੍ਹੇਰੇ ਬੀੜ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੰਦੀ।’’
  ਮੈਨੂੰ ਤੀਜਾ ਗਰਭ ਠਹਿਰਿਆ ਤਾਂ ਘਰ ਵਿਚ ਫਿਰ ਸਿਆਪਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਬੀਜੀ ਨੇ ਬਹੁਕਰ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਲਈ ਕਿ ਮੈਂ ਗਰਭ ’ਚ ਬੱਚੇ ਦਾ ਟੈਸਟ ਕਰਵਾਵਾਂ ਤੇ ਜੇ ਕੁੜੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗਰਭ ਗਿਰਵਾਵਾਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਾਂ।
  ‘‘ਸਾਡਾ ਵੇਲਾ ਤਾਂ ਔਖਾ ਸੀ, ਜੰਮਣੀਆਂ ਈ ਪੈਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਦੱਸਦੇ ਆ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਸਭ ਕੁੱਝ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸ ਦੇਂਦੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਕੁੜੀ ਐ ਜਾਂ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਚੀਜ ਆ।’’ ਬੀਜੀ ਬੜੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ।
  ਮੈਨੂੰ ਤੀਜਾ ਤੇ ਚੌਥਾ ਗਰਭ ਠਹਿਰਣ ’ਤੇ ਟੈਸਟ ਕਰਵਾਉਣਾ ਤੇ ਗਰਭ ਗਿਰਵਾਉਣਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੇਰੀ ਸਿਹਤ ਤੇ ਬੜਾ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਪਿਆ ਸੀ।
  ਦੋ ਧੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆਰੀ ਮੈਂ ਵੀ ਆਂ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ-ਆਪ ਪਾਪੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਜੇਹੀ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
  ‘‘ਧੰਨ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਤੇਰੇੇ ਘਰ ਕਾਹਦਾ ਘਾਟਾ ਐ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਲੱਗਣ ਲਈ ਏਹਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਪੁੱਤ ਦੀ ਦਾਤ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇੇ।’’ ਬੀਜੀ ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਂਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਇਹੋ ਜਾਪ ਜਪਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ।
  ਪੰਜਵੀਂ ਵਾਰੀ ਦਾ ਗਰਭ ਠਹਿਰਣ ਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਮੇਰੇ ’ਚ ਕਿਥੋਂ ਸ਼ਕਤੀ ਆ ਗਈ ਤੇ ਮੈਂ ਅੜ ਗੀ, ‘‘ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹੁਣ ਟੈਸਟ ਕਰਵਾਉਣਾ, ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵਾਹੇਗੁਰੂ ਦੀ ਆਪੇ ਮਿਹਰ ਹੋਵੇਗੀ।’’ ਉਂਝ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖ਼ਤ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਕੇ ਸਕੈਨ ਸੈਂਟਰਾਂ ਤੇ ਸਖ਼ਤੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
  ਮੈਂ ਪਹਿਲੇ ਦੋਵੇਂ ਜਣੇਪੇ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਜਾ ਕੇ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਓਥੇ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਪਿੰਡ ’ਚ ਸਰਕਾਰੀ ਡਿਸਪੈਨਸਰੀ-ਹਸਪਤਾਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਇਕ ਨਰਸ ਪੱਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੇਸ ਉਹੋ ਹੀ ਕਰਦੀ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸਸਤੀ ਵੀ ਬੜੀ ਸੀ। ਤੀਜਾ ਜਣੇਪਾ ਵੀ ਮੈਂ ਪੇਕੇ ਕਰਨ ਆ ਗਈ ਤੇ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰਾ ਜੰਮਿਆ।
  ਮੈਂ ਪੇਕਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੇਰੇ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਘਰ ਦੀ ਸਰਦਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੈਰ ਧਰੇ ਤਾਂ ਮੈਂਨੂੰ ਆਪਣੇ ’ਚ ਕੁਝ ਬਦਲਿਆ-ਬਦਲਿਆ ਲੱਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਹੁਣ ਇਸ ਘਰ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਆਂ।
  ਪੁੱਤੀਂ ਗੰਢ ਪਵੇ ਸੰਸਾਰ, ਮੈਂਨੂੰ ਇਸ ਘਰ ’ਚ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
  ਜਿਓਂ-ਜਿਓਂ ਸ਼ੇਰਾ ਵੱਡਾ ਹੋਣ ਲੱਗਿਆ, ਮੇਰਾ ਇਸ ਘਰ ਦੀ ਮਾਲਕ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੱਧਣ ਲੱਗਿਆ ਸੀ।
  ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਜਦੋਂ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਜ਼ੋਰਾਂ ’ਤੇ ਸੀ ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸਾਂ। ਨਾਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਭੈਣੀ ਵਿਖੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬੱਚੇ ਅਗਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਉੱਥੇ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸਾਡਾ ਪਿੰਡ ਬਾਡਰ ’ਤੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਭੈਣੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਸੜਕ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਸਰਕੜੇ ਦੇ ਬੂਝੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸੜਕ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਬਹੁਤੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਅੱਠਵੀਂ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂਨੂੰ ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹਨੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂਨੂੰ ਉੱਨੀਵਾਂ ਸਾਲ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਘਰਦਿਆਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਵਿਆਹ ਜਸਵੀਰ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
  ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਜਸਵੀਰ ਨਾਲ਼ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਵਿਚੋਲਣ, ਭੂਆ ਬੰਤੀ ਕਹੇ ਕਿ ‘‘ਮੁੰਡਾ ਦੱਸ ਜਮਾਤਾਂ ਪਾਸ ਐ। ਦੋ ਭਰਾ, ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਨੇ। ਬਹੁਤਾ ਵੱਡਾ ਟੱਬਰ ਨਹੀਂ।’’
  ਇਹ ਪੋਲ ਤਾਂ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਿ ਜਸਵੀਰ ਦੇ ਛੋਟੇ ਮਾਮਾ ਜੀ ਐਨ ਬਾਡਰ ਤੇ ਪੈਂਦੇ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਮਾਸਟਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮਾਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਜਸਵੀਰ ਨੂੰ ਦੱਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ’ਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਜਸਵੀਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੁੰਡੇ ਤੋਂ ਪੇਪਰ ਦੁਆ ਕੇ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਜਸਵੀਰ ਦਾ ਹੱਥ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗੂ ਤੰਗ ਈ ਆ।
  ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ ਕੇ ਅਫਸਰ ਬਣੇ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸਾਂ। ਮੇਰੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਧੀਆਂ, ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਰਮਨ ਮੇਰੇ ਜੇਠ ਜੈਮਲ ਸਿਹੁੰ ਦੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਗੁਰਅਮਨ ਅਤੇ ਗੁਰਤੇਗ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੀਆਂ ਸਨ। ਮੇਰੀ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਕੂਲ ’ਚ ਪੜ੍ਹਨੇ ਪਾਉਣ ਦੀ ਮਰਜੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲੀ ਸੀ।
  ਸ਼ੇਰਾ ਜਦੋਂ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਅਤੇ ਜਸਵੀਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ੇਰੇ ਨੂੰ ਲਾਗਲੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਖੁਲ੍ਹੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਾਨਵੈਂਟ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨੇ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ।
  ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਜੇਠ ਜੈਮਲ ਸਿੰਹੁ ਅਤੇ ਜਠਾਣੀ ਬਿੰਦਰ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਘਰ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਤੂਫ਼ਾਨ ਜਿਹਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
  ‘‘ਤੂੰ ਤੇ ਆਥੜੀ ਲੱਗਿਐਂ ਇਸ ਘਰ ਦਾ । ਪਹਿਲਾਂ ਭੈਣਾਂ ਵਿਆਹੀਆਂ, ਹੁਣ ਭਤੀਜੀਆਂ-ਭਤੀਜੇ ਵਿਆਹੁੰਦਾ ਮਰ ਜਾਵੀਂ ਤੇ ਅੱਗੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਾਂ ਤੋਂ ਆਥੜੀ ਕਰਵਾਵੀਂ ਇਸ ਘਰ ਦੀ।’’ ਜਠਾਣੀ ਬਿੰਦਰ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ।
  ‘‘ਜੇ ਵੱਡੇ ਦੇ ਨਿਆਣੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ’ਚ ਪੜ੍ਹ ਗਏ ਨੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹ ਜੂਗਾ, ਐਵੇਂ ਘਰ ਵਿਚ ਕਲੇਸ਼ ਨਾ ਪਾਓ।’’ ਬੀਜੀ ਵੀ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।
  ਮੇਰੇ ਜੇਠ-ਜਠਾਣੀ ਨੇ ਅੱਡ ਹੋਣ ਦੀ ਧਾਰ ਲਈ। ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਇਕੱਠੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਤੇ ਖ਼ਰਚਾ ਕਰਨਾ ਪਊ।
  ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਮੁੰਡੇ ਗਿਆਰਵੀਂ ਤੇ ਬਾਹਰਵੀਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ ਤੇ ਕਮਾਉਣ ਜੋਗੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
  ਜਠਾਣੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਠੜੀ ਚੁੱਕੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਤੁਰ ਗਈ। ਜੇਠ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਦਾਰੂ ਪੀ ਕੇ ਅੰਦਰ ਵੜ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ। ਉਪਰੋਂ ਕਣਕ ਦੀ ਵਾਢੀ ਸਿਰ ਤੇ ਸੀ ।
  ‘‘ਭਾਊ, ਛਿੰਦਿਆ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਬਣ ਕੇ ਸਾਡੀ ਕਣਕ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਢਾ ਦੇ, ਵੱਡਾ ਭਾਊ ਜੈਮਲ ਸਿੰਹੁ ਤਾਂ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਦਾਰੂ ਡੱਫੀ ਜਾਂਦੈ। ਇਕੋ ਰੱਟ ਲਾਈ ਐ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਅੱਡ ਕਰ ਦਿਉ।’’ ਜਸਵੀਰ ਕਣਕ ਦੀ ਵਾਢੀ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਭਸੀਨੀਆਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਛਿੰਦੇ ਦਾ ਤਰਲਾ ਕਰ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ।
  ਭਸੀਨੀਏ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਲਾਟੀਏ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੈਲੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਵਾਢੀ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਗਲੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਕੰਮਬੈਨ ਹਾੜ੍ਹੀ-ਸਾਉਣੀ ਪੱਕੀ ਆਉਂਦੀ ਸੀ।
  ਜਦੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਮੇਰੇ ਜੇਠ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਕਣਕ ਵੱਢਣ ਲਈ ਕੰਮਬੈਨ ਆ ਰਹੀ ਐ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ਼ ਰੱਜ ਕੇ ਬੀਜੀ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਗੰਡਾਸੀ ਕੱਢ ਲਈ, ‘‘ਇਹ ਫੱਫੇ ਕੁੱਟਣੀ ਬੁੱਢੜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਤਨ ਪੱਤਣ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣ ਦੇਣਾ ਮੈਨੂੰ।’’
  ‘‘ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆ ਗਈ ਏਹੋ ਜਿਹੀ ਗੰਦੀ ’ਲਾਦ ਨੂੰ ਜੰਮਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਂ ਨਿੱਜ ਜੰਮਦੀ ਤੇਰੇ ਵਰਗੀ ਗੰਦੀ ’ਲਾਦ ਨੂੰ । ਆਪ ਤੁਰ ਗਿਆ ਮੈਂਨੂੰ ਕੱਲ੍ਹੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਹ ਦਿਨ ਵੇਖਣ ਲਈ।’’ ਬੇਬੇ ਕਲਪੀ।
  ਆਂਹਦੇ ਨੇ ਜਸਵੀਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਪੂ ਜੀ ਨੇ ਬੈਂਕ ਦੀ ਲਿਮਟ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਆੜ੍ਹਤੀ ਤੋਂ ਕਰਜ਼ਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਫਸਲਾਂ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬੈਂਕ ਦੀ ਲਿਮਟ ਨਵੀਂ-ਪੁਰਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕੀ ਅਤੇ ਆੜ੍ਹਤੀ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕਰਜ਼ਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਿਆ ਸੀ।
  ਬਾਪੂ ਜੀ ਨੇ ਜਸਵੀਰ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਜਗਦੀਪ ਨੂੰ ਬੜੇ ਔਖੇ ਹੋ ਕੇ ਪੁਲੀਸ ਵਿਚ ਸਿਪਾਹੀ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੱਢੀ ਦੇਣ ਲਈ ਇਕ ਕਿੱਲਾ ਪੈਲੀ ਗਹਿਣੇ ਕਰਨੀ ਪਈ ਸੀ। ਜਗਦੀਪ ਸਿਖਲਾਈ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਵਹਿ ਤੁਰਿਆ ਅਤੇ ਸਮੈਕ ਦਾ ਸੂਟਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
  ਬੈਂਕ ਵੱਲੋਂ ਲਿਮਟ ਕਲੀਅਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਓਧਰ ਆੜ੍ਹਤੀ ਨੇ ਠਾਣੇਦਾਰ ਨਾਲ ਗੰਢ ਤੁੱਪ ਕਰਕੇ ਬਾਪੂ ਜੀ ਨੂੰ ਠਾਣੇ ਬੁਲਾ ਕੇ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਦੋ ਕਿੱਲੇ ਪੈਲੀ ਬੈਅ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਨਾਮਾਂ ਲਿਖਵਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਗਦੀਪ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗਹਿਣੇ ਪਈ ਕਿੱਲਾ ਪੈਲੀ ਵੀ ਬੈਂਕ ਦੀ ਲਿਮਟ ਨਾ ਤਾਰਨ ਕਰਕੇ ਬੈਅ ਕਰਨੀ ਪਈ ਸੀ। ਪੁੱਤ ਦੀ ਸਮੈਕ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਹੋਈ ਮੌਤ ਅਤੇ ਪੈਲੀ ਦੇ ਬੈਅ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਨਮੋਸ਼ੀ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ ਤੇ ਸਾਡੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਸਾਲ ਕੁ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਪੂ ਜੀ ਨੇ ਸਪਰੇਅ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ ਪੀ ਕੇ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।
  ‘‘ਬੁੜ੍ਹੀਏ, ਮੈਂ ਇਸ ਘਰ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਇਕ ਦਿਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੱਢਣਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਕਣਕ ਆਪ ਵੱਢਾਵਾਂਗਾ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਉੱਨੀ-ਇੱਕੀ ਕੀਤੀ, ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਕਣਕ ਨਾ ਲੂਹ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜੱਟ ਨਾ ਜਾਣਿਓ।’’ ਮੇਰਾ ਜੇਠ ਬੀਜੀ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਝਈਆਂ ਲੈ-ਲੈ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ।
  ਬੀਜੀ ਵੀ ਕਿਹੜੀ ਘੱਟ ਸੀ, ‘‘ਕੁੱਤੀ ਆਪ ਪੇਕੇ ਜਾ ਬੈਠੀ ਆ। ਇਥੇ ਛੱਡ ਗਈ ਹਲਕੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ, ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਵੱਢਦਾ ਫਿਰਦੈ। ਕੁੱਤਿਆ ਹੁਣ ਉਸ ਮਰੇ ਪਿਓ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤਾਂ ਨਾ ਪੁੱਟ।’’
  ‘‘ਹਾਹੋ ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਬੜੇ ਮੁਰੱਬੇ ਛੱਡ ਕੇ ਗਿਐ ਨਾ, ਜਿਹੜਾ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਆਰਤੀ ਕਰਾਂ!’’
  ‘‘ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਡੱਕਿਐ, ਆਪਣਿਆਂ ਲਈ ਖਰੀਦ ਲੈ ਮੁਰੱਬੇ।’’
  ‘‘ਮੈਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਟੇ ਖੂਹ ਪੂਰਦਾ ਰਿਹਾਂ।’’
  ‘‘ਨਾ ਤੂੰ ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਲੈ ਲਈਂ ਮੁਰੱਬੇ। ਮੈਂ ਵੀ ਮਰਦੀ-ਮਰਦੀ ਵੇਖ ਜਾਵਾਂਗੀ।’’
  ਘਰ ਵਿਚ ਕਲੇਸ਼ ਵਧਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਜਸਵੀਰ ਮੋਟਰ ਸਾਇਕਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕਿਆਂ ਨੂੰ ਭੱਜ ਤੁਰਿਆ। ਨਾਨਕਿਆਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਲਾਗੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੁੜਦੇ ਪੈਰੀਂ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਮਾਮੇ ਨੂੰ ਲੈ ਆਇਆ।
  ਮਾਮੇ ਨੇ ਜੈਮਲ ਸਿੰਹੁ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਲਾਹ-ਪਾਹ ਕੀਤੀ ਪਰ ਜੈਮਲ ਸਿੰਹੁ ਨੇ ਇਕੋ ਨੰਨਾ ਧਰਿਆ ਸੀ,‘‘ਮੈਨੂੰ ਅੱਡ ਕਰ ਦਿਓ, ਮੈਂ ਇਕੱਠ ’ਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ।’’
  ਮਾਮੇ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਤੇ ਜੈਮਲ ਸਿੰਹੁ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਣਕ ਦੀ ਵਾਢੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲਈ ਜਾਵੇ, ਮੰਡੀ ਵੇਚਣ ਪਿੱਛੋਂ ਬਚਦੀ ਕਣਕ ਵੰਡ ਲਈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਪੈਲੀ ਵੰਡ ਕੇ ਸਾਉਣੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਬੀਜ ਲਈ ਜਾਵੇ।
  ਬੀਜੀ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮੋਹੜੀ ਗੱਡ ਲਈ, ‘‘ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਨਨਾਣਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਗ਼ਮੀ ਤੇ ਵਰਤਣਾ ਐ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵੱਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੇਖਾਂਗੀ, ਮੇਰਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਪੈਲੀ ’ਚੋਂ ਕੱਢੋ। ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਮੈਂ ਜਿਉਂਦੀ ਹਾਂ ਮੈਂਨੂੰ ਕਿੱਲੇ-ਕਿੱਲੇ ਦਾ ਠੇਕਾ ਦੇਣ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ।’’
  ਮੇਰੇ ਜੇਠ ਨੇ ਤਾਂ ਦੋ ਟੁੱਕ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਜੇ ਬੀਜੀ ਨੇ ਠੇਕਾ ਲੈਣਾ ਐ ਤਾਂ ਮੈਂ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਭੂਆ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਰਤਾਂਗਾ ੳਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਦੀ ਨਾਨਕੀ ਛੱਕ ਬੀਜੀ ਖੜ੍ਹੇਗੀ, ਮੈਂ ਦੁਆਨੀ ਨਹੀਂ ਲਾਵਾਂਗਾ ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਗ਼ਮੀ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਤੇ।’’
  ਸਿਹਤ ਚੰਗੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੁਰਅਮਨ ਬਾਰਵੀਂ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫੌਜ ’ਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
  ਗੁਰਤੇਜ ਨੂੰ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਈਲੈਟਸ ਕਰਕੇ ਕਨੇਡਾ ਭੇਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਹ ਪੰਜ ਬੈਂਡ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੈ ਸਕਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਏਜੰਟ ਨਾਲ਼ ਤੀਹ ਲੱਖ ਰੂਪੈ ਵਿਚ ਸੌਦਾ ਕਰਕੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਰਾਹੀਂ ਦੋ ਨੰਬਰ ’ਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਬਾਡਰ ਪਾਰ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ। ਮੇਰੀ ਜਠਾਣੀ ਬਿੰਦਰ ਦੇ ਦੂਰ ਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਰਹਿੰਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਰਾੜੇ ਵਾਲੇ ਸੰਧੂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਿਕਰ ਸਟੋਰ ਤੇ ਰੱਖ ਲਿਆ ਸੀ।
  ਗੁਰਤੇਜ ਅਠਾਰ੍ਹਾਂ-ਅਠਾਰ੍ਹਾਂ ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ। ਸਟੋਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਹੀ ਰਾਤ ਕੱਟ ਲੈਂਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਸੌਣ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਕਰਿੰਦਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਟੋਰ ’ਚੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਚੋਰੀ ਰੁੱਕ ਗਈ ਅਤੇ ਸੰਧੂ ਦੇ ਲਿਕਰ ਸਟੋਰ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵਿਚ ਚੋਖਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਸੰਧੂ ਗੁਰਤੇਜ ਤੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਓਵਰ ਟਾਇਮ ਦੀ ਡਬਲ ਪੇਮੈਂਟ ਦਿੰਦਾ।
  ਮੇਰੇ ਜੇਠ ਨੇ ਗੁਰਤੇਜ ਦੇ ਭੇਜੇ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਉਧਾਰ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਲਿਮਟ ਤੇ ਆੜ੍ਹਤੀ ਤੋਂ ਲਿਆ ਵਿਆਜ਼ੂ ਕਰਜ਼ਾ ਇਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
  ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਆਈ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਵਾੜੇ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਸਾਰੀ ਕੋਠੀ ਪਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕੋਠੀ ਜਿਓਂ-ਜਿਓਂ ਜ਼ਮੀਨ ’ਚੋਂ ਉਪਰ ਨੂੰ ਉੱਠਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਿਓਂ-ਤਿਓਂ ਜਸਵੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਰੀਕਾਂ ਵਾਲੀ ਈਰਖਾ ਨੇ ਭਾਂਬੜ ਬਣ ਕੇ ਮੱਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
  ‘‘ਮੈਂ ਸ਼ੇਰੇ ਪੁੱਤ ਕੱਲ੍ਹ ਤੇਰੇ ਮਾਸੜ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ’ਜੰਟ ਤੋਂ ਪਤਾ ਕਰਕੇ ਆਇਆਂ। ’ਜੰਟ ਨੇ ਕਿਹੈ ਪੰਜ ਬੈਂਡ ਤੇ ਬਾਰਵੀਂ ਨਾਨ ਮੈਡੀਕਲ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਨੇਡਾ ਦਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਵੀਜ਼ਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੈ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਪੰਜ ਬੈਂਡ ਲੈ ਲਾ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਮੌਜ ਕਰੇਂਗਾ, ਨਾਲੇ ਆਪਣੇ ਤਾਈ-ਤਾਏ ਦੀ ਹਿੱਕ ਤੇ ਦੀਵਾ ਬਾਲੇਂਗਾ।’’ ਜਸਵੀਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।
  ‘‘ਭਾਪਾ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾਵਾਂਗਾ ਬਾਕੀ ਕਿਸਮਤ ’ਚ ਕੀ ਆ ਪਤਾ ਨਹੀਂ’’ ਸ਼ੇਰੇ ਨੇ ਜਸਵੀਰ ਦੀ ਗੱਲ ਦਾ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
  ਜਸਵੀਰ ਖ਼ਿਆਲੀ ਸੁਪਨੇ ਲੈਂਦਾ, ‘‘ਸ਼ੇਰਾ ਕਨੇਡਾ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਓਥੇ ਪੱਕਾ ਹੋ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸੱਦੇਗਾ, ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦ ਲਵਾਂਗੇ, ਕਨੇਡਾ ਦੇ ਲਾਲਚ ’ਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਦਹੇਜ ਤੋਂ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।’’
  ਮੈਂਨੂੰ ਜਸਵੀਰ ਦੇ ਦਿਨੇਂ ਲਏ ਸੁਪਨੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਭਾਉਂਦੇ। ਮੈਂ ਜਸਵੀਰ ਨੂੰ ਟੋਕਦੀ, ‘‘ਬੰਦਿਆ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਹਿਣਾ ਸਿੱਖ। ਐਵੇਂ ਹਵਾ ’ਚ ਨਾ ਘੋੜੇ ਦੁੜਾਇਆ ਕਰ।’’ ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਸਵੀਰ ਕਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸੁਣਦਾ ਸੀ?
  ਸ਼ੇਰਾ ਬਾਰਵੀਂ ਦੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੇ ਕੇ ਆਈਲੈਟਸ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾ ਕੇ ਕਲਾਸਾਂ ਲਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਆਈਲੈਟਸ ਦੇ ਪੇਪਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਪਰ ਤੀਜੀ ਵਾਰੀ ਵੀ ਉਹ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੈਂਡ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਿਆ ਸੀ।
  ‘‘ਨਿਕੰਮੀ ਔਲਾਦ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਬੰਦਾ ਬੇ-ਔਲਾਦ ਈ ਚੰਗਾ ਐ।’’ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ੇਰੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਬੋਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਸ਼ੇਰਾ ਵੀ ਸਰਵਣ ਪੁੱਤ ਵਾਂਗ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦਾ, ਅੱਗੋਂ ਅੱਖ ਪੁੱਟ ਕੇ ਨਾ ਦੇਖਦਾ।
  ‘‘ਤੈਨੂੰ ਅਗਰੇਜ਼ੀ ਸਕੂਲੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਧਰਮੇ ਫੌਜੀ ਦੇ ਮੁੰਡਾ-ਕੁੜੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸੀ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਛੇ-ਛੇ ਬੈਂਡ ਲਏ ਨੇ ਆਈਲੈਟ ’ਚੋਂ, ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਕਨੇਡਾ ਦਾ ਵੀਜਾ ਲੱਗ ਗਿਐ, ਕਿੱਡਾ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲਾ ਐ ਧਰਮਾ ਫੌਜੀ !’’
  ਹੁਣ ਸ਼ੇਰੇ ਦਾ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ‘‘ਚਾਚੀ ਫੌਜਣ ਬੀ. ਏ. ਐ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਦੀ ਐ, ਤੁਹਾਡੇ ਅਣਪੜ੍ਹ ਲਾਣੇ ਵਾਂਗੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ’ਗਰੇਜੀ ਨੀਂ ਕਹਿੰਦੀ।’’
  ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਸਮਝਾਇਐ ਇਸ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਖ਼ਾਨੇ ’ਚ ਨਹੀਂ ਵੜਦੀ। ਪੁੱਤ ਹੁਣ ਜਵਾਨ ਹੋ ਗਿਐ, ਐਵੇਂ ਨਾ ਹਰ ਵੇਲੇ ਟੋਕਦਾ ਰਿਹਾ ਕਰ ਪੁੱਤ ਨੂੰ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕਿਵੇਂ ਸਮੈੱਕਾਂ ਦੇ ਸੂਟੇ ਲਾ-ਲਾ ਘਰਦੇ ਸੂਲੀ ਟੰਗੇ ਐ।
  ਸਮੈਕ ਪੀ.ਪੀ. ਕੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਬੈਅ ਕਰਕੇ ਘਰ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਐ। ਆਪ ਵੀ ਮਰ ਗਏ ਐ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਟੱਬਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰ-ਦਰ ਧੱਕੇ ਖਾਣ ਲਈ ਛੱਡ ਗਏ ਆ।
  ਜਸਵੀਰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਬਣ ਰਹੀ ਕੋਠੀ ਵੇਖਦਾ ਤਾਂ ਮੱਚ ਉੱਠਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ’ਚ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਵਿਉਂਤ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ‘‘ਮੇਰੀ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸਾਰੀ ਕੋਠੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਦੀ?
  ਸ਼ੇਰੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਭੇਜਣ ਲਈ ਉਹ ਕਦੀ ਇਸ ਏਜੰਟ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੀ ਉਸ ਕੋਲ। ਏਜੰਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਿਨੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਓਨੇ ਪੈਸੇ ਦਾ ਜੁਗਾੜ ਨਾ ਬਣਦਾ ਤੇ ਗੱਲ ਵਿਚੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ।
  ਇਕ ਰਾਤੀਂ ਜਸਵੀਰ ਨੇ ਉੱਠ ਕੇ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਨੂੰ ਵਿਹੜੇ ’ਚ ਲੱਗੀ ਧਰੇਕ ਮੁੱਢੋਂ ਪੁੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠੀ ਤਾਂ ਵੇਹੜਾ ਭਾਂ-ਭਾਂ ਕਰੇ। ਜਸਵੀਰ ਧਰੇਕ ਦੀਆਂ ਡਾਹਣੀਆਂ ਦਾਤਰ ਨਾਲ ਵੱਢ ਵੱਢ ਕੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
  ‘‘ਰੱਬ ਦਿਆ ਬੰਦਿਆ ਕੀ ਹੋ ਗਿਐ ਤੇਰੇ ਡਮਾਕ ਨੂੰ! ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਦੋ ਘੜੀਆਂ ਛਾਵੇਂ ਬਹਿ ਲਈਦਾ ਸੀ ਇਸ ਦੀ। ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇਰੀ ਮੱਤ ਨੂੰ ?’’
  ਪਿਛਲੇ ਐਤਵਾਰ ਉਹ ਕਿੱਤੇ ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੇ ਬਾਬੇ ਦੀਪੇ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣਾ ਲੈਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਬੇ ਦੀਪੇ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ‘‘ਤੇਰੇ ਵੇਹੜੇ ’ਚ ਜਿਹੜਾ ਰੁੱਖ ਲੱਗਿਐ ਉਸ ਉੱਪਰ ਤੇਰੇ ਕਿਸੇ ਵਡੇਰੇ ਦੀ ਰੂਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉੱਲੂ ਬਣ ਕੇ ਆਣ ਬਹਿੰਦੀ ਐ, ਉਹ ਸ਼ੇਰੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਬਨਣ ਦੇਂਦੀ।’’
  ਕਈ ਵਾਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਧਰੇਕ ਤੇ ਬਿੱਲ ਬਤਾਉਰੀ ਆਣ ਬੈਠਦੀ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਸਵੀਰ ਦੇ ਮਨ ’ਤੇ ਬਾਬੇ ਦੀ ਗੱਲ ਦਾ ਬੜਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਸੋਚੇ-ਸਮਝੇ ਧਰੇਕ ਮੁੱਢੋਂ ਪੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
  ਬਾਪੂ ਜੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ, ਧਰੇਕ ਪੱੁਟਣ ਕਰਕੇ ਬੀਜੀ ਨਰਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਡੰਡਾ-ਡੇਰਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਘਰੇ ਚਲੇ ਗਈ ਸੀ।
  ਜਸਵੀਰ ਸ਼ੇਰੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਘੱਲਣ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਚਾਲੀ ਐਤਵਾਰ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਅੰਬਰਸਰ, ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਾ ਕੇੇ ਚੌਪਈ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਤੇ ਪਾਠ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ,‘‘ਧੰਨ-ਧੰਨ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ ਵਾਹਗੁਰੂ ਜੀ ਤੇਰੇ ਇਸ ਨਿਮਾਣੇ ਜਿਹੇ ਸੇਵਕ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਜੋਦੜੀ ਐ, ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਸ਼ੇਰੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਭੇਜੋ ਜੀ।’’
  ਜਸਵੀਰ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਭੇਜਣ ਦਾ ਏਨਾ ਸ਼ੁਦਾਅ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਖਿਡਾਉਣੇ ਵਾਲਾ ਜਹਾਜ਼ ਲੈ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਹੱਸੀ ਜਾਵਾਂ, ‘‘ਸਰਦਾਰਾ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹੁਣ ਹੋਰ ਜੰਮ ਸਕਦੀ ਜਿਸ ਲਈ ਇਹ ਖਿਡਾਉਣਾ ਲੈ ਆਇਆ ਏਂ।’’
  ‘‘ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਕਲ੍ਹ ਸਵੇਰੇ/ਸਵੱਖਤੇ ਅੰਬਰਸਰ ਤੋਂ ਬੱਸ ਬਹਿ ਕੇ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ’ਚ ਤੱਲਣ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ’ਚ ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਆਉਣੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦੀ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਐ।’’
  ਜਸਵੀਰ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਹੁੜਦਾ ਤੇ ਉਹ ਦਿਨੇ, ਜਾਗਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ੇਰੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਭੇਜਣ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਉੱਡਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।
  ਰਮਨ ਨੂੰ ਤੇਵੀਵਾਂ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਚੌਵੀਵਾਂ ਸਾਲ ਲੱਗਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਗਹੁ ਨਾਲ ਦੇਖਦੀ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੈੜੇ-ਭੈੜੇ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦੇ। ਦੁੱਧ ਤੇ ਬੁੱਧ ਫੱਟਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦੇ। ਨਹੀਂ, ਮੇਰੀਆਂ ਧੀਆਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੇ ਭੈੜੇ ਸੁਪਨੇ ਆਉਂਦੇ। ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਵੇਖ ਕੇ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਕੇ ਡਰ ਲੱਗਦਾ।
  ਜਦੋਂ ਦੀ ਨੱਕਵੱਢਿਆਂ ਦੀ ਧੀ ਮਨਜੋਤ ਨੇ ਕਾਲਜ ਪੜ੍ਹਦੇ ਆਪਣੇ ਜਮਾਤੀ ਨਾਲ ਘਰਦਿਆਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਬੀੜ ਬਾਬੇ ਬੁੱਢੇ ਸਾਹਬ ਜਾ ਕੇ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਹਰਾਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
  ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਲੱਗ ਗਏ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮਨਜੋਤ ਦੇ ਪਿਓ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਕ-ਦੋ ਵਾਰ ਦਬਕਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਕੁੜੀ ਬੜੀ ਮੂੰਹ ਜ਼ੋਰ ਸੀ, ਉਹ ਕਿਥੇ ਰੁੱਕਣ ਵਾਲੀ ਸੀ! ਦੱਸਦੇ ਨੇ ਹੁਣ ਉਹ ਚਿੱਟਾ ਵੇਚਦੀ ਫੜੀ ਗਈ ਐ ਤੇ ਉਹਦਾ ਘਰਵਾਲਾ ਚਿੱਟਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੀਣ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ ਏ।
  ‘‘ਨਹੀਂ-ਨਹੀਂ ਮੇਰੀਆਂ ਧੀਆਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ,’’ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦੇਂਦੀ ਆਂ।
  ਭਲਾ ਹੋਵੇ ਗਰਾਮ ਸੇਵਕ ਭੈਣ ਜੀ ਦਾ ਜਿਹਨੇ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਰਮਨ ਨੂੰ ਸਿਲਾਈ-ਕਢਾਈ ਸਿੱਖਾ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਸੇ ਬੁਟੀਕ ਵਾਲੀ ਤੋਂ ਸਲਵਾਰਾਂ ਸਿਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਲੈ ਦਿੱਤਾ ਏ। ਬੁਟੀਕ ਵਾਲੀ ਆਪੇ ਆ ਕੇ ਸਲਵਾਰਾਂ ਦਾ ਕੱਪੜ੍ਹਾ ਦੇ ਜਾਂਦੀ ਐ ਤੇ ਦੱਸੇ ਦਿਨ ਤੇ ਸੀਤੀਆਂ ਸਲਵਾਰ੍ਹਾਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਐ, ਦੋਵੇਂ ਆਹਰੇ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ।
  ‘‘ਭਾਅ ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਹਾ ਆ ਕਨੇਡਾ-ਕਨੂੂਡਾ ਨੂੰ ਛੱਡ, ਆਪਾਂ ਸ਼ੇਰੇ ਨੂੰ ਦੋ ਨੰਬਰ ’ਚ ’ਮਰੀਕਾ ਭੇਜਦੇ ਆਂ, ਸਾਲ ’ਚ ਸ਼ੇਰੇ ਦਾ ’ਮਰੀਕਾ ’ਚ ਪੱਕਾ ਹੋਣਾ ਵੱਟ ਤੇ ਪਿਐ, ਮੈਂ ਜਲੰਧਰ ਵਾਲੇ ‘ਜੰਟ ਤੋਂ ਭਾਊ ਜੈਮਲ ਸਿੰਹੁ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਗੁਰਤੇਜ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ, ’ਜੰਟ ਮੇਰਾ ਯਾਰ ਐ ਭਾਅ ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਹਾ, ’ਜੰਟ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪੱਕੀ ਕਰਵਾਉਣੀ ਆ ਕਿ ਸ਼ੇਰੇ ਨੂੰ ’ਮਰੀਕਾ ’ਚ ਕੋਈ ਸਾਂਭਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਭਾਅ ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਹਾ ਸ਼ੇਰੇ ਨੇ ਇਕ ਸਾਲ ’ਚ ਪੈਸੇ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈਣੇ ਆ, ਭਾਅ ਪੰਦਰਾਂ ਡਾਲਰ ਤੇ ਘੰਟੇ ਦੇ ਵੱਟ ਤੇ ਪਏ ਆ, ਜੇ ਓਵਰ ਟਾਇਮ ਲਾਊਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਵੱਖਰਾ, ਦੋ ਢਾਈ ਸੌ ਡਾਲਰ ਤਾਂ ਦਿਹਾੜੀ ਦੇ ਕੁੱਟ ਹੀ ਲੈਣੇ ਆ। ਢਾਈ ਸੌ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਬੱਹਤਰਾਂ ਨਾਲ ਹਿਸਾਬ ਕਰ ਕੇ ਦੇਖ ਖਾਂ, ਦਿਹਾੜੀ ਦੇ ਅਠਾਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਬਣਦੇ ਆ। ਅਠਾਰਾਂ ਹਜਾਰ ਰੋਜ ਦੇ ਨਾਲ ਤੀਹ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕਰ ਖਾਂ, ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਲੱਖ ਬਣਦੈ ਮਹੀਨੇ ਦਾ। ਅੱਧਾ ਖ਼ਰਚਾ ਲਾ ਲੈ ਤੇ ਬਚਦਾ ਅੱਧ ਵੀ ਤੀਹ-ਕੱਤੀ ਲੱਖ ਬਣਦਾ ਐ ਸਾਲ ਦਾ। ਇਕ ਸਾਲ ’ਚ ਸਾਰਾ ਖ਼ਰਚਾ ਨਿਕਲ ਆਉਣਾ ਐ। ਭਾਊ ਜੈਮਲ ਸਿੰਹੁ ਨੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਭੇਜੇ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਇਕ ਸਾਲ ’ਚ ਸਾਰਾ ਕਰਜ਼ਾ ਲਾਹ ਲਿਆ ਐ ਨਾ।’’ ਜਸਵੀਰ ਨੂੰ ਵੱਢ ਖਾਣਿਆਂ ਦੇ ਦਤਾਰ ਸਿੰਹੁ, ਤਾਰੇ ਆੜ੍ਹਤੀ ਨੇ ਸ਼ੇਰੇ ਨੂੰ ’ਮਰੀਕਾ ਘੱਲਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਢਾਹੇ ਚੜ੍ਹਾ ਲਿਆ ਸੀ।
  ਤਾਰਾ ਜਸਵੀਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇੇ ਜਲੰਧਰ ਵਾਲੇ ’ਜੰਟ ਨਾਲ ਸ਼ੇਰੇ ਨੂੰ ਦੋ ਨੰਬਰ ’ਚ ਮੈਕਸੀਕੋ ਰਾਹੀਂ ’ਮਰੀਕਾ ਭੇਜਣ ਲਈ ਤੀਹ ਲੱਖ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਤਹਿ ਕਰ ਆਇਆ ਸੀ। ਤਾਰੇ ਦਾ ਜੰਟ ਨਾਲ ਦੱਸ ਪੈਸੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਚੱਲਦਾ ਸੀ। ’ਮਰੀਕਾ ’ਚ ਸ਼ੇਰੇ ਦੇ ਫੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਅਤੇ ਬਾਂਡ ਭਰਨ ਅਤੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਾਨੂੰ ਕਰਨਾ ਪੈਣਾ ਸੀ।
  ਜਸਵੀਰ ਆਉਂਦਾ-ਆਉਂਦਾ ਵੱਢ ਖਾਣਿਆਂ ਦੇ ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਸਤਾਈ ਲੱਖ ’ਚ ਤਿੰਨ ਕਿੱਲ੍ਹੇ ਪੈਲੀ ਗਹਿਣੇ ਦੇਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕਰ ਆਇਆ ਸੀ। ਗਹਿਣੇ ਦਿੱਤੀ ਪੈਲੀ ਅਸੀਂ ਹੀ ਵਾਹੁਣੀ ਸੀ,। ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਡੇੜ ਲੱਖ ਰੁਪੈ ਸਾਲ ਦਾ ਠੇਕਾ ਦਿਆ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਸਾਲ ਦਾ, ਪਹਿਲਾ ਠੇਕਾ ਤਾਰੇ ਨੇ ਸਤਾਈ ਲੱਖ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਕੱਟ ਲੈਣਾ ਸੀ ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਉਸਨੂੰ ’ਜੰਟ ਤੋਂ ਮਿਲਣਾ ਸੀ। ਇਉਂ ਉਸਨੂੰ ਤਾਂ ਘਰੇ ਬੈਠੇ ਨੂੰ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਲੱਖ ਮਿਲ ਜਾਣਾ ਸੀ।
  ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਦਾ ਤਰਲਾ ਮਾਰਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ’ਮਰੀਕਾ ਰਹਿੰਦੇ ਜੇਠ ਦੇ ਮੁੰਡੇ, ਅਮਨ ਨੂੰ ਕਹੇ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ੇਰੇ ਦਾ ’ਮਰੀਕਾ ’ਚ ਵੜਨ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਦਾ ਬਾਂਡ ਭਰਦੇ, ਬਾਂਡ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਸ਼ੇਰਾ ਉਸ ਦੇ ਪਟਰੋਲ ਪੰਪ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਲਾਹ ਦੇਵੇਗਾ।
  ਮੈਂ ਦੁੱਧ ਵੇਚ ਕੇ ਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਬੁਟੀਕ ਦੇ ਕਪੜੇ ਸਿਉਂ ਕੇ ਲੱਖ ਕੁ ਰੁਪਇਆ ਜੋੜਿਆ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਬਚੀ ਦੋ ਕਿੱਲੇ ਪੈਲੀ ਦੀ ਲਿਮਟ ਤੇ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਬੈਂਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਜਸਵੀਰ ਵੱਢ ਖਾਣਿਆਂ ਦੇ ਤਾਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਏਜੰਟ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਤੇ ਸ਼ੇਰੇ ਦਾ ਪਾਸਪੋਰਟ ਦੇ ਆਇਆ ਸੀ।
  ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਕਣਕ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਸ਼ੇਰੇ ਨੂੰ ’ਮਰੀਕਾ ਜਾਣ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਗੁਆਟੇਮਾਲਾ ਰਾਹੀਂ ਮੈਕਸੀਕੋ ਲਈ ਜਹਾਜ਼ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ’ਜੰਟ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ੇਰੇ ਨੂੰ ਗੁਆਟੇਮਾਲਾ ਦਾ ਬਾਰਡਰ ਪਾਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਤੋਂ ਚੋਰੀ ਬਾਰਡਰ ਪਾਰ ਕਰਾਕੇ ’ਮਰੀਕਾ ’ਚ ਵਾੜਨਾ ਸੀ।
  ਵੀਹ ਕੁ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੇਰੇ ਦਾ ਫੋਨ ਆਇਆ, ਸ਼ੇਰਾ ਭੁਬਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਰੋਈ ਜਾਵੇ, ‘‘ਭਾਪਾ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ’ਮਰੀਕਾ ਕੋਈ ਨਾ ਆਵੇ।’’
  ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਗੁਆਟੇਮਾਲਾ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ’ਚ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸੱਪਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਰੀਆਂ ਮਿਧਦਾ ਰਿਹਾ, ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਬਚ ਗਿਆ। ‘‘ਅਸੀਂ ਚਾਲੀ ਜਾਣੇ ਗੁਆਟੇਮਾਲਾ ਦੇ ਬਾਡਰ ਤੋਂ ਮੈਕਸੀਕੋ ’ਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਸਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਕਨਟੇਨਰਾਂ ’ਚ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸਫ਼ਰ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ।’’
  ‘‘ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਜਣੇ ਤਾਂ ਵਿਚਾਰੇ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਤਿਹਾਏ ਹੀ ਮਰ ਗਏ ਸੀ ਰਾਤ ਨੂੰ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਥੇ ਸੁੱਟ ਆਏ ਸੀ ’ਜੰਟ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋਥਾਂ ਨੂੰ।’’
  ‘‘ਵੀਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਮੈਕਸੀਕੋ ਤੋਂ ਬਾਰਡਰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਵੜਦੇ ਫੜੇ ਗਏ ਸਾਂ।’’
  ਸ਼ੇਰਾ ਭੁੱਬਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਰੋਦਾਂ ਰਿਹਾ ਤੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਭੁੱਬਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਰੋਈ ਜਾ ਰਹੇ ਸਾਂ।
  ਸ਼ੇਰੇ ਨੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਮਨ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਸ਼ੇਰੇ ਨੂੰ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਮਨ ਨੇ ਡੇਢ ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ੇਰੇ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਅਤੇ ਬਾਂਡ ਭਰਨ ਲਈ ਵਕੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਸ਼ੇਰੇ ਦਾ ਕੋਈ ਥਹੁ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਾ।
  ਜਸਵੀਰ ਕਦੀ ਬਾਬੇ ਸ਼ਹੀਦੀਂ, ਕਦੀ ਬਾਬੇ ਬੁੱਢੇ ਸੁੱਖਣਾ ਸੁੱਖਦਾ, ‘‘ਧੰਨ-ਧੰਨ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਧੰਨ-ਧੰਨ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਵਾਹਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਸ਼ੇਰੇ ਤੇ ਮੇਹਰ ਭਰਿਆ ਹੱਥ ਰੱਖਣਾ।’’
  ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਦਿਨ ਲੰਘੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਸ਼ੇਰੇ ਦਾ ਕੋਈ ਪਤਾ-ਸੁਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਸਵੀਰ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਵੱਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਸਵੀਰ ਗੁੰਮ-ਸੁੰਮ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਘਰੋਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਹੋਏ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਰੱਜ ਕੇ ਮੁੜਦਾ।
  ਡੰਗਰਾਂ ਨੂੰ ਪੱਠਾ-ਦੱਥਾ ਚਾਚਾ ਹਰੀ ਸਿੰਹੁ ਯਾਨਿ ਕਿ ਹਰੀਆ ਹੀ ਪਾਉਂਦਾ। ਜਸਵੀਰ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ ਚਾਚਾ ਹਰੀਆ ਬੜਾ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ। ਚਾਚੇ ਹਰੀਏ ਦੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਜਸਵੀਰ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਦੀ ਲੰਘੀ ਸੀ। ਚਾਚੇ ਦੇ ਦੋ ਮੁੰਡੇ ਤੇ ਦੋ ਧੀਆਂ ਨੇ। ਸਾਰੇ ਵਿਆਹੇ-ਵਰੇ ਨੇ। ਏਥੇ ਚਾਚਾ ਹਰੀਆ ਤੇ ਚਾਚੀ ਬੇਅੰਤ ਕੌਰ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਦੋਵੇਂ ਮੁੰਡੇ ਅੰਬਰਸਰ ਵਿਆਹੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਹੀ ਜਾ ਵਸੇ ਨੇ।
  ਚਾਚਾ ਹਰੀਆ ਜਸਵੀਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਕਰਦਾ ਬਾਪੂ ਜੀ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਛੇੜ ਲੈਂਦਾ, ‘‘ਬੀਰ ਧੀਏ, ਤੇਰਾ ਸਹੁਰਾ ਭਾਊ ਬੜਾ ਦਲੇਰ ਬੰਦਾ ਸੀ, ਅਣਖ ਲਈ ਤਾਂ ਮਰ ਮਿਟਦਾ ਸੀ।’’
  ਉਹ ਕੰਮ ਦੀ ਕਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਵਿਚ ਝੋਟੇ ਜਿੰਨੀ ਜਾਨ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਆਥੜੀ ਕੀਤੀ, ਉਦੋਂ ਆਹ ਬੰਬੀਆਂ-ਬੁੰਬੀਆਂ ਕਿਥੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸੀ! ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਬੰਨੇ ਵਾਲੇ ਸੂਏ ਦਾ ਪਾਣੀ ਆਪਣੀਆਂ ਪੈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਆ ਗਿੱਠਾ ਝੋਨਾ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ’ਚ ਉਦੋਂ ਨਵਾਂ-ਨਵਾਂ ਲੱਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।
  ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ’ਚ ਸੂਏ ਦੀ ਬੰਦੀ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਭਾਈਵਾਲ ਖਾਲ ਦੀ ਖਲਾਈ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਮੈਂ ਤੇ ਭਾਊ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਖਲਾਈ ਬਾਕੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਅੱਧੀ ਖਲਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਾਂ।
  ਹਾੜ੍ਹ ਮਹੀਨੇ ’ਚ ਗਿੱਠਾ ਝੋਨਾ ਲਾਉਣ ਖ਼ਾਤਰ ਕੱਦੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸੂਏ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਾਰੀ ਲਾਈ ਸੀ। ਭਾਊ ਦੇ ਸ਼ਰੀਕੇ ’ਚੋਂ ਚਾਚੇ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਹੁ ਨੇ ਪਾਣੀ ਆਪਣੀ ਪੈਲੀ ਨੂੰ ਤੋੜ ਲਿਆ। ਪਾਣੀ ਸਾਡੇ ਕੱਦੂ ’ਚ ਆਉਣਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਜਦੋਂ ਨੱਠੇ-ਨੱਠੇ ਮੋਘੇ ਵੱਲ ਗਏ ਤਾਂ ਤਾਰਾ ਸਿੰਹੁ ਪਾਣੀ ਤੋੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪੈਲ਼ੀ ’ਚ ਕੱਦੂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
  ‘‘ਤਾਰਾ ਸਿੰਹਾਂ ਕੀ ਗੱਲ ਪਾਣੀ ਤੋੜ ਲਿਆ ਤੂੰ ?’’
  ‘‘ਪਹਿਲਾਂ ਜੱਟ ਦਾ ਕੱਦੂ ਹੋਊ ਤਾਂ ਹੀ ਅੱਗੇ ਪਾਣੀ ਜਾਊ ਨਾ।’’ ਤਾਰੂ ਨੇ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਘੁੱਟ ਪੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ।
  ਉਹ ਭਾਊ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਖ਼ਾਰ ਖਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਊ ਨੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਪੈਂਦੀ ਸੱਟੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਦੂ ਵਿਚ ਹੀ ਸੁੱਟ ਲਿਆ। ਲਾਲਾ-ਲਾਲਾ ਹੋ ਗਈ। ਤਾਰੂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਡਾਂਗ ਲਈ ਭੱਜਾ ਆਇਆ। ਉਹ ਭਾਊ ਦੇ ਡਾਂਗ ਮਾਰਨ ਲੱਗਾ, ਮੈਂ ਅੱਖ ਝਪਕਦੇ ਮੁੰਡੇ ਤੋਂ ਡਾਂਗ ਖੋਹ ਲਈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਢਾਹ ਲਿਆ। ‘‘ਮੁੰਡਾ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ-ਭਰਾ ਡਹੇ ਨੇ ਤੂੰ ਏਨਾ ਵਿਚ ਖਾਹ-ਮਖਾਹ ਵੜਨ ਡਿਹਾ ਏਂ।’’ ਭਾਊ ਨੇ ਹੂਰੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਤਾਰੂ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਲਾਗੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਛੁਡਾਇਆ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਠਾਣੇ ਜਾ ਕੇ ਰਾਜੀਨਾਵਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।
  ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਊ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਵਾਂਗ ਵਰਤਿਆ। ਮੇਰੇ ਹਰ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ’ਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਖਲੋਤਾ।
  ਉਹ ਸ਼ੇਰ ਮਰਦ ਸੀ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਗ਼ਲਤੀ ਕਿਉਂ ਕਰ ਗਿਆ !
  ਬੀਰ ਧੀਏ ਮੇਰਾ ਟੱਬਰ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਸੁੱਖ ਨਾਲ ਦੋ ਪੁੱਤ ਤੇ ਦੋ ਧੀਆਂ। ਇਕ ਦਿਨ ਭਾਊ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ‘‘ਹਰੀ ਸਿੰਹਾਂ ਧੀਆਂ ਤਾਂ ਸਭ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝੀਂਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ, ਹੁਣ ਤੇਰੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਧੀਆਂ ਜਵਾਨ ਹੋ ਗਈਆਂ ਨੇ, ਇੰਝ ਕਰ ਧੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਭਾਰ ਹੌਲਾ ਕਰ, ਮੁੰਡੇ ਆਪੇ ਵਿਆਹੀਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।’’
  ‘‘ਭਾਊ ਹੱਥ ਥੋੜ੍ਹਾ ਤੰਗ ਐ ਅਜੇ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।’’
  ‘‘ਹਰੀ ਸਿੰਹਾਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਕਦੀ ਪੈਸੇ ਜੋੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤੂੰ ਵਿਆਹ ਰੱਖ ਪੈਸੇ ਵੀ ਆ ਜਾਣਗੇ।’’
  ਭਾਊ ਨੇ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਡੀ ਦੇ ਆੜ੍ਹਤੀ ਤੋਂ ਅਰਕਲ ਮਟਰਾਂ ਦੇ ਬੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਬੋਰਾ ਅਤੇ ਐਨ. ਪੀ. ਕੇ. ਖਾਦ ਦਾ ਇਕ ਬੋਰਾ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਕਿੱਲਾ ਪੈਲੀ ਜਿਹੜੀ ਗਿੱਠੇ ਝੋਨੇ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਲੀ ਹੋਈ ਸੀ ਉਹ ਮਟਰ ਬੀਜਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।
  ਭਾਊ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ‘‘ਹਰੀ ਸਿੰਹਾਂ ਆ ਜੋਗ ਲੈ ਲਾ ਤੇ ਪੈਲੀ ਵਾਹ-ਬਣਾ ਕੇ ਮਟਰ ਬੀਜ ਲੈ। ਬੰਤੀ ਤੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਚੁੱਗਾਈ ਕਰ ਲਈਂ ਤੇ ਆੜ੍ਹਤੀ ਦੇ ਖਾਦ, ਬੀਅ ਦੇ ਪੈਸੇ ਲਾਹ ਕੇ ਜੋ ਵੱਟੇਂ-ਖੱਟੇਂ ਗਾ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਧੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਗਨ ਏ।’’
  ਆੜ੍ਹਤੀ ਦਾ ਨਾਵਾਂ ਲਾਹ ਕੇ ਭਲੇ ਜਮਾਨੇ ’ਚ ਮੈਨੂੰ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਬੱਚ ਗਏ ਸੀ। ਇਕ ਟੂੰਬ ਤੇਰੀ ਚਾਚੀ ਕੋਲ ਸੀ, ਇਕ ਟੂੰਬ ਹੋਰ ਬਣਾ ਕੇ ਤੇਰੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਨਣਾਨਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਵਿਆਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।
  ਬੀਰ ਧੀਏ, ਮਾੜੇ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵੀ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਦੇ ਸੌਣ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਐ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੌਂ ਜਾ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਅੱਗੋਂ ਕਹਿੰਦਾ, ‘‘ਮੈਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਨੀਆਂ ਨੇ ਮੂੰਹ ਈ ਬੰਦ ਕਰ ਲੈਣਾ ਐ।’’
  ਕਦੀ-ਕਦੀ ਜੱਸ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਸੁਹਰੇ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦੈ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰੀਬ-ਗੁਰਬੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵੰਡਾਉਣ ਵਾਲਾ।
  ਬੀਰ ਧੀਏ ਜੱਟ ਤੇ ਪੈਲੀ ਪਿੱਛੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਮੈਂ ਸੁਣਿਐ ਜੱਸ ਨੇ ਪੈਲੀ ਗਹਿਣੇ ਧਰੀ ਆ ਸ਼ੇਰੇ ਨੂੰ ’ਮਰੀਕਾ ਘੱਲਣ ਲਈ। ਜੇ ਇੰਜ ਕੀਤਾ ਐ ਤਾਂ ਮਾੜੀ ਬਾਤ ਕੀਤੀ ਐ।
  ਜੱਸ ਦੇ ਬਾਪ ਕੋਲ ਦੱਸ ਕਿੱਲੇ, ਦੋ ਹਲਾਂ ਦੀ ਪੈਲੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਢੇਰੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ ਉਹ। ਜੱਸ ਵੀ ਪਿੰਡ ’ਚ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਥੋੜ੍ਹਾ ਐ? ਆਪਣੇ ਸਰੀਕੇ ’ਚੋਂ ਬਾਹਲੀ ਪੈਲੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਆ।
  ਕਿਸੇ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ। ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਆਪ ਕਰਨਾ। ਆਟਾ-ਦਾਲ ਘਰ ਦੇ, ਸਬਜ਼ੀ-ਭਾਜੀ ਘਰ ਦੀ ਤੇਲ-ਘਿਉ ਘਰ ਦਾ ਹੋਰ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਕੀ ਚਾਹੀਦੈ। ਮਾਲਕ ਦੀ ਦਇਆ ਐ।
  ਚਾਚਾ ਹਰੀਆ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ-ਕਰਦਾ ਹਫ਼ ਜਾਂਦਾ। ਹੁਣ ਉਮਰ ਵੀ ਵਡੇਰੀ ਹੋ ਗਈ ਐ।
  ਡੰਗਰਾਂ ਨੂੰ ਪੱਠਾ-ਦੱਥਾ ਕਰਕੇ ਚਾਚਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਹੜੇ ’ਚ ਧਰੇਕ ਦੀ ਛਾਵੇਂ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਧਰੇਕ ਵੱਢੇੇ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ ਹੁਣ ਉਹ ਬਰਾਂਡੇ ’ਚ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਐ ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਛੇੜ ਲੈਂਦਾ ਐ।
  ‘‘ਬੀਰ ਧੀਏ ਹੁਣ ਬੰਦੇ ਵਾਹਗੁਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ’ਚ ਰਹਿਣਾ ਭੁੱਲ ਗਏ ਨੇ, ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਔਖੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।’’
  ‘‘ਆ ਆਪਣੇ ਕਾਲੇ-ਗੋਰੇ ਦੀ ਲੈ ਲਾ। ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਅੱਤ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਅਖੇ ਅਸੀਂ ਅੰਬਰਸਰ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਐ। ਏਥੇ ਪਿੰਡ ’ਚ ਤੇ ਆਥੜੀਆਂ ਕਰਦੇ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਮੈਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡੱਕਿਆ, ਜਾਓ ਭਾਈ ਜੀ ਸਦਕੇ ਜਾਓ।’’
  ‘‘ਹੁਣ ਸੁਣ ਲਾ, ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਆਉਣਗੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਕੱਲੇ-ਕੱਲੇ ਰੋਣਾ ਰੋਣਗੇ। ਅਸੀਂ ਘਰ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਦੇਣਾ ਐ, ਸਾਡਾ ਆਟਾ ਮੁੱਕਾ ਐ। ਜੇੜ੍ਹੀਆਂ ਦੋ ਛਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਚੋਰੀ ਤੇਰੀ ਚਾਚੀ ਨੇ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪਲੋਸ-ਪਲਾਸ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਨੇ।’’
  ‘‘ਬੀਰ ਧੀਏ ਆ ਦੱਸ ਆਪਣੇ ਜਸ ਨੂੰ ਕੀ ਹੋ ਗਿਐ ਪਤਾ ਨੀ ਕਿਉਂ ਕਮਲ ਕੁੱਟ ਰਿਹੈ।’’ ਚਾਚੇ ਹਰੀਏ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਇਕ ਚੀਸ ਜਿਹੀ ਉੱਠਦੀ। ਜਸਵੀਰ ਆਪਣੀ ਧੁੰਨ ’ਚ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
  ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਟੀ. ਵੀ. ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਨੇ ਕਰੋਨਾ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੱਸ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ ’ਚ ਇੱਕੀ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਲਾਕ ਡਾਊਨ ਲਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਭ ਕੁੱਝ ਬੰਦ। ਸਭ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਾੜ ਦਿੱਤੇ। ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਟੀ. ਵੀ. ਤੇ ਮੋਬਾਇਲ ਫੋਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ।
  ਸ਼ੇਰੇ ਦੇ ਜੇਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਪਰਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਸੁੱਕਣੇ ਪਿਆ ਸੀ। ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਕੋਈ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ?
  ਜਸਵੀਰ ਅੰਦਰ ਵੜ ਕੇ ਰੋਂਦਾ, ਉਸ ਨਾਲ਼ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਰੇ ਰੋ-ਖਪ ਕੇ ਚੁੱਪ ਕਰ ਜਾਂਦੇ।
  ਆਹ ਚੰਦਰੀ ਕਰੋਨੇ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਫਵਾਹਾਂ ਸੁਣ-ਸੁਣ ਕੇ ਦਿਲ ਹੋਰ ਦਹਿਲ ਜਾਂਦਾ। ਜਸਵੀਰ ਦੇ ਮੋਬਾਇਲ ’ਤੇ ਫੇਸ ਬੁੱਕ ਅਤੇ ਵੱਟਸੱਪ ’ਤੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ’ਮਰੀਕਾਂ ’ਚ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੀਆਂ।
  ਕਰੋਨੇ ਨਾਲ ਅੰਬਰਸਰ ਤੋਂ ਭਾਈ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਹੋਈ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਆ ਗਈ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਲਿਆ ਗਿਆ ਉਸ ਨਾਲ ਮਨ ’ਚ ਹੋਰ ਡਰ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਸਭ ਆਪਣੇ ਪਰਾਏ ਹੋ ਗਏ ਨੇ। ਕੋਈ ਕਰੋਨਾ ਨਾਲ ਮੋਏ ਦਾ ਮੂੰਹ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਮਾਂ ਬਾਪ ਪੁੱਠੇ-ਸਿੱਧੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਔਲਾਦ ਲਈ ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਅੱਜ ਉਹੀ ਔਲਾਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਿਖ਼ਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੇਣ ਤੋਂ ਡਰ ਰਹੀ ਏ। ਕਰੋਨਾ ਕਿਤੇ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ !
  ਜਸਵੀਰ ਵੀ ’ਮਰੀਕਾ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਫੇਸ ਬੁੱਕ ਅਤੇ ਵੱਟਸੱਪ ਤੇ ਫੋਟੋਆਂ ਵੇਖ-ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
  ਜਿੱਦਣ ਉਸ ਨੇ ਫੇਸ ਬੁੱਕ ਤੇ ’ਮਰੀਕਾ ਦੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ’ਚ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਲਈ ਥਾਂ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਟਰੱਕਾਂ ਦੇ ਫਰੀਜ਼ਰਾਂ ’ਚ ਰੱਖਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਦਿਨ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੋਰ ਮਾੜੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
  ਰੱਬ ਰੱਬ ਕਰਦੇ ਕਰੋਨਾ ਦੇ ਲਾਕ ਡਾਊਨ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਮਿਲਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।
  ‘‘ਮੈਂ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਖਾਤਾ ਖੋਲ੍ਹ ਰੱਖਿਐ ? ਜਿਹੜੇ ਦੋ ਪੈਸੇ ਕੋਲ ਸੀ, ਉਹ ਤੇ ਮੋਦੀ ਨੇ ਨੋਟ ਬੰਦੀ ਕਰਕੇ ਕਢਵਾ ਲਏ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਿਥੇ ਨੇ !’’ ਜਸਵੀਰ ਨੇ ਇਕ ਦਿਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਪੈਸੇ ਮੰਗੇ ਤੇ ਮੈਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
  ਜਸਵੀਰ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਕਿਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸ਼ਗਨ ਵਜੋਂ ਪੰਜ ਸੌ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨੋਟ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੇਟੀ ’ਚ ਪਏ ਖੇਸਾਂ-ਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ’ਚ ਲਕੋ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਸਾਂ।
  ਜਸਵੀਰ ਨੇ ਪੇਟੀ ਫੋਲਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਖਲਾਰੇ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਨੇ ਲਕੋ-ਲਕੂ ਕੇ ਰੱਖੇ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਆਪੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।
  ਜਸਵੀਰ ਨੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮੂੰਹ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਉਠਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਮੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ‘‘ਮੈਂ ਬੀੜ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਬ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਬੁੱਕ ਕਰਵਾਉਣ ਚੱਲਿਆਂ।’’
  ਮੈਂ ਬਥ੍ਹੇਰਾ ਕਿਹਾ ਅਜੇ ਲਾਕਡਾਊਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ, ਕਿਤੇ ਪੁਲਸ ਵਾਲੇ ਬਿਠਾ ਛੱਡਣਗੇ ਫਿਰ ਤੂੰ ਕੀ ਕਰੇਂਗਾ? ਮੇਰੇ ਕਹੇ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹੜਾ ਰੁੱਕਣਾ ਸੀ! ਮੈਂ ਰੋਟੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਰਾਤ ਦੀ ਵਧੀ ਸਬਜ਼ੀ ਨਾਲ ਖਾ ਲਈਆਂ ਤੇ ਚਾਰ ਰੋਟੀਆਂ ਮੈਂ ਅੰਬ ਦੇ ਅਚਾਰ ਨਾਲ ਪੱਲੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਸਨੇ ਮੋਟਰ ਸਾਇਕਲ ਚੁੱਕਿਆ, ‘‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ’’, ਆਖ ਬੀੜ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਿਆ।
  ਆ ਔਂਤਰੇ ਕਰੋਨੇ ਜਿਹੇ ਦੇ ਲਾਕ ਡਾਊਨ ਕਰਕੇ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਰਮਨ ਦਾ ਕੱਪੜ੍ਹੇ ਸੀਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਐ। ਬੁਟੀਕ ਵਾਲੀ ਕਹਿੰਦੀ ਐ ਲਾਕਡਾਊਨ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਗਾਹਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸਭ ਦਾ ਕੰਮ-ਧੰਦਾ ਮੰਦਾ ਪਿਆ ਐ।
  ਘਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਏ। ਵਾਹੀ-ਖੇਤੀ ’ਚੋਂ ਮਸਾਂ ਨੱਕ ਵੱਢਿਆਂ ਦੇ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਬੈਂਕ ਦੀ ਲਿਮਟ ਨਵੀਂ-ਪੁਰਾਣੀ ਕਰਕੇ ਮਸਾਂ ਬੀਜੀ ਦਾ ਠੇਕਾ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਐ।
  ਆਖ਼ਰ ਮੈਂ ਵੀ ਤਾਂ ਮਾਂ ਆਂ। ਸ਼ੇਰੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚ-ਸੋਚ ਕੇ ਮੇਰੀ ਵੀ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਕਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦੀ। ਜਸਵੀਰ ਨਾਲ ਸ਼ੇਰੇ ਸਬੰਧੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਤਾਂ ਅੱਗੋਂ ਉਹ ਉੱਖੜੀ ਕੁਹਾੜੀ ਵਾਂਗ ਪੈਂਦਾ ।
  ਸ਼ੇਰੇ ਗਏ ਨੂੰ ਸਾਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮਾਂ ਹੋਣ ਲੱਗਿਆ।
  ਜਸਵੀਰ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਰਾਤ ਲੰਘਣ ਤੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜਿਆ ਸੀ। ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਸ਼ੇਰੇ ਦੇ ਫੋਨ ਆਉਣ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਡੀਪੋਰਟ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਬਾਅਦ ’ਚ ਜਸਵੀਰ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੇਰੀ ਢਾਹ ਲਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇ ਰਹੀ ਸਾਂ ਪਰ ਹਿੰਮਤ ਮੇਰੀ ਵੀ ਜਵਾਬ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ।
  ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੇਰੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਰਮਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਹੋਰ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ ਰਮਨ ਨੂੰ ਚੌਵੀਵਾਂ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਪੱਚੀਵਾਂ ਸਾਲ ਲੱਗ ਜਾਣਾ ਐ।
  ਇਹ ਰੱਬ ਵੀ ਤੇ ਰੱਜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਜਾਉਂਦੈ, ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ। ਜਸਵੀਰ, ਬੀਰੇ ਮਹਿਰੇ ਦੇ ਘਰੋਂ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਆਇਆ ਸੀ।
  ‘‘ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਪਾਪਾ ਹੌਂਸਲਾ ਕਰ ਹੁਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਮਤ ਛੱਡਿਆ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਬਨਣਾ।’’ ‘‘ਆ ਜਿਹੜੀਆਂ ਦੋਂਵੇ ਕੌੜੀ ਵੇਲ ਵਾਂਗੂੰ ਵਧੀਆਂ ਪਈਆਂ ਨੇ ਹੁਣ ਏਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰ।’’
  ‘‘ਚਿੰਤਾ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਣ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ। ਜਿਹੜੇ ਕੋਲ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਲ੍ਹ ’ਖੰਡ ਪਾਠ ਬੁੱਕ ਕਰਵਾ ਆਇਆਂ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਮੇਰੇ ਗਰੀਬ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਧੱਕੇ ਨੂੰ ਤੂੰ ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਏਂ ਨਾ, ਹਾਏ ਓ ਮੇਰੇ ਰੱਬਾ ਮਾਰ ਕੇ ਰੱਖ ਤਾ ਈ, ਜਸਵੀਰ ਨੇ ਉੱਚੀ ਜਿਹੀ ਹੂਕ ਮਾਰੀ।’’ ‘‘ਲੱਗਦੈ ਸਾਰੇ ਟੱਬਰ ਨੂੰ ਫਾਹਾ ਲੈਣਾ ਪੈਣਾ ਐ।’’ ਜਸਵੀਰ ਬੋਲੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
  ਚਾਚਾ ਹਰੀਆ ਡੰੰਗਰਾਂ ਨੂੰ ਪੱਠੇ ਪਾਉਂਦਾ-ਪਾਉਂਦਾ ਹਵੇਲੀ ਤੋਂ ਜਸਵੀਰ ਦੀ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਬੋਲਦੇ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆ ਗਿਆ।
  ਜਸਵੀਰ ਨੇ ਚਾਚੇ ਹਰੀਏ ਦੇ ਗਲ ਲੱਗ ਕੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਧਾਹਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
  ‘‘ਚਾਚਾ ਮੈਂ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਈ, ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੈਲੀ ਗਈ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਸ਼ੇਰਾ ਪਤਾ ਨੀ ਕਿਸ ਹਾਲ ’ਚ ਐ ? ਉਸ ਨੇ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਮੁੱੜਣਾ ਐ ?’’
  ‘‘ਜੱਸ ਪੁੱਤ ਹੌਸਲਾ ਰੱਖ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਮੇਹਰ ਕਰਨਗੇ । ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਆਪੇ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਆ, ਭਲੀ ਕਰੂ।’’
  ਚਾਚੇ ਹਰੀਏ ਦੇ ਪਲੋਸਣ ਨਾਲ ਜਸਵੀਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੌਸਲੇ ’ਚ ਹੋਇਆ।
  ਚਾਚਾ ਹਰੀਆ ਡੰੰਗਰਾਂ ਨੂੰ ਥਾਂ ਸਿਰ ਕਰਕੇ ਬਿਨਾਂ ਦੱਸੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਿਆ।
  ‘‘ਭੈਣ ਤਾਰੋ ਦਾ ਕਲ੍ਹ ਫੋਨ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਦਿਉਰ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਮੁੰਡੇ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਰਮਨ ਦੇ ਹਾਣੀ ਨੇ। ਮਹੀਨਾ-ਖੰਡ ਵੱਡੇ ਆ। ਦੋਵੇਂ ਬਾਰ੍ਹਾਂ-ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਜਮਾਤਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਧ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਆ। ਅੱਠ ਕਿੱਲੇ ਪੈਲੀ ਐ। ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਕਿੱਲੇ ਆਉਂਦੀ ਐ। ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਅੰਮਿ੍ਰਤ ਛਕੇ ਆ। ਨਸ਼ੇ-ਪੱਤੇ ਤੋਂ ਬਚੇ ਨੇ। ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਮੰਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਆ ਮੇਰੇ ਦਿਉਰ ਦੇ ਘਰ ਸਭ ਕੁਝ ਐ। ਉਹਨੂੰ ਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਨੇ। ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਕਿਥੇ ਮਿਲਦੇ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ’’, ਮੈਂ ਜਸਵੀਰ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।
  ‘‘ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਗੁਰਮੀਤੋ ਦੀ ਕੁੜੀ ਜਸਮੀਤ ਜਿਥੇ ਵਿਆਹੀ ਆ ਸੁਣਿਐ ਮੁੰਡਾ ਸਮੈਕ ਪੀਂਦੈ। ਉਹਨੇ ਤੇ ਸਾਲ ’ਚ ਘਰ ਨੂੰ ਮੂਧਾ ਕਰ ਦਿੱਤੈ। ਦੋ ਕਿੱਲੇ ਪੈਲੀ ਸਾਲ ’ਚ ਹੀ ਖਾ ਗਿਐ। ਦੱਸਦੇ ਆ ਜਸਮੀਤ ਦੀ ਵੀ ਕੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰਦੈ। ਹੁਣ ਭੈਣ ਗੁਰਮੀਤੋ ਹੋਰੀਂ ਜਸਮੀਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਆਏ ਨੇ। ਜਸਮੀਤ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਆ ਅਠਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ’ਚ ਆ।’’
  ‘‘ਆਪਾਂ ਬਹੁਤਾ ਸੋਚੀਏ ਨਾ ਬਸ ਹਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ।’’
  ‘‘ਕਰੋਨੇ ’ਚ ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਚੁੰਨੀ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਕਰ ਕੇ ਵਿਆਹ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ ਆਪਾਂ ਵੀ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਚੁੰਨੀ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਕਰ ਦਈਏ।’’
  ਮੈਂ ਅਜੇ ਜਸਵੀਰ ਨੂੰ ਭੈਣ ਤਾਰੋ ਦੇ ਦੱਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਹੀ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਚਾਚਾ ਹਰੀਆ ਤੇ ਚਾਚੀ ਬੰਤੀ ਦੋਵੇਂ ਬਿਨਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਏ ਅੰਦਰ ਆ ਗਏ ।
  ‘‘ਜਸ ਪੁੱਤ, ਨਿੱਕਾ ਮੂੰਹ ਬੜੀ ਬਾਤ ! ਮੈਂ ਤੇ ਤੇਰੀ ਚਾਚੀ ਡਾਢੇ ਚਿਰ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕੀ ਫਿਰਦੇ ਸਾਂ, ਉਹ ਦੇਣ ਆਏ ਆਂ।’’
  ਏਨੇ ਨੂੰ ਚਾਚੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਕਲ ’ਚੋਂ ਇਕ ਪੁਰਾਣੇ ਜਿਹੇ ਕਪੜੇ ਦੇ ਝੋਲ਼ੇ ’ਚੋਂ ਦੱਸ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪੈ ਦੀਆਂ ਸੂਤ ਦੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ਼ ਬੰਨੀਆਂ ਸੌ-ਸੌ ਅਤੇ ਪੰਜਾਹ-ਪੰਜਾਹ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਥਈਆਂ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆਂ।
  ‘‘ਜੇ ਵੱਡਾ ਭਾਊ ਸਾਡੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੇ ਮਟਰ ਬੀਜਣ ਲਈ ਪੈਲੀ ਨਾ ਦੇਂਦਾ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਧੀਆਂ ਕਿੱਥੇ ਤੋਰ ਹੋਣੀਆਂ ਸਨ।’’
  ‘‘ਜਦੋਂ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਰਮਨ ਜੰਮੀਆਂ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਉਦੋਂ ਦੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੈਸੇ ਜੋੜ ਰਹੇ ਸਾਂ। ਵੱਡਾ ਭਾਊ ਆਂਹਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਧੀਆਂ ਸਭ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ।’’
  ‘‘ਇਹ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਰਮਨ ਧੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਨਿਓਂਦਾ ਐ।’’
  ਜਸਵੀਰ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਗਲ ਲੱਗ ਕੇ ਫਿਰ ਉੱਚੀ ਸਾਰੀ ਧਾਅ ਮਾਰੀ, ‘‘ਓ ਚਾਚਾ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਦੇਣਾ ਕਿਵੇਂ ਦੇਵਾਂਗਾ?’’

ਕਵਿਤਾ

• ਸੁਖਪਾਲ
  ਮੈਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਅਪਸ਼ਬਦ ਸੁਣਦਾ ਹਾਂ,
  ਉਸਦੀ ਪਤ ਰੱਖਣ ਲਈ,
  ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ,
  ਉਸਦੀ ਪਤ ਮੇਰੀ ਮੁਹਤਾਜ ਨਹੀਂ।।
  ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ,
  ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹਾਂ,
  ਪੁਜਾਰੀ, ਵਿਦਵਾਨ, ਚੇਲੇ, ਯੋਧੇ,
  ਬੱਸ ਉਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ।
  ਉਹ ਆਪ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ,
  ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ,ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਸਿੱਖ,
  ਮੈਂ ਹੀ ਕੁਝ ਬਣਨਾ,
  ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।
  ਉਹ ਵੇਈਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ,
  ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
  ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਗੁਟਕਾ ਫ਼ੜਦਾ ਹਾਂ,
  ਬੂਹਾ ਢੋਅ ਕੇ ਬਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।
  ਉਸਦੇ ਆਖਿਆਂ ਰੱਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ,
  ਰੱਬ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ,
  ਉਦਾਸੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ,
  ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
  ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ,
  ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਨਕ ਹੋਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।

‘ਕਿੱਕਲੀ’

• ਸੁਰਿੰਦਰ ਗਿੱਲ ਜੈਪਾਲ

ਕਿੱਕਲੀ ਕਲੀਰ ਦੀ
ਖੇਤੀ ਮੇਰੇ ਵੀਰ ਦੀ
ਧਰਨਾ ਕਿਸਾਨੀ ਦਾ
ਫਿੱਟੇ ਮੂੰਹ ਅਡਾਨੀ ਦਾ
ਫਿੱਟੇ ਮੂੰਹ ਅੰਬਾਨੀ ਦਾ।
ਕਿੱਕਲੀ ਮੈਂ ਪਾਉਨੀ ਆਂ
ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਨੀ ਆਂ
ਮੰਗਾ ਮਨਵਾਉਨੀ ਆਂ
ਕਾਨੂੰਨ ਹਟਵਾਉਨੀ ਆਂ
ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਨੀ ਆਂ।
ਕਿੱਕਲੀ ਕਲੀਰ ਦੀ
ਭੈਣ ਅਤੇ ਵੀਰ ਦੀ
ਸਾਂਝੀ ਬਾਤ ਪਾਉਨੀ ਆਂ
ਹੋਰ ਰੁੱਖ ਲਾਉਨੀ ਆਂ
ਧਰਤ ਬਚਾਉਨੀ ਆਂ।
ਕਿੱਕਲੀ ਕਲੀਰ ਦੀ…….

ਗ਼ਜ਼ਲ

• ਮੱਖਣ ਕੁਹਾੜ
  ਨਾ ਜਿੱਥੇ ਘਰ ਗਰਾਂ ਹੋਵੇ, ਕਿੰਜ ਆਖਾਂ ਦੇਸ਼ ਮਹਾਨ!
  ਬਸੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਹੋਵੇ ਥਾਂ, ਕਿੰਜ ਆਖਾਂ ਦੇਸ਼ ਮਹਾਨ!
  ਹਰ ਬਨੇਰੇ ’ਤੇ ਹੀ ਗਿੱਰਝਾਂ ਪਾ ਲੈਣ ਆਹਲਣੇ,
  ਫਿਜ਼ਾ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਚੁੱਪ ਚਾਂ, ਕਿੰਜ ਆਖਾਂ ਦੇਸ਼ ਮਹਾਨ!
  ਪਿਓ-ਦਾਦੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਰਹਿ ਰਿਹਾਂ ਮੈਂ,
  ਫਹਿਰਿਸਤ ’ਚ ਨਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਨਾਂ, ਕਿੰਜ ਆਖਾਂ ਦੇਸ਼ ਮਹਾਨ!
  ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਵੇ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਜ਼ੁਲਮ ਸਹਿਣਾ,
  ਤੇ ਰੋਣਾ ਹੋਵੇ ਗੁਨਾਹ, ਕਿੰਜ ਆਖਾਂ ਦੇਸ਼ ਮਹਾਨ!
  ਜਿਥੇ ਬੁਲਬੁਲਾਂ ਤੇ ਕੋਇਲਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਹੋਣ ਵਰਜ਼ਿਤ,
  ਹੋਵੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਿਚ ਖਿਜ਼ਾਂ, ਕਿੰਜ ਆਖਾਂ ਦੇਸ਼ ਮਹਾਨ!
  ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਤਮੰਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ ਕਤਲ ਜਿਥੇ,
  ਕਾਤਿਲ ਹੱਥ ਹੋਵੇ ਨਿਆਂ, ਕਿੰਜ ਆਖਾਂ ਦੇਸ਼ ਮਹਾਨ!
  ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਲੂਆਂ, ਚਮਗਿੱਦੜਾਂ ਦਾ ਬਾਗ਼ਾਂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ,
  ਤੇ ਮਾਲੀ ਹੋਵੇ ਚੁੱਪ-ਚਾਂ, ਕਿੰਜ ਆਖਾਂ ਦੇਸ਼ ਮਹਾਨ!
  ਸਜਾਵੇ ਤਾਜ ਮਿੱਟੀ ਦਾ, ਦੁੜ੍ਹਾਵੇ ਕਾਠ ਦਾ ਘੋੜਾ,
  ਕਹਾਵੇ ਸ਼ਾਹ-ਇ-ਜਹਾਂ ਕਿੰਜ ਆਖਾਂ ਦੇਸ਼ ਮਹਾਨ!
  ਓਟ ਨਿਓਟਿਆਂ ਲਈ, ਨਾ ਹੋਵੇ ਪਤ ਨਿਪੱਤਿਆਂ ਲਈ,
  ਨਿਥਾਵਿਆਂ ਲਈ ਨਾ ਹੋਵੇ ਥਾਂ, ਕਿੰਜ ਆਖਾਂ ਦੇਸ਼ ਮਹਾਨ!
  ਉਹ ਜਿਥੇ ਬਗਲੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਧ ਪਹਿਨਣ ਤਾਜ਼ ਸੋਨੇ ਦੇ
  ਧਰਮ ਵੀ ਹੋਵੇ ਬਦਜ਼ੁਬਾਂ-ਕਿੰਜ ਆਖਾਂ ਹੈ ਦੇਸ਼ ਮਹਾਨ!
  ਖ਼ਤਾ ਦੱਸੇ ਬਿਨਾਂ ਜਿਥੇ, ਮਿਲਣ ਫਤਵੇ ਮੌਤ ਦੇ,
  ਖਤਾ ਪੁੱਛਣਾ ਜਿੱਥੇ ਗੁਨ੍ਹਾਹ, ਕਿੰਜ ਆਖਾਂ ਦੇਸ਼ ਮਹਾਨ!

ਗ਼ਜ਼ਲ

• ਸਫ਼ੀਆ ਹਯਾਤ
  ਹਜੂਮ ਦੁਸ਼ਮਨਾ ਮੈਂ ਤਾਨ ਕਰ ਸੀਨਾ ਖੜੀ ਥੀ,
  ਮੈਂ ਆਪਨੇ ਹੱਕ ਕੀ ਖ਼ਾਤਿਰ ਤਾ ਦਮ ਆਖ਼ਿਰ ਲੜੀ ਥੀ।
  ਮੇਰਾ ਦੁਸ਼ਮਨ ਸਮਝਤਾ ਥਾ ਫ਼ਕਤ ਮੈਂ ਆਖ਼ਰੀ ਹੂ,ੰ
  ਅਭੀ ਤੋਂ ਕੌਮ ਸਾਰੀ ਤਾਜ਼ਾ ਦਮ ਪੀਛੇ ਖੜ੍ਹੀ ਥੀ।
  ਯੇ ਮੇਰਾ ਹੌਸਲਾ ਹੈ ਪਾਨੀਓਂ ਕੇ ਦਰਮਿਆਂ ਭੀ,
  ਕਿਸੀ ਕੇ ਹੁਕਮ ਕੀ ਮੈਂ ਮੁੰਤਜ਼ਿਰ ਪਿਆਸੀ ਖੜ੍ਹੀ ਥੀ।
  ਕਬੀਲਾ ਮੇਂ ਕੋਈ ਬੇਟੀ ਕੋ ਹੱਕ ਦੇਤਾ ਨਹੀਂ ਥਾ,
  ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਬੇਟੀਓਂ ਕੇ ਵਾਸਤੇ ਤਨਹਾ ਲੜੀ ਥੀ।
  ਮੇਰੇ ਸਭ ਫ਼ੈਸਲੇ ਥੇ ਹੱਕਬਜਾਨਿਬ, ਸੋ ਮੈਂ ‘ਸਫ਼ੀਆ’,
  ਸਭੀ ਸੇ ਉਮਰ ਮੇਂ ਛੋਟੀ ਮਗਰ ਸਭ ਸੇ ਬੜੀ ਥੀ।

ਕਵਿਤਾ
-ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ
ਦਿੱਲੀ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਮਰਜੀਵੜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂਅ….
ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ,
ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ,
ਬਜਬਜ ਘਾਟ,
ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ਼,
ਸਤਲੁਜ ਦਾ ਕੰਢਾ,
ਦੁਰਗਾ ਭਾਬੀ ਦਾ ਜਲੌਅ,
ਮਾਣ ਮੱਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਮਹਾਂ ਕੋਸ਼।
ਜੁੜ ਗਿਆ ਇਸ ਨਾਲ
ਸਿੰਘੂ, ਟਿੱਕਰੀ, ਗਾਜ਼ੀਪੁਰ,
ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ।
ਕਰਨਾਲ, ਲਖ਼ੀਮਪੁਰ ਖ਼ੀਰੀ
ਡੁਲ੍ਹੇ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਵਿਥਿਆ।
ਮੁੜ ਆ ਗਿਆ ਬੋਲਾਂ ’ਚ
ਗੋਬਿੰਦ ਦਾ ਜਫ਼ਰਨਾਮਾ।
ਤਖਤ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਤਿਹਾਇਆ ਹੈ ਅਜੇ
ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਹੋਰ ਖ਼ੂਨ।
ਔਰੰਗਾ…
ਫਰੰਗੀ…
ਸੰਘੀ…
ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਔਕਾਤ ਇਕੋ ਹੈ।
ਤੁਰਦੇ, ਡਿੱਗਦੇ, ਜਖ਼ਮੀ ਹੋਏ… ਫਿਰ ਉਠਦੇ
ਧਰਤ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾਤ ਇਕੋ ਹੈ।
ਦੋ ਧੜਿਆਂ ਦਾ ਭੇੜ
ਬਿਜਲੀ ਕੜਕੇ
ਜਿਉਂ ਸਮੁੰਦਰ ਖੌਲਦਾ,
ਵਿਸ਼ ਹੈ ਘੋਲਦਾ।
ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਤਾਂਘ
ਦੇਵੇ ਨਾ ਸੌਣ
ਲੱਗੇ ਨਾ ਭੁੱਖ
ਕੋਈ ਨਾ ਦੁੱਖ
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵਲਵਲੇ ਅੰਗੜ੍ਹਾਈਆਂ ਲੈ ਰਹੇ
ਬੜਾ ਕੁਝ ਕਹਿ ਰਹੇ
ਮੌਸਮ ਬਦਲ ਰਿਹਾ…

ਕਵਿਤਾ

• ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ
  ਹੇ ਹਵਾ ! ਹੁਣ ਝੁੱਲ
  ਜੀਵਨ ਮਘ ਸਕੇ
  ਬਣ ਜਾ ਇਕ ਝੱਖੜ
  ਜ਼ਮਾਨਾ ਤੁਰ ਸਕੇ
  ਪੈਰ ਤੁਰਦੇ ਹੀ ਸਦਾ ਸੋਭਦੇ
  ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੇ ਹੀ
  ਖਲੋਂਦੇ ਨੇ ਪੈਰ।

ਟੱਪੇ

• ਜਗਸੀਰ ਜੀਦਾ
  ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬੌਡਰ ਤੇ ਲੱਗ ਗਏ ਮੋਰਚੇ ਪੱਕੇ।
  ਕੰਧ ਕਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ,ਚੜ੍ਹ ਗਈ ਲੋਕ ਲਹਿਰ ਦੇ ਧੱਕੇ।
  ਇਹਨਾਂ ਕਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੇ ਨਿਗਲਨੇ ਖੇਤ ਖੋਹਣੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ।
  ਰੋਟੀ-ਰੋਜੀ ਖੋਹ ਲੈਣੀ, ਖੋਹਣੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਪੱਗ ਡੰਡੀਆਂ।
  ਸੈਲੋ ਪਲਾਂਟਾਂ ਨੇ ਹੂੰਝਣੇ, ਸਭ ਦੇ ਦਾਣੇ-ਫੱਕੇ।
  ਧਰਤੀ ਤੇ ਧਨ ਉਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਏ ਐ ਵੱਡ ਘਰਾਣੇ।
  ਹੁਣ ਅੱਖ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਤੇ ਹਲਕੇ ਫਿਰਦੇ ਹਾਕਮ ਲਾਣੇ।
  ਹਜ਼ਾਰਾ ਏਕੜਾਂ ਦੇ ਫਾਰਮ, ਤਾਰਾਂ ਵਲ ਕੇ ਜਾਣਗੇ ਡੱਕੇ।
  ਰੇਲਾਂ ਬੈਂਕ ਸੁਸਾਬੈਂਕਂ ਵੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਚੌੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ।
  ਹਸਪਤਾਲ ਤੇ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਲੱਗੇ ਕੱਢਤੀਆਂ ਰੜਕਾਂ।
  ਬਿਜਲੀ ਥਰਮਲ ਪਾਣੀ ਵੀ, ਰੇਤਾ ਬੱਜਰੀ ਮਾਰਦੇ ਫੱਕੇ।
  ਪਾਉਣੀ ਠੱਲ੍ਹ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੁਣ ਜਾਗੇ।
  ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਠੀ ਕਿਰਤੀ ਕਾਮੇ ਜੋਟੀ ਪਾਗੇ।
  ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੜ ਅੱਗੇ, ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਛਡਾਉਦੇ ਛੱਕੇ।
  ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਰਡਰ ਤੇ ਲਾ ਲਏ ਮੋਰਚੇ ਪੱਕੇ।

ਗ਼ਜ਼ਲ

• ਜਗਵਿੰਦਰ ਜੋਧਾ
  ਪੱਗਾਂ ਲੱਥੀਆਂ, ਜ਼ਖਮ ਪੂੰਝਦੇ, ਡਿਗਦੇ-ਢਹਿੰਦੇ ਬਾਬੇ
  ਪੁੱਤਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਡਾਂਗਾਂ ਮੂਹਰੇ ਤਣ-ਤਣ ਖੜ੍ਹਦੇ ਬਾਬੇ
  ਇਕ ਹੱਥ ਹਲ ਦੀ ਜੰਘੀ ਫੜਨੀ, ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਕਿਰਪਾਨਾਂ
  ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਤੋਂ ਏਹੀ ਸਿੱਖਦੇ ਆਏ ਬਾਬੇ
  ਲਾਲ, ਹਰੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਝੰਡੇ ਲੈ ਕੇ ਅੜ ਜਾਂਦੇ ਨੇ
  ਹਾੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੂ, ਪੋਹ ਦਾ ਕੱਕਰ ਜਰਦੇ ਆਉਂਦੇ ਬਾਬੇ
  ਗੂੰਗੇ ਕੰਨਾਂ ਤਕ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੁਚਾਉਣ ਦੀ ਖਾਤਰ
  ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਰਡਰ ’ਤੇ ਮੰਜੇ ਡਾਹ ਕੇ ਬੈਠੇ ਬਾਬੇ
  ਕਾਲੇ ਕਾਵਾਂ ਕੋਲੋਂ ਮੁਲਕ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਪੁੱਜੇ ਨੇ
  ਝੋਨੇ ਦੀ ਢੇਰੀ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲੇ ਬਾਬੇ
  ਬੁੱਢੇ ਹੱਡਾਂ ਵਿਚ ਜੂਝਣ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ’ਕੱਠਾ ਕਰਕੇ
  ਦੇਖੇ ਨਵੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਬਾਬੇ
  ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਤੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ਨਾ ਜੰਮਣ
  ਏਸ ਲਈ ਲੱਕ ਬੰਨ੍ਹ ਤੁਰੇ ਨੇ ਬੀਬੀਆਂ ਨਾਲੇ ਬਾਬੇ

ਪੇਂਡੂ ਤੇ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ’ਤੇ ਲੜੇ ਗਏ ਪੜ੍ਹਾਅਵਾਰ ਤਿੱਖੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਦਕਾ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੇ ਸੀਮਤ ਪਰ ਗਿਣਨਯੋਗ ਪਰਾਪਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਬੁਰਜੂਆ ਰਾਜ ਪ੍ਬੰਧ ਵਿਚ ਕੁਝ ਪਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ ਨਾਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਕਈ ਗੁਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਸਾਂਝੇ ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਡੈਪੂਟੇਸ਼ਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਬਲਾਕ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਐਸ ਡੀ ਐਮ,ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ, ਐਮ.ਐਲ.ਏ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਤੱਕ ਧਰਨੇ, ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਦਾ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਸਰਕਾਰ ਤੱਕ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਇਨਾਂ ਮੰਗਾਂ ਦੀ ਪਰਾਪਤੀ ਲਈ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੋਜੇ ਧਰਨੇ ਅਤੇ 13 ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਮੋਤੀ ਮਹਿਲ ਦੇ ਘਿਰਾਉ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲ ਗਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਭੇਜਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮੰਨੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਤੇ ਪੈਨਲ ਮੀਟਿੰਗ ਬੁਲਾਉਣ ਲਈ 29 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੰਨੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਮੋਰਿੰਡਾ ਚ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ’ਚੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਸਮੇਤ ਇਕੱਠ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਇਕੱਠ ਦੀ ਸਟੇਜ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਸਿਵਿਲ ਤੇ ਪੁਲੀਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਨਾਲ 1 ਨਵੰਬਰ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਤੈਅ ਕਰਵਾ ਕੇ ਲਿਖਤੀ ਪੱਤਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ’ਚ ਪਰਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਨਾ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਾਂਝੇ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਫੌਰੀ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਕੇ 8 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਞਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸ਼ੈਸ਼ਨ ਸਮੇਂ ਅਸੰਬਲੀ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। 8 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਬਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਗਰਾਊਂਡ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਰੈਲੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤਾਂ ’ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ। ਰੈਲੀ ਉਪਰੰਤ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮੋਹਾਲੀ ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਦ ’ਤੇ ਬੈਰੀਕੇਡ ਲਾ ਕੇ ਭਾਰੀ ਫੋਰਸ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਥੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲ ਪੁਲੀਸ ਦੀ ਧੱਕਾ-ਮੁੱਕੀ ਵੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਪੁਲੀਸ ਤੇ ਸਿਵਿਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ 17 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਸਿਵਿਲ ਸਕੱਤਰੇਤ ਵਿਚ ਪੈਨਲ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਦੀ ਆਸ ਨੂੰ ਵੀ ਬੂਰ ਨਾ ਪਿਆ। ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵਲੋਂ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਕੇ 20-21 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਚੰਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਲੇ ਫੂੱਕਣ ਦੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਫੈਸਲੇ ਅਤੇ 5 ਕਿਸਾਨ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਾਡੇ ਸੱਦੇ ਦੀ ਡਟਵੀਂ ਹਿਮਾਇਤ ਕਰਨ ਦੇ ਕੀਤੇ ਐਲਾਨ ਨੇ ਚੰਨੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਂ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 23 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ 5 ਤੋਂ 7 ਵਜੇ ਤਕ ਪੰਜਾਬ ਭਵਨ ਵਿਚ ਪੈਨਲ ਮੀਟਿੰਗ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰੀ ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੰਨੀ, ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ ਰਣਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਹਿਕਮਿਆਂ ਦੇ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਢਾਈ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪੰਜਾਬ ਭਵਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ। ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਬੇਘਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਲਾਟ ਦੇਣ, ਪਲਾਟ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਕੁਤਾਹੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਫਿਕਸ ਕਰਨ, ਕੱਟੇ ਪਲਾਟਾਂ ਦੇ ਫੌਰੀ ਕਬਜ਼ੇ ਦੇਣ, ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਪੁੱਟੇ ਮੀਟਰ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਤੁਰੰਤ ਜੋੜਨ, ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਮੁਤਾਬਕ ਬਕਾਇਆ ਬਿਜਲੀ ਬਿੱਲ ਮੁਆਫ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਿੱਲ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਦੇਣ, ਸਹਿਕਾਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ’ਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ 25 ਫੀਸਦੀ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਕਰਕੇ ਹੱਦ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਰਕਮ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਾਈਕਰੋਫਾਈਨਾਂਸ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਰਜ਼ੇ ਬਦਲੇ ਘਰੇਲੂ ਸਮਾਨ ਕੁਰਕ ਕਰਨ ਉਤੇ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲਾਉਣ, ਨੀਲੇ ਕਾਰਡ ਧਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਰਿਆਇਤੀ ਦਰਾਂ ’ਤੇ ਡਿੱਪੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਣਕ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦਾਲ, ਖੰਡ, ਪੱਤੀ ਤੇ ਰਸੋਈ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾਉਣ, ਕੱਟੇ ਨੀਲੇ ਕਾਰਡ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਲੋੜਵੰਦ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਡ ਬਣਾਉਣ, ਦਲਿਤਾਂ ’ਤੇ ਜਬਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਲਈ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਈਸ਼ਵਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਟ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਕੇ 15 ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਇਹਨਾਂ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨ, ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮਜ਼ਦੂਰ-ਕਿਸਾਨ ਆਗੂਆਂ ਤੇ ਵਰਕਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਦਰਜ ਕੇਸ ਰੱਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿੰਘੂ ਬਾਰਡਰ ’ਤੇ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਲਖਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਬਣਾਈ ਸਿੱਟ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਮਸਲੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੰਚਾਇਤੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦਾ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਜ਼ਮੀਨ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਸਸਤੇ ਭਾਅ ਠੇਕੇ ’ਤੇ ਦੇਣ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ, ਜ਼ਮੀਨ ਠੇਕੇ ’ਤੇ ਦੇਣ ਵੇਲੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਡੰਮੀ ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਆਦਿ ਮੰਗਾਂ ’ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਿਆਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਇਸ ਮਸਲੇ ਬਾਰੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵੱਖਰੀ ਮੀਟਿੰਗ ਬੁਲਾਉਣ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮਸਾਣੀਆਂ ’ਚ ਹੋਈ ਡੰਮੀ ਬੋਲੀ ਤੁਰੰਤ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰੋਨਾ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਮੁਆਵਜਾ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਨਰਮਾ ਖਰਾਬੇ ਦਾ 10 ਫੀਸਦੀ ਮੁਆਵਜਾ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਪਿੰਡਾਂ ’ਚ ਗ੍ਰਾਮ ਸਭਾਵਾਂ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਈ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਨਰੇਗਾ ਸਕੀਮ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਸਕੀਮ ’ਚ ਹੁੰਦਾ ਭਿ੍ਰਸ਼ਟਾਚਾਰ ਬੰਦ ਕਰਨ, ਓਨ ਫੰਡ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਤੇ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਸਕੀਮ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਮੁਆਫ ਕਰਨ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਹੱਦ ਕਰਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਜ ਦਰਾਂ ਇਕਸਾਰ ਕਰਨ, ਕੇਂਦਰ ਵੱਲੋਂ ਕਿਰਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ’ਚ ਕੀਤੀਆਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੋਖੀ ਸੋਧਾਂ ਰੱਦ ਕਰਨ, ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇਣ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਰੱਦ ਕਰਕੇ ਪੱਕੀ ਭਰਤੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਹਾਂ ਪੱਖੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਿਆ ਗਿਆ।
ਪਰ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ-ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਕਰਜ਼ੇ ਮੁਆਫ ਕਰਨ, ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਦੇਣ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੀ ਰਕਮ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬੁਢਾਪਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੀ ਉਮਰ ਹੱਦ ਘਟਾਕੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ 55 ਸਾਲ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਲਈ 58 ਸਾਲ ਕਰਨ ਆਦਿ ਮੰਗਾਂ ਉਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੇਚ ਫਸਿਆ ਰਿਹਾ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਵਾਧੂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ’ਚ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਵੀ ਪੂਰੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮਸਲੇ ’ਤੇ ਵੀ ਗੌਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੰਨੀ ਵੱਲੋਂ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੇ ਐਲਾਨਾਂ ਦੀ ਅਮਲਦਾਰੀ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ 10 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਗੂ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਸੇਵੇਵਾਲਾ, ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਹਰ, ਦੇਵੀ ਕੁਮਾਰੀ, ਤਰਸੇਮ ਪੀਟਰ, ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸਮਾਓ, ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਲਬਰਾਹ, ਸੰਜੀਵ ਮਿੰਟੂ, ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਗੌਰੀਆ, ਜ਼ੋਰਾ ਸਿੰਘ ਨਸਰਾਲੀ, ਪ੍ਰਗਟ ਸਿੰਘ ਕਾਲਾਝਾੜ, ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੂਰਪੁਰੀ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਿੰਘ ਘੁੱਗਸ਼ੋਰ, ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਤੇ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਲੂਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।
ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਗੂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਇਸ ਪੈਨਲ ਮੀਟਿੰਗ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਇਹਨਾਂ ਐਲਾਨਾਂ ਨੂੰ ਫੌਰੀ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਐਲਾਨਾਂ ਤੇ ਅਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਪਾੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਜੇਕਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਉਕਤ ਮੰਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮੰਗਾਂ ’ਤੇ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਅਮਲ ਨਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ 12 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਫਿਲੌਰ (ਜਲੰਧਰ) ਮਾਨਾਂਵਾੜਾ (ਅੰਮਿ੍ਰਤਸਰ), ਜੈਠੂਕੇ ਤੇ ਪਥਰਾਲਾ (ਬਠਿੰਡਾ), ਮਾਨਸਾ, ਸੁਨਾਮ, ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਤੇ ਮੋਗਾ ’ਚ ਅਜਿੱਤਵਾਲਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ 12 ਤੋਂ 3 ਵਜੇ ਤੱਕ ਰੇਲਾਂ ਦਾ ਚੱਕਾ ਜਾਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 7-8-9 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪੁਤਲੇ ਫੂਕੇ ਜਾਣਗੇ।
ਉਪਰੋਕਤ ਐਲਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਦਿਹਾਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਲੋਕਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ’ਤੇ ਜਥੇਬੰਦਕ ਦਬਾਅ ਬਣਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਕਾਗਜ਼ ਪੱਤਰ ਵੀ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲਗਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੂਰਪੁਰੀ

‘हुरून रिपोर्ट लन्दन आधारित एक शोध और प्रकाशन संस्था है जो दुनिया के धन कुबेरों की संपत्ति, उसमें फेर बदल, उनके कामों आदि पर सालाना रिपोर्ट प्रकाशित करती है। यूँ तो यह संस्था पुरानी है पर भारत में यह संस्था 2012 से काम कर रही है और हाल ही में इस संस्था ने 2021 में भारत के धनपतियों की सूची और पिछले एक साल में उन की संपत्तियों में आये बदलाव सम्बन्धी अपनी रिपोर्ट जारी की है।
रिपोर्ट बताती है कि पिछले साल अडानी ग्रुप के मालिकन 1002 करोड़ रुपये रोजाना यानि 42 करोड़ रुपये प्रति घंटा कमाकर भारत के दूसरे नंबर के अमीर बन गये हैं। पिछले साल उनकी संपत्ति 261 प्रतिशत बढ़कर 505900 करोड़ रुपये हो गयी है।
मुकेश अम्बानी भारत के सबसे धनी आदमी हैं जिनकी संपत्ति 7,18,000 करोड़ रुपये जोड़ी गयी है। कोविड की दवा, कोवीशीलड बनाने वाले सीरम इंस्टीट्यूट के मालिक अदार पूनावाला परिवार 190 करोड़ रुपये प्रतिदिन कमा कर भारत के छठे नंबर के अमीर बन गए हैं। उनकी संपत्ति अब 1,63,700 करोड़ रुपये है। रिपोर्ट के अनुसार फिलहाल भारत में 279 अरबपति हैं। यानि जिनकी संपत्ति तकरीबन 7500 करोड़ रुपये से ऊपर है। रिपोर्ट यह भी बताती है कि भारत में 1007 व्यक्ति ऐसे हैं जिनकी संपत्ति 1000 करोड़ रुपये से ऊपर है। और रिपोर्ट के अनुसार पिछले दस सालों में इन धनी व्यक्तियों ने समग्रता में 2020 करोड़ रुपये रोजाना के हिसाब से धन कमाया है। यह जानना भी दिलचस्प होगा कि कोविड की वैश्विक तबाही के दौर में दुनिया के धनपतियों ने भी अपने भारतीय बिरादरों की ही तरह बेतहाशा धन कमाया है।
आम आबादी को अस्सी के दशक से जारी नवउदारवादी नीतियों के पिछले कई सालों के तजुरबे ने साफ कर दिया था कि आम आदमी के कल्याण हेतु बढ़ता विकास और टपक बूँद सिद्धांत (ह्लद्धद्गशह्म्4 शद्घ ह्लह्म्द्बष्द्मद्यद्गस्रश2ठ्ठ) का अर्थशास्त्र कितना बोदा है। यह जनता के साथ धोखा है उनके जागरूक तबकों को गुमराह करने का षडय़ंत्र है। भारत में विकास की ऊंची दर का फायदा केवल ऊपरी तबके या मध्यम वर्ग के एक छोटे से तबके को ही मिला था। ज्यादातर लोग अपने को ठगा ही महसूस कर रहे थे।
लेकिन हममें से ज्यादातर लोगों के लिए यह आश्चर्यजनक है कि आखिर कोविड जनित वैश्विक तबाही के बीच में भी इन धन्ना सेठों को बेतहाशा धन कमाने के अवसर कहां से मिल गए। सरकारी आंकड़े बताते हैं कि 20-21 में भारत की राष्ट्रीय आय 7.3 प्रतिशत के हिसाब से गिरी। लोगों का अपना तजुरबा भी बताता है कि उनको तो तबाही, बर्बादी का मुख देखना पड़ा है। अप्रैल 2020 के सरकारी बंदी के फरमान के बाद करोड़ों की तादाद में उन्हें पैदल ही घर जाना पड़ा है। राह में कितने भूखे प्यासे मर गए उसका कोई हिसाब ही नहीं। मोदी सरकार ने यह कहकर मदद करने से हाथ खींच लिए कि उसके पास पैसे ही नहीं हैं। बहुत से लोग इस तर्क से सहमत भी लगते हैं। न सरकार अमीर लोगों पर टैक्स लगाना चाहती है और बहुत से लोग इस नीति को ठीक ही समझते हैं। नतीजा कोविड आबादी के बहुत बड़े हिस्से की तबाही का सबब बना है।
तब यह प्रश्न उठाना स्वाभाविक ही है कि आखिर इस विपत्ति काल में धन कुबेरों की संपत्ति का अम्बार कैसे लग गया! उनके लिए उलटी गंगा कैसे बह रही है! कुछ लोग इसे किस्मत का खेल मान सकते हैं। पर मामला इतना सीधा नहीं है। बढ़ती बेरोजगारी, घटती छोटे और मंझोले व्यक्तियों की आय के बीच चल रहे इस गोरख धंधे को समझने के लिए हमें उसी नवउदारवादी आर्थिक नीतियों के सार को समझना पड़ेगा जो सामान्य हालात में धनिकों को फायदा पहुंचता है। और धनी बनाता है। नव उदारवादी नीतियों का सिद्धांत वाक्य है कि विकास ही किसी समाज की भलाई की कुंजी है और उसके लिए वो सब किया जाना चाहिए जो धनपतियों को निवेश के लिए प्रोत्साहित करे-उनको सस्ते ब्याज पर पैसा उपलब्ध कराओ, उनको सरकारी संपत्ति सस्ते में बेचो। कर में रियायत दो। कानून में छूट दो, सरकारी देनदारियों में रियायत दो। ताकि वो विकास को आगे बढ़ायें।
कोविड तबाही के बीच भी दुनिया की सरकारों की नजर इस मंत्र को ही लागू करने पर लगी हुई थी। भारत कोई इसका अपवाद नहीं था। ब्याज दर को कम से कम रखा गया। बड़े उद्योगपतियों को इस आधार पर कि उनकी बिक्री कम है उन्हें सस्ते दर पर कर्ज दिया गया। इन दोनों से मिलकर उनके पास नकद धन का भंडार जमा हुआ इस धन भंडार को उसने अपने से कमजोर इकाइयों की संपत्ति हड़पने में, सरकारी संपत्ति को सस्ते दाम में खरीदने में खर्च किया एवं सट्टे और शेयर बाजार में लगाया। तबाही के बीच शेयर बाजार झूमने लगा और धनपतियों की संपत्ति अनाप शनाप दर से बढऩे लगी।
आम जनता की गरीबी और सेठों के धन में बढ़ोत्तरी कोई पहली बार नहीं हो रही है। 2007-2008 के अमरीकी ‘सब प्राइम क्राइसिसÓ के दौर में भी यही देखा गया था। अपने विशाल निवेश और क्रय शक्ति के साथ, अरबपतियों के पास आर्थिक उथल-पुथल के दौरान लाभ के लिए अपने स्वयं के संसाधनों के अलावा सरकारी संसाधन भी हैं। और उन के अनुकूल कर कानून और उसकी कमियां इनको भरपूर पैसा बटोरने के अवसर देते हैं।
संक्षेप में कहा जाए तो जब तक नवउदारवादी आर्थिक नीतियों और आम आदमी के कल्याण के नाम बढ़ता विकास और टपक बूँद सिद्धांत (ह्लद्धद्गशह्म्4 शद्घ ह्लह्म्द्बष्द्मद्यद्गस्रश2ठ्ठ) के अर्थिक षडय़ंत्र से मुक्ति नहीं पाई जाएगी यह सिलसिला जारी रहेगा। यदि इससे मुक्ति पानी है तो आर्थिक संयोजन के ताने बाने को ‘व्यापार करने की आसानी ‘(द्गड्डह्यद्ग शद्घ स्रशद्बठ्ठद्द ड्ढह्वह्यद्बठ्ठद्गह्यह्य) से हटाकर ‘जीने की आसानीÓ (द्गड्डह्यद्ग शद्घ द्यद्ब1द्बठ्ठद्द) के अनुसार ढालना होगा। इसके लिए जरूरी है कि संपत्ति कर, धनी तबके पर उच्च कर आदि द्वारा पोषित जनउपयोगी जरूरतों जैसे सिंचाई, अस्पताल और विद्यालय भवनों का निर्माण, जन परिवहन सेवाएँ आदि पर सार्वजनिक निवेश तथा सबको स्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य और रोजगार उपलब्ध कराने पर सरकारी खर्च करना होगा।
(सामाजिक-आर्थिक विषयों पर लिखने वाले दिल्ली विश्वविद्यालय के रिटायर्ड प्रोफेसर रवींद्र गोयल द्वारा संकलित लेख के प्रमुख अंश।)
(जनचौंक से साभार)