Category: Article

ਭਾਰਤ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੋਇਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ (ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਜਾਂ ‘ਸੰਘ’) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠਲੇ ਫਿਰਕੂ-ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਘਿਨਾਉਣੇ ਦੁਸ਼ਚੱਕਰ ’ਚ ਹਰ ਪਲ ਵਧੇਰੇ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਘਿਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੰਘੇ ਦਿਨੀਂ, ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੇ ਸ਼ਸ਼ਕਾਰੇ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀ ਲੱਠਮਾਰਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ’ਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਸਾਹਵੇਂ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਰਹੇ ਨਾਮਵਰ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਤੇ ਉੱਚ ਮੁਰਾਤਬੇ ਵਾਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਸ. ਇਰਫਾਨ ਹਬੀਬ ਉਪਰ ਪਾਣੀ ਡੋਲ੍ਹ ਦੇਣ ਦੀ ਕਾਇਰਾਨਾ ਕਰਤੂਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ, ਇਹ ਨੀਚ ਹਰਕਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਤ ਕਰਨ ਤੇ ਡਰਾਉਣ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਐਪਰ, ਇਹ ਡਾਢੇ ਮਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਏ ਇਸ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਆਪਣਾ ਭਾਸ਼ਣ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤਾ, ਬਲਕਿ ਫਿਰਕੂ-ਫਾਸ਼ੀ, ਮੰਨੂਵਾਦੀ ਤਨਜ਼ੀਮ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਤੰਤਰ ਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਅਜੋਕੇ ਹਰ ਖਤਰੇ ਦੀ ਬਾਦਲੀਲ, ਸਪਸ਼ਟ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਲਾਰੇ ਦੀ ਇਸ ਦੀਦਾ ਦਲੇਰੀ ਤੋਂ ਸੰਘ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਖਰੂਦੀ ਟੋਲੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬੁਖਲਾ ਗਏ। ਲਿਹਾਜ਼ਾ, ਸੰਘ-ਭਾਜਪਾ ਦੇ ‘ਅੰਧ ਭਗਤਾਂ’ ਤੇ ‘ਟਰੋਲ ਆਰਮੀ’ ਨੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸ਼ੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਸਾਈਟਸ ’ਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਸ. ਇਰਫਾਨ ਹਬੀਬ ਵਿਰੁੱਧ ਅਤਿਅੰਤ ਭੱਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ’ਚ ਬੇਹੱਦ ਘਟੀਆ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਬੇਹੂਦਾ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਖੈਰ, ਇਸ ਸਮੁੱਚੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਨਾਤਨ ਦੇ ਝੰਡਾਬਰਦਾਰ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਿਰਕੂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਤੇ ਨਫ਼ਰਤੀ ਸੋਚ ਦਾ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਕੀਰਨ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਸੰਘੀ ਗ੍ਰੋਹਾਂ ਨੇ ਉਤਰਾਖੰਡ ਵਿਖੇ ਪੰਜਾਬੀ ਖਿੱਤੇ ਦੀ ਨਾਬਰੀ ਦੀ ਸੁਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਬਾਗ਼ੀਆਨਾ ਕਾਵਿ ਧਾਰਾ ਦੀ ਬੁਲੰਦ ਆਵਾਜ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਫੀ ਸ਼ਾਇਰ ਬਾਬਾ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਦੀ ਬੇਹੁਰਮਤੀ ਤੇ ਭੰਨ-ਤੋੜ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਦਬੁੱਧੀਆਂ ਨੇ ਹਰ ਧਰਮ ਵਿਚਲੇ ਪਾਖੰਡੀਆਂ ਤੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਭਾਸ਼ਾ ’ਚ ਗਾਲ੍ਹ ਮੰਦਾ ਵੀ ਬੋਲਿਆ ਸੀ। ਇਹੋ ਨਹੀਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਦੀ ਹੋਛੀ ਹਰਕਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਬਦ ਦਿਮਾਗ਼ ਆਕਾਵਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਦਰਜੇ ਦੀ ਨੀਵੀਂ ਸੋਚ ਦੇ ‘ਦਰਸ਼ਨ-ਦੀਦਾਰ’ ਵੀ ਬਾਖੂਬੀ ਕਰਵਾਏ ਸਨ। ਲੇਕਿਨ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਨੇ ਨਾਲ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਹਿਸ਼ੀ ਦਰਿੰਦਿਆਂ ਦਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ! ਤੇ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਧ੍ਰੋਹੀ, ਘੁਸਪੈਠੀਏ, ਲਵ ਜਹਾਦੀ, ਅੱਤਵਾਦੀ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ‘ਨਵਾਜ’ ਕੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ!

ਨਫ਼ਰਤੀ ਕੂੜ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਮਾਹਿਰ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ‘ਸਨਾਤਨ ਸੰਸਥਾ’ ਨਾਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਕੌਮੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਮ ਨਿਹਾਦ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸੀ, ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ। ਇੱਥੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਸੋਂ ਦਾ ਘਾਣ ਕਰਨ ਦੀ ਭੜਕਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਰਵਾਇਤੀ ਤੇ ਅਗਨ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਭੱਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਨੇਕਾਂ ਕੇਂਦਰੀ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ’ਚ ਕੁਝ ‘ਧਾਰਮਿਕ’ ਦਿੱਖ ਵਾਲੇ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਹਿੰਦੂਤਵੀ ਖਰੂਦੀਆਂ ਨੇ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ‘25% ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ’ਚੋਂ ਖਦੇੜ ਦਿਓ। ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਆਪੇ ਧਰਮ ਬਦਲ ਕੇ ਹਿੰਦੂ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।’ ਸਾਫ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਆਯੋਜਨ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਮਕਸਦ ਫਿਰਕੂ ਵੰਡ ਤਿੱਖੀ ਕਰਨੀ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਘ੍ਰਿਣਾ ਦੀ ਖਾਈ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਤੇ ਚੌੜੀ ਕਰਨਾ ਸੀ।  ‘ਸੂਚਨਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ’ (ਆਰਟੀਆਈ) ਰਾਹੀਂ ਮੰਗੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ‘ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੰਤਰਾਲੇ’ ਨੇ ਇਸ ਧਾਰਮਿਕ ਆਯੋਜਨ ਲਈ 63  ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਗ੍ਰਾਂਟ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਮਾਗਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਮੰਸ਼ਾ ਤੇ ਮਿਲੀਭਗਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਉਂ ਹੀ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦਾ ਨਵਾਂ-ਨਵਾਂ ਚਾਕਰ ਬਣਿਆ ਆਸਾਮ ਸੂਬੇ ਦਾ ਭਾਜਪਾਈ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹਿੰਮਤ ਬਿਸਵਾ ਸ਼ਰਮਾ ਹਰ ਦਿਨ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇਣ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੁਰਾ-ਖੋਜ ਮਿਟਾਉਣ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ., ਭਾਜਪਾ, ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਭਾਜਪਾਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ‘ਅੰਧ ਭਗਤ’ ਦੇਸ਼ ਭਰ ’ਚ ਅਜਿਹੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਰ ਅੰਜ਼ਾਮ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸ ’ਚ ਹੈਰਾਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਅਸਾਡਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਰੂਦੀਆਂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਭਲੇ ਦੀ ਕੋਈ ਆਸ ਕੀਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਧਰਮ ਦੇ ਬੁਰਕੇ ਹੇਠ ਲੁਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਅਨਸਰਾਂ ਵਲੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਮੁਸਲਿਮ, ਇਸਾਈ ਤੇ ਬੋਧੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਨੀਂ-ਬਹਾਨੀਂ ਗਾਲੀ-ਗਲੋਚ ਕਰਨਾ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ੂਮੀ ਕਤਲ ਕਰਨੇ ਆਮ ਵਰਤਾਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਾਦ ਰਹੇ, ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੀ ਸੰਕੀਰਨ, ਵੰਡਪਾਊ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ’ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਨਫ਼ਰਤ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਉਚਿਤ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਬਾਖੂਬੀ ਜੱਗ ਜ਼ਾਹਰ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਵੇਗੀ।

ਯੂ.ਪੀ., ਰਾਜਸਥਾਨ, ਹਰਿਆਣਾ, ਦਿੱਲੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਅੰਦਰ ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਮੁਸਲਿਮ ਕਾਰੋਬਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ-ਰੇਹੜੀਆਂ ਆਦਿ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਲਿਖਣ ਵਾਸਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਵਸੋਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਮੌਕੇ ਜੁੜਦੇ ਇਕੱਠਾਂ ’ਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਦਾਖ਼ਲਾ ਸ਼ਰ੍ਹੇਆਮ ਵਿਵਰਜਤ ਐਲਾਨਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਅਨਸਰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ਜਾਂ ਜਲੂਸ ਆਦਿ ਮੌਕੇ ਮਸਜਿਦਾਂ, ਖਾਨਗਾਹਾਂ, ਦਰਗਾਹਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਅੱਗੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਿਰੇ ਦੀਆਂ ਉਤੇਜਨਾ ਭੜਕਾਊ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਕੁੱਝ ਲੋਕੀਂ ਵੀ ਭੜਕ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬੱਸ! ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਫਿਰਕੂ ਦੰਗੇ ਭੜਕ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ, ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਘ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਮਕਸਦ ਵੀ ਇਹੋ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਫਿਰਕੂ ਦੰਗੇ ਭੜਕਾ ਕੇ ਇਸ ਮੁਲਖ ਨੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਬਰਗਾਹ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਰ ਤੋਲ ਰਹੇ ਹਨ।

ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰਾਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਤੇ ਨਜ਼ਾਇਜ਼ ਕਬਜ਼ੇ ਹਟਾਉਣ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ, ਦੁਕਾਨਾਂ, ਧਾਰਿਮਕ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਬੁਲਡੋਜ਼ਰ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ 99% ਮੁਸਲਿਮ ਫਿਰਕੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਭਾਜਪਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਫਿਰਕੂ ਘ੍ਰਿਣਾ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਜਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਝਲਕਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਨਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ, ਸੜਕਾਂ, ਬਿਲਡਿੰਗਾਂ, ਅਦਾਰਿਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ  ‘ਭਗਵਾਂ’ ਰੰਗ ਚਾੜ੍ਹਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਢੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ’ਚ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਗਾਇਕਾ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਉਸ ਵੱਲੋਂ ‘‘ਰਘੂਪਤੀ ਰਾਘਵ ਰਾਜਾ ਰਾਮ, ਪਤਿਤ ਪਾਵਨ ਸੀਤਾ ਰਾਮ, ਈਸ਼ਵਰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਤੇਰੇ ਨਾਮ, ਸਭ ਕੋ ਸਨਮਤੀ ਦੇ ਭਗਵਾਨ’’ ਭਜਨ ਗਾਏ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ‘ਅੱਲਾ’ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ   ਗਿਆ ਤਾਂ ਬਜਰੰਗ ਦਲ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਗੁੰਡੇ ਉਸ ਵਿਚਾਰੀ ’ਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਉਹ  ਹਲੂਣ-ਹਲੂਣ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਜਨ ’ਚ ‘ਅੱਲ੍ਹਾ’ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਣ ਦਾ ਹੀਆ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ!? ਥਰ-ਥਰ ਕੰਬਦੀ ਉਸ ਗਾਇਕਾ ਦੀ ਵੀਡੀਓ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਵਾਇਰਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਬਾਲ ਵਰੇਸ ਤੋਂ ‘ਸੰਘ’ ਦੀਆਂ ਸ਼ਖਾਵਾਂ ’ਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਸੋਇਮ ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ਾਂ ’ਚ ਭਰੀ ਫਿਰਕੂ ਨਫ਼ਰਤ ਰੂਪੀ ਸੜਾਂਧ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ‘ਸੰਘ ਪਰਿਵਾਰ’ ਦੇ ਇਹ ਬਗਲਬੱਚੇ ਦਰਅਸਲ, ਗੌਰੀ ਲੰਕੇਸ਼, ਗੋਵਿੰਦ ਪਨਸਾਰੇ ਤੇ ਨਰਿੰਦਰ ਦਭੋਲਕਰ ਵਾਂਗ ਤਰਕ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਮਸ਼ਾਲ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਖਾਮੋਸ਼ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਾਂ ਐਨੇ ਅਮਾਨਵੀ ਤੇ ਅਸੱਭਿਅਕ ਹੱਤਿਆਰੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ੰਕਰਆਚਾਰੀਆ ਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰਾਨੰਦ ਦੀ ਮਾਰ-ਕੁੱਟ ਕਰਕੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਲਟਾ ਖੁਸ਼ੀ ’ਚ ਬੁਲਬੁਲੀਆਂ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੰਘ ਦਾ ਥਾਪੜਾ ਹਾਸਲ ਇਹ ‘ਅੰਧ ਭਗਤ’ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਤੇ ਕੌਮੀ ਝੰਡੇ ਨੂੰ ਵੀ ਘੋਰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਵਿਧਾਨ ’ਚ ਦਰਜ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ, ਸਮਾਜਵਾਦ, ਲੋਕ ਰਾਜ ਜਿਹੇ ਪਾਕ-ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਨੂੰਨੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਨਾਸੂਰ’ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੱਖੀਂ ਘੱਟਾ ਪਾਉਣ ਤੇ ਲੋਕ ਲੱਜਾ ਪੱਖੋਂ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀ ਟੋਲੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਡਾਕਟਰ ਭੀਮਰਾਓ ਅੰਬੇਦਕਰ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਹੂੰਆਂ ਖਾਂਦੇ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦੇ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਅੰਦਰੋ-ਅੰਦਰੀ ਇਹ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਲਿਖ ਕੇ ਮਨੂੰਵਾਦੀ ਚੌਖਟੇ ’ਚ ਢਾਲਣ ਦੀਆਂ ਗੋਂਦਾਂ ਗੁੰਦੀ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਯਾਨਿ ਇਹ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ  ‘ਲੋਕ ਰਾਜ’, ‘ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ’, ‘ਫੈਡਰਲਿਜ਼ਮ’, ‘ਸਮਾਜਵਾਦ’  ਰੂਪੀ ਰੂਹ ਮਾਰਨ ਲਈ ਪੱਬਾਂ ਭਾਰ ਹਨ। ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ, ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਸੰਵਿਧਾਨ ’ਤੇ ‘ਸੰਘ’ ਦੀ ਹਿਟਲਰੀ ਤਰਜ਼ ਦੀ, ਗੈਰ ਲੋਕ ਰਾਜੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਪੁੱਠ ਚਾੜ੍ਹਨ ਦੀ ਪੂਰੀ  ਮਨਸੂਬਾਬੰਦੀ ਘੜੀ ਬੈਠੇ ਹਨ।

ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਘੋਖਵੀਂ ਨਿਗ੍ਹਾ ਮਾਰਿਆਂ ਇਹ ਸਾਫ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਲ 2014 ’ਚ, ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸੱਤਾ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਘ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ।  ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਸਿਰ ਐਸੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਠੋਸ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਦਾਨੀ-ਅੰਬਾਨੀ ਵਰਗੇ ਜੁੰਡੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀਆਂ ਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ, ਕਾਲਾ ਧੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਲੋਟੂਆਂ ਤੇ ਬਹੁ ਕੌਮੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਲੋ-ਮਾਲ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੀਤੀਆਂ ਸਦਕਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਗਰੀਬੀ-ਭੁੱਖਮਰੀ, ਮਹਿੰਗਾਈ-ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਆਦਿ ਅਲਾਮਤਾਂ ਪਲੋ ਪਲੀ ਰਾਕੇਟ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਵੱਧਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਕੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਕਾਲਾ ਧੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਬੈਂਕਾਂ ’ਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ‘ਕਾਲਾ ਧਨ’ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਦੇ ਬੈਂਕ ਖਾਤਿਆਂ ’ਚ 15 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਾਅਦੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਉਣਗੇ? ਇਹ ਦੱਸਣ ਦੀ ਵੀ ਖੇਚਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਦੋ ਕਰੋੜ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇਣ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ? ‘ਨੋਟਬੰਦੀ’ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਾਲਾ ਧਨ ਬੇਪਰਦ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਾਲੀ ਮਾਇਆ ਜਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਕਾਲੇ ਧੰਦਿਆਂ ’ਚ ਲਿਪਤ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਦੇ ਕਾਲੇ ਧਨ ਨੂੰ ਬੈਂਕਾਂ ’ਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਾ ਕੇ ਚਿੱਟਾ ਕਰਨ ਲਈ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੀ.ਐਸ.ਟੀ. ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਇਹ ਕੁਫ਼ਰ ਤੋਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ‘ਦੂਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ’ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਦੋਂ ਕੀਤੇ ਇਸ ਬੁਲੰਦ ਬਾਂਗ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਉਲਟ ਜੀਐਸਟੀ, ਸੂਬਿਆਂ ਵਲੋਂ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲੀ ਰਾਹੀਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਾਰਾ ਧਨ ਕੇਂਦਰ ਵਲੋਂ ਹਥਿਆ ਕੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਕੰਗਾਲ ਕਰਨ ਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸੰਕਟ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕਵਾਇਦ ਸਿੱਧ ਹੋਈ ਹੈ।  ਇਸ ਦਾ ਛੋਟੇ ਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਉਦਯੋਗ-ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਕਾ ਹੀ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਗੈਰ ਭਾਜਪਾ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਵਾਲਾ ਸਲੂਕ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਇਸ ਧਨ ਦੀ ਮਨਮਾਨੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

‘ਮਗਨਰੇਗਾ’ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ  ‘‘ਵੀ .ਬੀ. ਜੀ.ਰਾਮ ਜੀ’’ ਨਾਂ ਦਾ ਸੁਆਂਗ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੁਆਂਗ ਰਾਹੀਂ ਘੋਰ ਮੰਨੂਵਾਦੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ’ਚ ਵਸਦੇ ਗਰੀਬਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਦਲਿਤ ਹਨ, ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਮਿਆਦ ਦਾ ਗਰੰਟੀਸ਼ੁਦਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਕਿਨਾਰਾਕਸ਼ੀ ਕਰਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਚਿਰੋਕਣੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਬਹੁਮਤ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ’ਤੇ ਪੂਰ ਚੜ੍ਹਾਈ ਹੈ। ‘ਮਗਨਰੇਗਾ’ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 90% ਵਿੱਤੀ ਯੋਗਦਾਨ ਹੁਣ ਘਟਾ ਕੇ 60% ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਤਲਬ  ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਸਿਰ ਪੈਂਦਾ ਭਾਰ 10% ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ 40% ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦਾ ਲੋਕਰਾਜੀ ਢਾਂਚੇ ਨਾਲ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਵੀ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ‘ਰਾਜਾਸ਼ਾਹੀ ਤਰਜ਼ ਦੀ ਫਾਸ਼ੀ ਹਕੂਮਤ’ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੇ ਜਨਮ-ਜਾਤ ਹਾਮੀ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਇਸੇ ਮਕਸਦ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਹਿਣ ਸੁਧਾਈ’ (ਐਸ.ਆਈ.ਆਰ) ਤਹਿਤ ਆਪਣੀ ਕਠਪੁਤਲੀ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਭਾਰਤੀ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਈਸੀਆਈ) ਰਾਹੀਂ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਪਛੜਿਆਂ, ਦਲਿਤਾਂ ਸਮੇਤ ਭਾਜਪਾ ਵਿਰੁੱਧ ਭੁਗਤਣ ਵਾਲੇ ਕਰੋੜਾਂ ਵੋਟਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਵੋਟਰ ਸੂਚੀਆਂ ’ਚੋਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਭਾਜਪਾ ਭਾਰੀ ਬਹੁਮਤ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਤੇ ਲੋਕ ਰਾਜੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਅੱਗੋਂ ਜਾ ਕੇ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਵੱਲੋਂ ਚਿਤਵਿਆ ਧਰਮ ਅਧਾਰਤ, ਗੈਰ ਲੋਕ ਰਾਜੀ ‘ਹਿੰਦੂਤਵੀ-ਮੰਨੂਵਾਦੀ ਰਾਜ’ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਚੇਤੇ ਰਹੇ, ਧਰਮ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇਹ ਜ਼ਾਲਮਾਨਾ ਰਾਜ ਉਸੇ ਤਰਜ਼ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਵਾਰਥੀ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨਾਂ ਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜੀਆਂ ਨੇ 1947 ’ਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਵਾ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਅਰਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਹਾਕਮ ਵੀ ਇਵੇਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਰਮ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਚੌਤਰਫਾ ਉਤਪੀੜਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਰਾਜੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮਝ ਕੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੰਸਥਾ ‘ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ’ ਨੂੰ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਲੈਕਸ਼ਨ ਕਮਿਸ਼ਨ, ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਚੋਣ ਧਾਂਧਲੀਆਂ ਤੇ ਗੈਰ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਲਈ ਹੁਣ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਲਟਾ ਇਹ ਸੰਘ-ਭਾਜਪਾ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਨੰਗਾ-ਚਿੱਟਾ ਹਾਕਮ ਧਿਰ ਦੇ ਹੱਕ ’ਚ ਭੁਗਤਦਾ ਹੈ। ਨਿਆਂ ਪਾਲਕਾ, ਕਾਰਜ ਪਾਲਕਾ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ’ਚ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਸੰਘ ਸਮਰਥਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਹੁਣ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਤੇ ਲੋਕ ਰਾਜੀ ਮਰਿਆਦਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਵਸੋਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ‘ਜ਼ਿੰਮੇ ਲੱਗੇ ਫਰਜ਼’ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਲੋਕ ਰਾਜੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਜੜ੍ਹੀਂ ਤੇਲ ਦੇਣ ਦੇ ਤੁਲ ਹੈ।

‘ਲੋਕ ਰਾਜ’ ਦਾ ‘ਚੌਥਾ ਥੰਮ੍ਹ’ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਮੀਡੀਆ, ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਹੇਠ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਜਪਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੂੜ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ‘ਧੂਤੂ’ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸੰਸਾਰ ਭਰ ’ਚ ਚਰਚਿਤ ‘ਐਪਸਟੀਨ ਫਾਈਲਾਂ’ ਦੇ ਪੰਨਿ੍ਹਆਂ ’ਤੇ ਇਕ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰੀ ਸੈਕਸ ਰੈਕੇਟ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਗੈਰ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਧੰਦਾ ਜੈਫਰੀ ਐਪਸਟੀਨ ਨਾਂ ਦਾ ਬੰਦਾ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਗੰਦੇ ਧੰਦੇ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ, ਫਿਲਮ ਐਕਟਰ ਤੇ ਹੋਰ ਧਨਵਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਖੁਲਾਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਫਾਈਲਾਂ ’ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਭਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਲੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦੇ ਕੱਚੇ ਚਿੱਠੇ ਫਰੋਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਗੰਦੇ ਕੀੜੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਬੱਚੀਆਂ ਨਾਲ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ‘ਅਨੈਤਿਕ ਹਰਕਤਾਂ’ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਕਰਮੀਆਂ ’ਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਤੇ ਰਸੂਖਵਾਨਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਘ੍ਰਿਣਤ ਕਾਂਡ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਕਈਆਂ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪਰਾਧਿਕ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਰਜ ਹੋਏ ਹਨ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਇਸਦਾ ਪਾਲਤੂ ਮੀਡੀਆ ‘ਸ਼ੈਤਾਨੀਅਤ ਭਰੀ ਮੱਕਾਰੀ ਚੁੱਪ’ ਵੱਟੀ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਸਾਫ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰੇ ਦੇ ਬਦਇਖ਼ਲਾਕ ਤੇ ਗਿਰਾਵਟ ਭਰੇ ਕਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਵਰਗ ਤੇ ਗੋਦੀ ਮੀਡੀਆ ਦਬਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

15 ਅਗਸਤ 2025 ਨੂੰ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਫਸੀਲ ਤੋਂ ਦਿੱਤੇ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ’ਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਤੇ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਦੀ ਜਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਠਾਈ। ਇਸਦੀ ਥਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮੋਦੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜ਼ੋਰ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੀਆਂ ਸਿਫਤਾਂ ਦੇ ਪੁਲ ਬੰਨਣ ’ਤੇ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ., ਜਿਸ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ’ਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੀ ਥਾਂ ਪੂਰੀ ਢੀਠਤਾ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜੀਆਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹੀ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ., ਜੋ 1925 ’ਚ ਆਪਣੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤਾਈਂ ਸਮਾਜ ’ਚ ਫਿਰਕੂ ਜ਼ਹਿਰ ਘੋਲਣ ਦਾ ਕੰਮ ਹੀ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਅੱਜ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਨੀਤੀ ਨਿਰਧਾਰਨ, ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਦਿਆ, ਸਾਹਿਤ, ਕਲਾ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਦਾਰਿਆਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਹਰ ਖੇਤਰ ’ਚ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦਾ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਕੰਟਰੋਲ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜੰਗਾਂ ਦੀ ਭੱਠੀ ਚ ਝੋਂਕ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਰਨ, ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਪੂਰਨ ਭਰਾਤਰੀ ਸਬੰਧ ਬਨਾਉਣ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਅਮਨ ਦੇ ਹੱਕ ’ਚ ਡੱਟ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਰਿਵਾਇਤਾਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਹੁਣ ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ ਅਮਰੀਕਨ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਨੱਥੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਫ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੋਦੀ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ ਯੁਧਨੀਤਕ ਸਾਂਝਾਂ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈਆਂ ਹਨ।

ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਵੱਲੋਂ ਗਾਜ਼ਾ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਕਿਨਾਰੇ ’ਚ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਫਲਸਤੀਨੀਆਂ ਦੇ ਨਸਲਘਾਤ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਕਾਤਲ ਇਜ਼ਰਾਇਲੀ ਹਾਕਮਾਂ ਤੇ ਨਾਟੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਆਪਣਾ ਮੁੱਢ ਬੱਝਣ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਨਸਲਵਾਦੀ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਦਾ ਕੱਟੜ ਸਮਰਥਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਸੋਚਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਸੰਗਠਨ ਐਨਾ ਦੰਭੀ ਤੇ ਫਰੇਬੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੇ ਕਾਤਲ ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਪੁਸ਼ਤਪਨਾਹੀ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ।

ਪਹਿਲਾਂ ਯੂਰਪੀਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਹੁਣ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ ਜੋ ਵਪਾਰਕ ਸਮਝੌਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ’ਚ ਹੋਣ ਜਾ ਰਹੇ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਹੋਰ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਦੀ ਜੋ ਪੱਟਕਥਾ ਲਿਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਖੇਤੀ-ਬਾੜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਕਟਗ੍ਰਸਤ ਧੰਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਛੋਟੇ ਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਉਦਯੋਗ-ਕਾਰੋਬਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਚੂਨ ਵਪਾਰ ਵੀ ਧਾਰਾਸ਼ਾਈ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ‘ਜਨੈਟਿਕ ਮੋਡੀਫਾਈਡ’ ਅਨਾਜ, ਫਲ, ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੇ ਡੇਇਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਚੁੰਗਲ ’ਚ ਫਸ ਕੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਆਪ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਬਲਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਐਸੀਆਂ ਨਾਮੁਰਾਦ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਚਿੰਬੜਨ ਦਾ ਖਤਰਾ ਵੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ਼ ਲਈ ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦਵਾਈਆਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ, ਲੋਕ ਮਾਰੂ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਨਵ-ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਠੋਸੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੀਕ੍ਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਲੋਕ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਲਿਖਣ-ਬੋਲਣ ਰਾਹੀਂ ਵਿਚਾਰੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਅਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਯਾਨਿ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ, ਗੈਰ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਕਿ ਨਵ-ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਨੀਤੀ ਚੌਖਟੇ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ’ਚ ਜਕੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਸੋਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਲੋਕ , ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਤੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਲੇਖਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ’ਚ ਬੰਦ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਵ ਉਚ ਅਦਾਲਤ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਏ ਜੇਲ੍ਹ ’ਚ ਬੰਦ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਜੇ.ਐਨ.ਯੂ. ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਗੂ ਉਮਰ ਖਾਲਿਦ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਂ ਕੈਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜਮਾਨਤ ਦੇਣੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੁਨਕਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ’ਚ ਹੋਏ ਦੰਗਿਆਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੜਦੰਗੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ, ਉਲਟਾ ਪੀੜਤ ਧਿਰਾਂ ਸਿਰ ਝੂਠੇ ਕੇਸ ਮੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਲਾਂ ਬੱਧੀ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ’ਚ ਡੱਕੇ ਲੋਕ ਜਦੋਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਾਇੱਜ਼ਤ ਬਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੇ ਮਾਨਵੀ ਤਕਾਜ਼ੇ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਦੋਸ਼ੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹੀਂ ਡੱਕਣ ਵਾਲੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ-ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖ਼ਤ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਏਥੇ ਤਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ‘‘ਦੇਸ਼ ਕੇ ਗੱਦਾਰੋ ਕੋ, ਗੋਲੀ ਮਾਰੋ ਸਾਲੋਂ ਕੋ’’ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ‘ਨਗੀਨਾ’ ਬਣਿਆ ਬੈਠਾ ਹੈ। ‘ਕੌਮੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਲਾਹਕਾਰ’ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਅਜੀਤ ਡੋਵਾਲ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ’ਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ, ‘‘ਪਿਛਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ’ਚ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਮੰਦਰ ਢਾਹੇ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਦੋਂ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਭਾਵ ਅੱਜ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਵਢਾਂਗਾ ਕਰਨ  ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।’’ ਕੀ ਭਰਾ ਮਾਰੂ ਜੰਗ  ਭੜਕਾਉਣ ਦਾ ਇਹ ਸੱਦਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਮਨ-ਚੈਨ, ਫਿਰਕੂ ਇਕਸੁਰਤਾ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਲਾਂਬੂ ਲਾਉਣ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਨਹੀਂ?  ਕੀ ਇਹ ਸੱਦਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਏਕਤਾ-ਅਖੰਡਤਾ ਦੇ ਜੜ੍ਹੀਂ ਤੇਲ ਦੇਣ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਚਾਲ ਨਹੀਂ? ਇਥੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸ ਦੇਈਏ ਕਿ ਫਿਰਕੂ ਸੋਚ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਜੇਕਰ ਅਜੀਤ ਦੋਵਾਲ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨੇ ਫਰੋਲੇਗਾ ਤਾਂ ਉਥੇ ‘ਕਾਤਲ’ ਹੋਰ ਹੀ ਨਿਕਲਣਗੇ! ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਸਾਡੇ ਆਰੀਅਨ ਪੁਰਖੇ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ‘ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ’ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਜੀਤ ਡੋਵਾਲ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਨਾਲ ਤਾਂ ਫਿਰ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਸੇ ‘ਬਦਲੇ’ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠਾਂ ਆ ਜਾਵਾਂਗੇ।  ਅਜੀਤ ਦੋਵਾਲ ਵਰਗੀ ਫਿਰਕੂ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਬੰਦੇ ਅਸਲ ’ਚ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਤਰਕ ਦੇ ਇਸ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ’ਚ ਵੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਪਿਛਾਖੜੀ ਤੇ ਫਿਰਕੂ-ਤੰਗ ਨਜ਼ਰ ਸੋਚ ਨਾਲ ਨੂੜ ਕੇ ਮੁੜ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ’ਚ ਜਕੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੀ ਅਸਲ ਝਗੜਾ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਹੈ ਜਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ‘ਸੱਚ-ਝੂਠ’ ’ਚ  ਤੇ ‘‘ਸਹੀ-ਗਲਤ’’ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ? ‘ਮਹਾਂਭਾਰਤ’ ’ਚ ਬਿਆਨਿਆ ਗਿਆ ਕੌਰਵਾਂ-ਪਾਡਵਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਯੁੱਧ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੜਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਖੂਨੀ ਯੁੱਧ ਤਾਂ ਇਕੋ ਖਾਨਦਾਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਤਾਏ-ਚਾਚੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੱਤਾ ਤੇ ਰਾਜ ਭਾਗ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ 2014 ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਦੇ ਮੋਦੀ ਕਾਲ ਨੂੰ ਘੋਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਘ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ’ਤੇ ਨੱਚਣ ਵਾਲੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਸਾਡਾ ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦਾ ਤਹੱਈਆ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਾਜ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਸਾਵੇਂ ਚੌਤਰਫਾ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਅਤਿਅੰਤ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰੂਪ ਬਹਾਲ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ ਤੇ ਜਮਹੂਰੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤੀ ਗਰੰਟੀ ਕਰਦੇ ਅਜੋਕੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਰਾਜੀ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ, ਸੰਘਾਂਤਮਕ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਅਤਿ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ। ਤਾਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਹੱਥੋਂ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਹੱਥੋਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨਾ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕਰਕੇ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਸਾਬਤ ਕਦਮੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕਾਂਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੰਸਾਰ ਅਮਨ ਦੇ ਹੱਕ ’ਚ ਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਰਦੇ ਘੱਟ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਜੱਦੋ ਜ਼ਹਿਦਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ’ਚ ਡਟ ਕੇ ਖਲੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਰਤ ਸੰਸਾਰ ’ਚ ਆਪਣਾ ਖੁੱਸਿਆ ਵਕਾਰ ਮੁੜ ਬਹਾਲ  ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਗੈਰ-ਭਾਜਪਾ ਲੋਕ ਰਾਜੀ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਤੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਸਿਆਸੀ-ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕਮੁੱਠ ਹੋ ਕੇ ‘ਸੰਘ’ ਦੀ ਫਿਰਕੂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਪੱਖੀ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਖਾੜਕੂ ਜਨਤਕ ਘੋਲ ਵਿੱਢਣੇ ਤੇ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨੇ ਹੋਣਗੇ। ਇਹੋ ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਫੌਰੀ, ਵਡੇਰੀ ਲੋੜ ਹੈ।    

– ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ

ਜੇ.ਪੀ.ਐਮ.ਓ. ਵੱਲੋਂ ਸੂਬਾ ਪੱਧਰੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ
ਜਲੰਧਰ : ‘ਜਨਤਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਮੰਚ’ (ਜੇ.ਪੀ.ਐਮ.ਓ.) ਦੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਸੂਬਾ ਪੱਧਰੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ’ਤੇ ਮਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਛਾਪਿਆਂ ਤੇ ਇਸ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਮਾਰੂ, ਦੇਸ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਨੀਤੀਆਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਪੜਾਅਵਾਰ, ਸਾਂਝੇ ਤੇ ਬੱਝਵੇਂ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਘੋਲ ਵਿੱਢਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਮਤੇ ਰਾਹੀਂ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ 12 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ-ਸਾਧਨਹੀਣ ਪੇਂਡੂ ਕਿਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗਰੰਟੀਸ਼ੁਦਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਨੂਵਾਦੀ-ਕਾਰਪੋਰੇਟੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਤਹਿਤ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ‘ਵੀ ਬੀ ਜੀ ਰਾਮ ਜੀ’ ਕਾਨੂੰਨ ਬਿਨਾਂ ਦੇਰੀ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਕ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ‘ਮਗਨਰੇਗਾ’ ਕਾਨੂੰਨ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਬਹਾਲ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤਹਿਤ ਸਾਰੇ ਬਾਲਗ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸੀ-ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਾਰਪੋਰੇਟਾਂ ਦੇ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਘੜੇ 4 ਕਿਰਤ ਕੋਡ ਫੌਰੀ ਰੱਦ ਕਰਕੇ ਜਾਨ ਹੂਲਵੇਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਘੋਲਾਂ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਹੋਂਦ ’ਚ ਲਿਆਂਦੇ 44 ਕਿਰਤ ਕਾਨੂੰਨ ਬਹਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਬਿਜਲੀ ਸੋਧ ਬਿਲ-2025 ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਬੀਜ ਸੋਧ ਬਿਲ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖਾਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਠੇਕਾ ਪ੍ਰਥਾ ਅਤੇ ਐਡਹਾਕ ਭਰਤੀ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤੇ ਸਮੁਚੀ ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਗੁਜ਼ਾਰੇਯੋਗ, ਬੱਝਵਾਂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਿਤਾ ਜਾਵੇ, ਸਮੁਚੀ ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਪੈਨਸ਼ਨ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ ਤੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਬਹਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਕੰਗਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਿਜੀਕਰਨ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਅਮਲ ਫੌਰੀ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਧਨਾਢਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨੀਆਂ ਬੰਦ ਕੀਤਾਆਂ ਜਾਣ, ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਤੇ ਮਿਆਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ, ਸਸਤੀ ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਆਦਿ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਜਾਣ। ਮਤੇ ਰਾਹੀਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਕੀ ਮੰਗਾਂ ਲਈ ਜੂਝ ਰਹੇ ਵਰਗ ਸੰਗਠਨਾਂ ’ਤੇ ਢਾਹੇ ਜਾ ਰਹੇ ਪੁਲਸ ਜਬਰ ਦੀ ਡੱਟਵੀਂ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਦਿਆਂ ਉਕਤ ਘੋਲਾਂ ਨੂੰ ਭਰਪੂਰ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਦਾ ਵੀ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਰਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ’ਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਿਰਤੀ ਹੜਤਾਲ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਹੁਣ ਤੋਂ ਹੀ ਭਰਪੂਰ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਢਣ ਦਾ ਵੀ ਨਿਰਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਸਰਵ ਸਾਥੀ ਜਗਦੀਸ਼ ਚੰਦਰ, ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਹਰ, ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਘਣਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ, ਤੀਰਥ ਸਿੰਘ ਬਾਸੀ, ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਉੱਪਲ, ਹਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਬੁਟਾਰੀ, ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢੇਸੀ, ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਮਹੂਰੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਉੱਘੇ ਆਗੂ ਸਾਥੀ ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ, ‘ਸੀਟੀਯੂ ਪੰਜਾਬ’ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ, ਦਿਹਾਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਭਾ’ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾਊਦ, ‘ਜਮਹੂਰੀ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ’ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਡਾਕਟਰ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਅਜਨਾਲਾ, ‘ਐਨਆਰਐਮਯੂ’ ਦੀ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਡਿਵੀਜਨ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਸਾਥੀ ਸ਼ਿਵ ਦੱਤ ਸ਼ਰਮਾਪ, ‘ਪਸਸਫ’ (1406 -22 ਬੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ) ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਤੀਸ਼ ਰਾਣਾ, ਟੈਕਨੀਕਲ ਸਰਵਿਸ ਯੂਨੀਅਨ (ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਰੁੱਪ) ਦੇ ਸੂਬਾਈ ਆਗੂ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਉੱਧੋਕੇ, ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੌਜਵਾਨ ਸਭਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਧਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਕਨਵੀਨਰ ਗਗਨ ਦੀਪ, ਮਨਰੇਗਾ ਵਰਕਰਸ ਯੂਨੀਅਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਨਵੀਨਰ ਦੀਪਕ ਠਾਕੁਰ, ‘ਔਰਤ ਮੁਕਤੀ ਮੋਰਚਾ ਪੰਜਾਬ’ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਡਾਕਟਰ ਰਘਬੀਰ ਕੌਰ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖੇ। ਮੰਚ ਸੰਚਾਲਕ ਦੇ ਫਰਜ਼ ਸਾਥੀ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਪਠਾਨਕੋਟ ਨੇ ਨਿਭਾਏ।
ਰਿਪੋਰਟ : ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲਾ, ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ

भवन निर्माण व मनरेगा मजदूर ने सिंचाई मंत्री श्रुति चौधरी के आवास पर किया जोरदार प्रदर्शन
भिवानी (हरियाणा ) संयुक्त निर्माण मजदूर मोर्चा हरियाणा के आह्वान पर भिवानी ,दादरी, रेवाड़ी व महेंद्रगढ़ के हजारों निर्माण मज़दूरों ने पुराना बस अड्डा स्थित ठाकुर बीर सिंह पार्क भिवानी में इक_ा होकर संयुक्त प्रदर्शन करते हुए सिंचाई मंत्री श्रुति चौधरी के आवास पर जोरदार प्रदर्शन करके मंत्री के पीए दिलबाग को ज्ञापन सौंपा व मांगो के जल्द समाधान की मांग की। प्रदर्शन व महापड़ाव की संयुक्त अध्यक्षता भवन एवं अन्य निर्माण कामगार यूनियन हरियाणा आईसीटीयू के जिला संयोजक राजेश किकराल,भवन निर्माण कामगार यूनियन सीटू के धर्मवीर बामला,भवन निर्माण श्रमिक संघ हिसार मण्डल हरियाणा एटक के नेता सूबे किकराल, राष्ट्रीय कामगार संघ नेता अशोक कुमार, मनरेगा एवं मेट कामगार संगठन नेता कुलदीप बड़वा, सुजीत सिंह आदि ने की। मंच संचालन सीटू नेता अनिल कुमार,बलवंत रेवाड़ी व हरि सिंह नारनौल ने किया।
आज के रोष प्रदर्शन को भवन निर्माण अन्य निर्माण कामगार यूनियन हरियाणा आईसीटीयू के प्रदेश अध्यक्ष आजाद सिंह मिरान,भवन निर्माण कामगार यूनियन हरियाणा के महासचिव सुखबीर सिंह, सीटू दादरी नेता सुमेर धारणी, इंटक नेता रामोतार खोरड़ा, साधु राम रुपाणा, एटक नेता फूल सिंह इंदौरा, राष्ट्रीय कामगार संघ नेता सुरेश गुजरानी ,किसान सभा नेता कामरेड ओमप्रकाश, जनवादी महिला समिति नेता बिमला घनघस, मनरेगा नेता उपासना, कामरेड रामकुमार, सुखदेव पालवास आदि ने अपने विचार रखे।

ਰਵੀ ਕੰਵਰ

ਸੂਡਾਨ : ਖਾਨਾਜੰਗੀ, ਅਮਨ ਦੇ ਯਤਨ ਤੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸਾਜਿਸ਼ਾਂ

ਅਫਰੀਕਾ ਮਹਾਦੀਪ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਸੂਡਾਨ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਦਿਲ ਦਹਿਲਾਊ ਸੰਕਟ ’ਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਯੂਐਨਓ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਜਨਰਲ ਐਨਟੀਨਿਊ ਗੁਟਰੇਜ ਨੇ ਸੂਡਾਨ ’ਚ ਜਾਰੀ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੱਸਦਿਆਂ ਇਸ ’ਚ ਰੁੱਝੇ ਧੜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਹ ਇਹ ਡਰਾਉਣੇ, ਹਿੰਸਕ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਫੌਰੀ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵੱਲ ਵਧਣ।

ਇਹ ਘਰੋਗੀ ਜੰਗ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਥਾਪੜਾ ਹਾਸਲ ਹੈ, ਸੂਡਾਨ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਫੌਜ (ਐਸ.ਏ.ਐਫ.) ਦੇ ਮੁਖੀ ਜਨਰਲ ਅਬਦਲ ਫਤਾਹ ਅਲ ਬੁਰਹਾਨ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨੀਮ ਫੌਜੀ ਬਲ ਰੈਪਿਡ ਸਪੋਰਟ ਫੋਰਸ (ਆਰ.ਐਸ.ਐਫ.) ਦੇ ਮੁਖੀ, ‘ਹੇਮੇਡਟੀ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜਨਰਲ ਮੁਹੰਮਦ ਹਮਦਾਨ ਡਗਾਲੋ ਦਰਮਿਆਨ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 ਨੂੰ  ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਢਾਈ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਇਹ ਖਾਨਾਜੰਗੀ, ਜਿਸ ’ਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ, ਹੁਣ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਤੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੂਨ 2024 ਤੱਕ, ਸਿਰਫ 14 ਮਹੀਨਿਆਂ ’ਚ ਹੀ, ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਘਾਣ ’ਚ ਡੇਢ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਲਗਭਗ 5 ਕਰੋੜ ਦੀ ਵਸੋਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਦੇਸ਼ ’ਚ 1 ਕਰੋੜ 45 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਆਬਾਦੀ ਉਜਾੜੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣੀ ਹੈ। ਘਰ-ਘਾਟ ਛੱਡ ਕੇ ਗਏ 30 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਢੁਕਵਾਂ ਥਾਂ-ਟਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਲਿਹਾਜਾ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਜਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰੀਂ ਮੁੜਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਏ ਹਨ। ਯਾਦ ਰਹੇ 93 ਲੱਖ ਲੋਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਜਾੜੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣੇ ਹਨ ਤੇ 43 ਲੱਖ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਿਜਰਤ ਕਰ ਗਏ ਹਨ। ਏਲ ਫਾਸ਼ਰ, ਉਤਰੀ ਡਾਰਫਰ ਅਤੇ ਕਾਦੁਗਨੀ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰਦੋਫਾਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚਲੇ ਲੋਕ ਗੰਭੀਰ ਭੁੱਖਮਰੀ ਤੇ ਅਕਾਲ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਰ.ਐਸ.ਐਫ. ਨੇ ਹਾਲੀਆ ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਹੋਰ ਤਿੱਖੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਨਤੀਜਾ- ਕੋਰਦੋਫੋਨ ਵਿਚ ਹੋਰ 65 ਹਜਾਰ ਲੋਕ ਉਜਾੜੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣੇ ਹਨ।

ਯੂਐਨਓ ਦੇ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਪੜਾਅ ਅਧਾਰਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਬਾਰੇ ਹਾਲੀਆ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਮੁਤਾਬਕ ਸੂਡਾਨ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 45% ਹਿੱਸਾ ਭਾਵ 2 ਕਰੋੜ 21 ਲੱਖ ਲੋਕ ਗੰਭੀਰ ਭੋਜਨ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦਕਿ 3 ਲੱਖ 75 ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕ ਭੁੱਖਮਰੀ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ। ਭੁੱਖਮਰੀ ਤੇ ਉਜਾੜੇ ਨਾਲ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਬਦੇ ਲੋਕ, ਅਜਿਹੇ ਕੈਂਪਾਂ ’ਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਕੋਈ ਢੁਕਵਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿੱਟਾ ਲੋਕੀਂ ਹੈਜੇ ਜਿਹੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ’ਚ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਇਹ ਘਰੇਲੂ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਉਜਾੜੇ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਐਸ.ਏ.ਐਫ. ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠਲੇ ਏਲ ਫਾਸ਼ਰ ਖੇਤਰ ਵਿਖੇ ਪਨਾਹ ਲਈ ਸੀ। ਅਕਤੂਬਰ 2025 ’ਚ ਆਰ.ਐਸ.ਐਫ. ਨੇ ਜਦੋਂ ਐਸ.ਏ.ਐਫ. ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਤੋੜਦਿਆਂ  ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸਨੇ ਕਈ ਹੱਤਿਆ ਕਾਂਡ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਂਡਾਂ ’ਚ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ’ਚ, ਇਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ 460 ਮਰੀਜ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਹੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਅਜੇ ਵੀ ਕੋਈ ਥਹੁ-ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ’ਚ ਹੈ ਤੇ ਡਾਰਫੁਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਵੇਲੇ ਆਰ.ਐਸ.ਐਫ. ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਕੌਮੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖਾਰਤੂਮ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਸਹਿਲ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਵਪਾਰ ਦਾ ਜਰੀਆ ਸੂਡਾਨ ਬੰਦਰਗਾਹ, ਐਸ.ਏ.ਐਫ. ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਹੈ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਹਾਲੇ ਵੀ ਇਸ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਦੇ ਮੱਠੇ ਪੈਣ ਦੇ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੇ।

ਇਹ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਦਰਅਸਲ, ਦੋ ਜਨਰੈਲਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਜੰਗ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਜਮਾਤ ਦੇ ਦਲਾਲ ਦੋ ਪਰਜੀਵੀ ਧੜਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਬਜ਼ੇ ਲਈ ਯੁੱਧ ਹੈ। ਦੋਹੇਂ ਧੜੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਖੇਤਰੀ ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਠੋਕਿਆਂ ਵਜੋਂ, ਸੂਡਾਨ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਕੁਦਰਤੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਤੇ ਲਾਲ ਸਾਗਰ ’ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂ-ਰਣਨੀਤਿਕ ਸਥਿਤੀ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ।

ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਉਤਰ-ਪੂਰਬ ’ਚ ਸਥਿਤ ਸੂਡਾਨ ਜਾਂ ‘ਸੂਡਾਨ ਗਣਰਾਜ’, ਸਬ-ਸਹਾਰਾ ਅਫਰੀਕਾ ਤੇ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਦੇ ਚੌਰਾਹੇ ’ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਕਬੇ ਪੱਖੋਂ ਇਸ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਲਾਲ ਸਾਗਰ ਦੇ ਇਸਦੇ ਸਾਹਿਲ ਦੇ ਪਾਰ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸੂਡਾਨ ਕੋਲ 20 ਕਰੋੜ ਏਕੜ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ, ਨੀਲ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਿੰਜੀ ਜਾਂਦੀ ਖੇਤੀ ਯੋਗ ਜ਼ਰਖੇਜ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਸੋਨੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੰਡਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਯੂਰੇਨੀਅਮ, ਮੈਗਨੀਜ਼, ਤਾਂਬੇ ਆਦਿ ਦੁਰਲਭ ਖਣਿਜ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਜਕਲ ਅਮਰੀਕਾ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਭਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਵੀ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਦੋ ਜਨਰੈਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਰੀ ਇਹ ਖਾਨਾਜੰਗੀ, 2019 ’ਚ ਸੂਡਾਨ ਦੀ ਜਨਤਾ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਤਬਦੀਲੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ‘ਦਸੰਬਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀ’ ਦਾ ਨਾਂਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਉਲਟ ਇਨਕਲਾਬ ਹੈ। 1993 ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਓਮਾਰ ਅਲ ਬਸ਼ੀਰ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 2018 ’ਚ ਰੋਟੀ ਦੇ ਭਾਅ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਖਿਲਾਫ ਫੁੱਟੀ  ਜਬਰਦਸਤ ਲੋਕ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ 2019 ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਛੱਡਣੀ ਪਈ ਸੀ। ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ, ਕੌਮੀ ਆਮ ਸਹਿਮਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ, ਸੂਡਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ ਫਰੰਟ, ਸੂਡਾਨੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ ਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ, ਸੂਡਾਨ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਗਠਤ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਕਮੇਟੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਬਸ਼ੀਰ ਦੇ ਸੱਤਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਐਸ.ਏ.ਐਫ. ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਬਦਲ ਫਤਾਹ ਅਲ ਬੁਰਹਾਨ ਅਤੇ ਆਰ.ਐਸ.ਐਫ. ਦੇ ਮੁਖੀ ਹੇਮੇਡਟੀ ਨੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਦੋਂ ਜਮਹੂਰੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ’ਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਸੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਜਮਹੂਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਮੁੜ ਸ਼ੁੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ’ਚ ਸੜਕਾਂ-ਚੌਂਕਾਂ ’ਤੇ ਧਰਨੇ ਲੱਗ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਫੌਜ ਦੇ ਹੈਡ ਕੁਆਰਟਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦਾ ਧਰਨਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਧਰਨਾ ਖਿੰਡਾਉਣ ਲਈ, 3 ਜੂਨ 2019 ਨੂੰ  ਆਰ.ਐਸ.ਐਫ. ਤੈਨਾਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਬਸ਼ੀਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਸਾਲ 2001 ’ਚ ਫੁੱਟੀ ਡਾਰਫੁਰ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਸਮੇਂ ਗਠਤ ਕੀਤੇ ਬੇਕਿਰਕ ਦਮਨ ਲਈ ਬਦਨਾਮ, ‘ਜੰਜਾਬੀਡ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ’ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ 2013 ਚ ਆਰ.ਐਸ.ਐਫ. ਗਠਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਆਰ.ਐਸ.ਐਫ. ਨੇ ਫੌਜ ਦੇ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਰੀ ਧਰਨੇ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਕਰਕੇ 100 ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕਾਰਕੁੰਨ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਅਤੇ 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਖਮੀ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਸ ਘਾਣ ਲਈ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਤਿੱਖੇ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦਰਜਨਾਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੀਲ ਦਰਿਆ ’ਚ ਰੋੜ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦਸੰਬਰ ’ਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਆਮ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਵਟਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕੰਮ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰਕੇ ਇਕ ਵਾਰ ਮੁੜ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਠੱਪ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਸੀ ਕਿ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦਾ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਸਨਅਤਾਂ ਨੂੰ ਫੌਜ ਦੇ ਚੁੰਗਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਲਾਭ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਤੇ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਆਰ.ਐਸ.ਐਫ. ਭੰਗ ਕਰਕੇ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਇਕੋ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਫੌਜ ਗਠਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਸਰਕਾਰ ਭਾਵ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਵਾਬਦੇਹ ਹੋਵੇ।

ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਅਗਸਤ 2019 ’ਚ ਅਫਰੀਕੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਪੰਜ ਫੌਜੀ ਤੇ 6 ਸਿਵਲੀਅਨ ਮੈਂਬਰਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ‘ਟ੍ਰਾਂਜੀਸ਼ਨਲ ਸੋਵਰੈਨਟੀ ਕੌਂਸਲ’ ਗਠਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅਬਦਾਲਾ ਹਮਦੋਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਨੇਮਤ ਅਬਦੁਲਾ ਖੈਰ ਚੀਫ ਜਸਟਿਸ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ’ਚ ਐਸ.ਏ.ਐਫ. ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਲ ਬੁਰਹਾਨ ਤੇ ਆਰ.ਐਸ.ਐਫ. ਦੇ ਮੁਖੀ ਹੇਮੇਡਟੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਫੌਜੀ-ਸਿਵਲੀਅਨ ਸਾਂਝੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਨੂੰ ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਤਰਲਤਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦਾ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਢਾਹ ਲਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਲਾਹੇਵੰਦੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਕਵਾਇਦ ਨਾਲ ਆਰ.ਐਸ.ਐਫ. ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ‘ਅਬਰਾਹਮ ਸੰਧੀ’ ਕਰਕੇ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਬਣਾ ਲਏ ਸਨ। ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਅਪਣਾਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਕੇ ਸੱਤਾ (ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਢਾਂਚਾ) ਅਤੇ ਦੌਲਤ, (ਸੋਨੇ ਦੇ ਵਪਾਰ) ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਦੌੜ ਲੱਗ ਗਈ।

ਅਲ ਬੁਰਾਹਨ ਅਤੇ ਹੇਮੇਡਟੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਆਖ਼ਰ 2021 ’ਚ ਉਹ ਇਸ ’ਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਏ। ਸਿਵਲੀਅਨ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਪਿੱਛੋਂ ਦੋਵੇਂ ਜਨਰੈਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2019 ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਜਟ ਦਾ 82% ਹਿੱਸਾ ਖਰਚਿਆ ਸੀ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੱਤਾ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੇ ਇਛੁੱਕ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨਅਤੀ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਜਿਕਰ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਫੌਜ ਐਸ.ਏ.ਐਫ., ‘ਡਿਫੈਂਸ ਇੰਡਸਟ੍ਰੀਜ਼ ਸਿਸਟਮ’ ਦੇ ਨਾਂਅ ਹੇਠ, 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਦਾਰੇ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਤੋਂ ਸਾਲਾਨਾ 2 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਖਾਨਾਂ, ਦਰਾਮਦ-ਬਰਾਮਦ ਵਪਾਰ ਤੇ ਦੂਰਸੰਚਾਰ  ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਸਮੀ ਅਰਥਚਾਰੇ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਚੰਗੀ-ਖਾਸੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਜਨਰਲ ਹੇਮੇਡਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠਲਾ ਨੀਮ ਫੌਜੀ ਬਲ ਆਰ.ਐਸ.ਐਫ., ਆਪਣਾ ਖੁਦ ਮੁਖਤਾਰ ਜੰਗੀ ਅਰਥਚਾਰਾ ‘ਅਲ-ਜੁਨੈਦ ਮਲਟੀ ਐਕਟੀਵਿਟੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ’ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਡਾਰਫੁਰ ਦੇ ਸੋਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੇ ਜੇਬੇਲ ਅਮੇਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚਲੀਆਂ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੋਨਾ ਖਾਨਾਂ ’ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੈ।

ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸੂਡਾਨ ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦਾ 50 ਤੋਂ 80 % ਭਾਗ ਸਰਕਾਰੀ ਬਰਾਮਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਤਸਕਰੀ ਰਾਹੀਂ ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਪੱਛਮੀ ਸੂਡਾਨ ਦੇ ਸੋਨਾ ਖਾਨ ਖੇਤਰ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦਾ 80 ਤੋਂ 85 %  ਭਾਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ’ਤੇ ਆਰ.ਐਸ.ਐਫ. ਕਾਬਜ਼ ਹੈ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਰਾਮਦ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ  ਵੱਡਾ ਮਾਲੀਆ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ 2024 ’ਚ ਇਸਨੇ ਡਾਰਫੁਰ ਖਾਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 86 ਅਰਬ ਕਰੋੜ ਡਾਲਰ ਕਮਾਏ ਹਨ।

ਇਉਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਇਸ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਮਾਨਵੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਸੰਕਟ ਹੋਰ ਪੇਚੀਦਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਬੇਮੌਸਮੀ ਬਾਰਸ਼ ਤੇ ਗਰਮ ਲੂਅ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਸੰਕਟ ਤਿੱਖਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਹਾਰਾ ਮਾਰੂਥਲ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਬਣੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਫਿਰਤੂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਟੱਕਰਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅੱਜ ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੂਡਾਨ ਦੀ ਅੱਧੀ ਆਬਾਦੀ ਸਖਤ ਭੋਜਨ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਮਾਰ ਝੱਲ ਰਹੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਆਰਥਕ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਧਨਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੀ ਚੋਰੀ, ਸੂਡਾਨ ਨੂੰ ਲੰਮਚਿਰੇ ਟਕਰਾਆਂ ਲਈ ਜਰਖੇਜ਼ ਥਾਂ ਬਣਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਦੋ ਤਾਕਤਵਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਜੰਗ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਤਾਕਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸੀਲੇ ਲੁੱਟਣ ਦੀ ਦੌੜ ਚੋਂ ਉਪਜੀ ਜੰਗ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸੂਡਾਨ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕੀਂ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਆਂਢੀ ਅਰਬ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਦੇਸ਼, ਸੂਡਾਨ ਦੀ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧਾਤ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਥੋਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਯੋਗ ਜਰਖੇਜ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਹਥਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਡਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਗੁਆਂਢੀ ਮਿਸਰ ਦੀ ਤਾਂ ਸਮੁੱਚੀ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਸਨਅਤ ਹੀ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਖੇਤੀ ਉਪਜਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੀਟ, ਸੀਸਮ ਤੇ ਮੂੰਗਫਲੀ ਜਿਹੀਆਂ ਤੇਲ ਬੀਜ ਫਸਲਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਮਿਸਰ ਇਹ ਵਸਤਾਂ, ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਖਪਤਕਾਰੀ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦਾ, ਬਲਕਿ ਬਰਾਮਦ ਰਾਹੀਂ ਮੁਨਾਫਾ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। 2014 ਵਿਚ ਸੂਡਾਨ ਨੇ ਮਿਸਰ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਲਈ 1 ਲੱਖ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਉਂ ਹੀ ਸਾਉਦੀ ਅਰਬ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਲ 2010 ਵਿਚ 1 ਲੱਖ ਏਕੜ ਤੇ 2016 ਵਿਚ 10 ਲੱਖ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ 99 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਲੀਜ਼ ’ਤੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। 2015 ’ਚ ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ (ਯੂ.ਏ.ਈ.) ਨੂੰ ਵੀ 24 ਲੱਖ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਦਸੰਬਰ 2022 ’ਚ ਫੌਜੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਜੁੰਟਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ ਵਾਲੀ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਜ਼ਮੀਨ ਯੂ.ਏ.ਈ. ਦੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ’ਚ 4 ਲੱਖ ਏਕੜ ਖੇਤੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ 450 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਸੜਕ, ਇਕ ਮੁਕਤ ਵਪਾਰ ਜ਼ੋਨ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।

ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਹੀ ਕਹੀ ਜਾਵੇਗੀ ਕਿ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ’ਚ ਖੇਤੀ ਯੋਗ ਉਪਜਾਊ ਭੂਮੀ  ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੂਡਾਨ ਦੇ ਲੋਕੀਂ ਭੁੱਖੇ ਮਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹਨ।

ਸੂਡਾਨ ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਿੱਤ ਸਾਧਣ ਦਾ ਚਾਹਵਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰਬੀ ਸੂਡਾਨ ਵਿਚ ਲਾਲ ਸਾਗਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਰੂਸ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਫੌਜੀ ਅੱਡਾ ਬਨਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਫੇਲ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਚੀਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬੁੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ‘ਬੈਲਟ ਐਂਡ ਰੋਡ’ ਨੂੰ ਵੀ ਸੂਡਾਨ ’ਚੋਂ ਲੰਘਣੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ।

ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ

ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ’ਚ ‘ਕੁਆਡ’ ਗਠਜੋੜ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ, ਮਿਸਰ ਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਦੇ ਆਰਥਕ-ਸਿਆਸੀ ਹਿੱਤ ਵੀ ਸੂਡਾਨ ਵਿਖੇ ਦਾਅ ’ਤੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਖਾਨਜੰਗੀ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈਣ ਦੀ ਗੱਲ ਚਲਾਈ ਹੈ।

ਐਪਰ, ਸੂਡਾਨ ’ਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਜੇਕਰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ 6 ਤੱਤਾਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਇਹ ਟਿਕਾਊ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ

d ਇਕ ਫੌਰੀ ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਧੀਨ ਜੰਗਬੰਦੀ, ਜਿਸ ’ਚ ਭੋਜਨ ਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਪੁਚਾਉਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਲਾਂਘਾ ਉਪਲੱਭਧ ਕਰਾਉਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇ, ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਲਾਂਘੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਕਮੇਟੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਾਮ ਵਿਚ ਸਾਖ਼ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਮਦਦ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਯੋਗ ਨੈਟਵਰਕ ਵੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਜਾਵੇ। ਯਾਦ ਰਹੇ, ਦਸੰਬਰ 2018 ਦੇ ਘੋਲ ਵੇਲੇ ਹੋਂਦ ’ਚ ਆਈਆਂ ਇਹ ਕਮੇਟੀਆਂ ਘੋਲ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਪੜਾਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੋ ਨਹੀਂ 2023 ’ਚ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਵੀ ਇਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਪੁਚਾਉਣ ’ਚ ਜੁੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

d ਜੰਗੀ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸੋਨੇ ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਲੜੀ ਤੋੜੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ’ਚ ਯੂ.ਏ.ਈ. ਤੋਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਰੋਕਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜੇ ਉਹ ਆਰ.ਐਸ.ਐਫ. ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਖਤਮ ਕਰੇ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੂਡਾਨ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਰਾਮਦਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

d ਸਿਆਸੀ ਜਲਾਵਤਨਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ ਤੇ ਸਿਵਲੀਅਨ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਨਿੱਧ, ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਧੀਨ ਰਾਜਸੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀਆਂ ਜਾਣ। ਐਸ.ਏ.ਐਫ. ਨੂੰ ਰਾਜਸੀ-ਆਰਥਿਕ ਤਾਕਤ ਤੇ ਅਸਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਬੇਹਥਿਆਰੀ ਕਰਕੇ ਭੰਗ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

d ਸੂਡਾਨ ਦੇ ਨਿਆਂਇਕ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਫੌਰੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਕਤ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ।

d ਫੌਰੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਿਰਜੀ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ’ਚ ਜੰਗਬਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੇਣ ਲਈ ਢੁਕਵੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇ।

d ਸੂਡਾਨ ਦੇ ਯੋਜਨਾ ਕਮੀਸ਼ਨ ਤੇ ਇਸਦੀ ਵਿੱਤ ਵਜ਼ਾਰਤ ਦੀ ਤੁਰਤ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਬਰਾਮਦਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਾਧੂ ਆਮਦਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਖਰਚੀ ਜਾ ਸਕੇ।

ਇਹ ਛੇ ਨੁਕਤੇ, ਮੋਟੇ ਰੂਪ ’ਚ 2023 ’ਚ ਸੂਡਾਨ ਲਈ ਅਫਰੀਕੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਬਣੀ ਅੰਤਰਿਮ ਸਰਕਾਰ ਅਥਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਰੋਡਮੈਪ ਜਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਤਜ਼ਵੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਿੰਸਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਧਿਰਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦਾਤਿਆਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਤਜ਼ਵੀਜ਼ਾਂ/ਰੋਡਮੈਪ ਸਿਰੇ ਚਾੜ੍ਹਣ ਲਈ ਐਸ.ਏ.ਐਫ. ਤੇ ਆਰ.ਐਸ.ਐਫ. ਦੀ ਪੁਸ਼ਤਪਨਾਹੀ ਕਰਦੀਆਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਤਾਕਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਮਿਸਰ, ਯੂਰਪੀ ਯੂਨੀਅਨ, ਕਤਰ, ਰੂਸ, ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ, ਯੂ.ਏ.ਈ. ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ’ਤੇ ਵੀ ਦਬਾਅ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਇਸ ਰੋਡ ਮੈਪ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਗੱਲਬਾਤ ਜਾਂ ਯੋਜਨਾ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਕਮੇਟੀਆਂ, ਜੋ ਇਸ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।

ਸੂਡਾਨ ਦੇ ਲੋਕ ਇਹ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਸਾਂ ਲਾਈ ਬੈਠੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਇਮ ਹੋਵੇ ਤੇ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਹੋਵੇ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਕੁਐਡ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੈ, ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਉਹ ਜੰਗਬੰਦੀ, ਚਾਹੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ  ਹੋਵੇ, ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਦਕਾ ਬੰਦੂਕਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜਨਤਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਲਈ ਜਨਤਕ ਐਕਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇਗਾ, ਜੋ ਅੱਗੋਂ ਕਿ ਇਸ ਜੰਗ ਦੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਪੱਖੋਂ ਸਹਾਈ ਸਿੱਧ ਹੋਣਗੇ।         (12-1-2026)  

ਧਾੜਵੀ ਟਰੰਪ ਦੀ ਗ੍ਰੀਨ ਲੈਂਡ ਹੜੱਪਣ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਤੇ ਸਾਮਰਾਜੀਆਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਵਿਰੋਧ

ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ, ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਧਾੜਵੀ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਦੇ ਸਦਰ ਸਾਥੀ ਨਿਕੋਲਸ ਮਾਦੂਰੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਯੁੱਧ ਸਾਥੀ ਸਿਲੀਆ ਫਲੋਰਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਫੌਜੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਧਾਲ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸਮੁੱਚੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਲੋਕਾਈ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਭ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਯੂਐਨਓ ਦੇ ਚਾਰਟਰ ਦੀ ਧਾਰਾ 2(4) ਦੀ ਨੰਗੀ-ਚਿੱਟੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਿਹਾ ਹੈ।

ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ, ਹੁਣ ਨਾਟੋ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ ਡੈਨਮਾਰਕ ਦੇ ਸਵੈਸ਼ਾਸਤ ਖੇਤਰ ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। 9 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਬਹੁਕੌਮੀ ਤੇਲ ਕੰਪਨੀਆਂ, ਜੋ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇਲ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੀ ਹਨ, ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵ੍ਹਾਈਟ ਹਾਊਸ ’ਚ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮੀਟਿੰਗ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਆਪਣੀ ਧਮਕੀ ਦੁਹਰਾਉਂਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ-‘‘ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ਬਾਰੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਜਾਂ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕੁੱਝ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।’’ ਭਾਵ ਚਾਹੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀ ਇਸਦੇ ਵਿਰੋਧ ’ਚ ਹੋਣ ਫੇਰ ਵੀ ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।

ਦੱਸਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ 57 ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਵਸੋਂ ਵਾਲਾ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਟਾਪੂ ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ, ‘ਕਿੰਗਡਮ ਆਫ ਡੈਨਮਾਰਕ’ ਦਾ ਇਕ ਸਵੈਸ਼ਾਸ਼ਤ, ਖੁਦਮੁਖਤਾਰ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਉਤਰੀ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਤੇ ਆਰਕਟਿਕ (ਉਤਰੀ ਧਰੁਵ) ਸਾਗਰ ਵਿਚਲੇ ਇਸ ਟਾਪੂ ਦਾ ਰਕਬਾ 21 ਲੱਖ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਯਾਨਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁੱਲ ਰਕਬੇ ਦੇ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਤਰੀ ਧਰੁਵ ਖੇਤਰ ’ਚ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸਦਾ 80% ਹਿੱਸਾ ਬਰਫ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਆਮਦਨ ਦੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹਨ ਤੇ ਇਸਦੇ ਬਜਟ ਦਾ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਭਾਗ ਡੈਨਮਾਰਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਇਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ਥੱਲੇ ਸੋਨੇ, ਨਿਕਲ ਤੇ ਕੋ-ਬਾਲਟ ਆਦਿ ਧਾਂਤਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਦੁਰਲਭ ਖਣਿਜਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੰਡਾਰ ਹਨ। ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਯੰਤਰਾਂ ਤੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ’ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਮਰੀਕਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ’ਚ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਰਲ-ਹਰਲ ਕਰਦਾ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੱਸ ਦੇਈਏ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ, ਦੁਨੀਆ ਚ ਦੁਰਲਭ ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਲੜੀ ਦੇ 90% ਭਾਗ ’ਤੇ ਚੀਨ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੈ। ਟਰੰਪ ਵਲੋਂ ਦਰਾਮਦਾਂ ’ਤੇ ਆਪ ਹੁਦਰੇ ਟੈਰਿਫ ਲਾਉਣ ਰਾਹੀਂ ਵਿੱਢੀ ਵਪਾਰਕ ਜੰਗ ’ਚ ਦੁਰਲਭ ਖਣਿਜਾਂ  ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਚੀਨ ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਝਟਕੇ ਦੇ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਕੇ ਆਰਕਟਿਕ ਵਿਖੇ ਬਰਫ ਪਿਘਲਣ ਦੀ ਗਤੀ ਤੇਜ਼ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੇ ਖਨਣ ’ਚ  ਸੌਖ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਣਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਟਰੰਪ, ਇਕ ਪਾਸੇ ਗ੍ਰੀਨ ਲੈਂਡ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਇਸ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਖ੍ਰੀਦਣ ਦੀਆਂ ਵੀ ਗੱਲਾਂ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ਦੇ ਹਰੇਕ ਵਾਸੀ ਨੂੰ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1 ਲੱਖ ਡਾਲਰ ਤੱਕ ਦੇਣ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਟਰੰਪ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਮਕੀਆਂ ਤੇ ਚਾਲਾਂ ਦਾ, ਨਾ ਕੇਵਲ ਡੈਨਮਾਰਕ ਤੇ ਗ੍ਰੀਨ ਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਨਾਟੋ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹੋਰ ਯੂਰਪੀ ਮੁਲਕ ਵੀ ਇਸਦੀ ਖਿਲਾਫ਼ਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਚੇਚਾ ਨੋਟ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਟਰੰਪ, ਇਸਨੂੰ ਨਾਟੋ ਦਾ ਖੇਤਰ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਸ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਹੱਕੀ ਠਹਿਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਟਰੰਪ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ’ਚ ਡੈਨਮਾਰਕ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੇਟੇ ਫ੍ਰੈਡਰਿਕਸਨ ਨੇ ਗਰੀਨਲੈਂਡ ’ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਅਮਨ  ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਸਿੱਟੇ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ‘‘ਜੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਟੋ ਦੇਸ਼ ’ਤੇ  ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁੱਝ ਰੁੱਕ ਜਾਵੇਗਾ।’’ ਉਸਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਨਾਟੋ ਫੌਜੀ ਗਠਜੋੜ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਡੈਨਮਾਰਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਜ਼ਾਰਤ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਮੋੜਵਾਂ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ  ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ‘‘ਯਾਨਿ ਪਹਿਲਾਂ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਜਾਵੇਗੀ, ਗੱਲਬਾਤ ਪਿੱਛੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।’’

ਗ੍ਰੀਨ ਲੈਂਡ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜੇਨਸ ਫ੍ਰੈਡਰਿਕ ਨੀਲਸਨ ਨੇ 9 ਜਨਵਰੀ ਦੀ ਟਰੰਪ ਦੀ ਕਬਜ਼ੇ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਕਿਹਾ-‘‘ਗ੍ਰੀਨ ਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਮੁੜ ਸਾਫ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੀ ਸਥਿਤੀ ਬੜੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤੌਹੀਨ ਬੰਦ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਨਾ ਅਮਰੀਕੀ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਨਾ ਡੈਨਿਸ਼, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਗ੍ਰੀਨ ਲੈਂਡਰ ਹੀ ਰਹਿਣਾ, ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਨਿਰਣਾ  ਗ੍ਰੀਨ ਲੈਂਡ ਦੇ ਲੋਕ ਹੀ  ਕਰਨਗੇ। ਗ੍ਰੀਨ ਲੈਂਡ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਉਥੋਂ ਦੀ ਵੱਸੋਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਸਵੈ-ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਦਖਲ ਦੇਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਫੈਸਲਾ ਲਵਾਂਗੇ। ਅਸੀਂ ਕਾਹਲੀ ਵਿਚ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਦਬਾਅ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਵਾਂਗੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਦਬਾਅ ਜਾਂ ਦਖਲ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਲਵਾਂਗੇ।’’

ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ 1951 ਦੀ ਇਕ ਸੰਧੀ ਮੁਤਾਬਕ ਅਮਰੀਕਾ ਕੋਲ ਗ੍ਰੀਨ ਲੈਂਡ ’ਚ ਫੌਜੀ ਅੱਡੇ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਅਧਿਕਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ ਡੈਨਮਾਰਕ ਤੇ ਗ੍ਰੀਨ ਲੈਂਡ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਲੈਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਡੈਨਮਾਰਕ ਤਾਂ ਨਾਟੋ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਹੀ। ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਥੂਲ ਨਾਮੀਂ ਥਾਂ ’ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜੀ ਅੱਡਾ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ, ਟਰੰਪ ਇਸ ਜ਼ਿਦ ’ਤੇ ਅੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ 1951 ਦੀ ਸੰਧੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਇਸ ਟਾਪੂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਨਾਉਣਾ ਹੈ।

ਇਟਲੀ, ਸਪੇਨ, ਪੋਲੈਂਡ, ਜਰਮਨੀ, ਬਿ੍ਰਟੇਨ ਸਮੇਤ ਯੂਰਪੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇਕ ਸਾਂਝਾ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ’ਤੇ ਡੈਨਮਾਰਕ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਬਿਆਨ ’ਚ ਖੇਤਰੀ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਲਈ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਾਂਅ ਲੈਣ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਬਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ’ਤੇ ਨੰਗੀ-ਚਿੱਟੀ  ਗੁੰਡਾਗਰਦੀ ਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਚਾਰਟਰ ਦੀ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਘੋਰ ਉਲੰਘਣਾ ਤੋਂ ਕੋਈ ਸਬਕ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਲਟਾ ਇਸ ਬਿਆਨ ਚ ਯੂਰਪ ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦਰਮਿਆਨ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਭਾਈਵਾਲੀ ਦੀ ਅਟਲਤਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਬਿਆਨਾਂ ’ਚ ਤਾਂ ਉਹੋ ਪੁਰਾਣੀ ਧਾਰਣਾ ਵੀ ਦੁਹਰਾਈ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ  ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ‘ਸਨਮਾਨ’ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ। ਇਸੇ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਤ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਗ੍ਰੀਨ ਲੈਂਡ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ-‘‘ਜਦੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ‘ਗ੍ਰੀਨ ਲੈਂਡ ਦੀ ਲੋੜ’ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਤੇ ਉਥੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਫੌਜੀ ਦਖ਼ਲ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਗਲਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਵੀ ਹੈ।’’

ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਖੱਬੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਦੀਪ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਨਰਮ ਬਿਆਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਟਰੰਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਅਪਮਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਆਗੂ ਜੀਨ ਲਕ ਮਿਲੇਨਕੋ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਟਰੰਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿਉਂ ਡਰੇਗਾ, ਜੋ ਉਸਦਾ ਨਾਂਅ ਲੈਣੋਂ ਵੀ ਕਤਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ’ਚ ਫੌਜੀ ਦਖ਼ਲ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਢੁਕਵਾਂ ਐਕਸ਼ਨ ਨਾ ਲਏ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹੁਣ ਆਪਣੀਆਂ ਪਸਾਰਵਾਦੀ ਇਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਰ ਭੂਤਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਦੇ ਤੇਲ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਕੈਰੀ ਅੱਖ ਗ੍ਰੀਨ ਲੈਂਡ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸੀਲਿਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇੱਥੋਂ ਦੁਰਲਭ ਖਣਿਜਾਂ ’ਤੇ ਹੈ।

ਟਰੰਪ ਦੀਆਂ ਵਿਸਥਾਰਵਾਦੀ ਇਛਾਵਾਂ ਅਨੰਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵੱਲ ਉਹ ਬੇਰੋਕ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਆਂਢੀ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਕੈਨੇਡਾ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ 51ਵਾਂ ਸੂਬਾ ਬਨਾਉਣ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

ਟਰੰਪ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭਾਰੀ ਵਿਰੋਧ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੋਕ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼, ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਨਿਕਲ ਆਏ ਹਨ। ‘ਰਾਈਟਰ’ ਖ਼ਬਰ ਅਜੰਸੀ ਤੇ ‘ਇਪਸੋਸ ਸਰਵੇਖਣ’ ਵੱਲੋਂ 4 ਤੇ 5 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਇਕ ਸਾਂਝੇ ਸਰਵੇ ਮੁਤਾਬਕ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਿਰਫ ਇਕ ਤਿਹਾਈ ਲੋਕ ਹੀ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਵਿਚ ਟਰੰਪ ਦੇ ਫੌਜੀ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦਕਿ 72% ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਟਰੰਪ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਗਲਤ ਥਾਂ ’ਤੇ ਫਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੀਨੇਟ ਨੇ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਟਰੰਪ ਦਾ ਮਤਾ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ’ਤੇ ਲਗਾਮ ਕਸਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਚੇਚਾ ਨੋਟ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਟਰੰਪ ਦੇ ਇਸ ਮਤੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਟਰੰਪ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸਥਾਰਵਾਦੀ ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਲਈ ਤਬਾਹਕੁੰਨ ਇਛਾਵਾਂ ’ਤੇ ਲਗਾਮ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿਚ ਲੋਕ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਿੱਖਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਉਥੇ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਸਾਰਕ ਦੱਖਣ ਨਾਲ ਖਲੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਕ ਹੋਰ ਨਵਾਂ ਹਿਟਲਰ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਖਤਰਾ ਤਾਂ ਉੱਠ ਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਟਰੰਪ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਬਨਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ,  ਗੋਰੇ ਨਸਲਵਾਦ ਦੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਘੋਰ ਨਫ਼ਰਤ ਉਸਦੇ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਉਘੇੜਦੀ ਹੈ।

13 ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਤਾਜ਼ਾ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਮੁਤਾਬਕ, ਡੈਨਮਾਰਕ ਤੇ ਗ੍ਰੀਨ ਲੈਂਡ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਸਾਂਝੀ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕਰਕੇ ਇਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰੀਨ ਲੈਂਡ ਦੇ ਲੋਕ ਡੈਨਮਾਰਕ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਪੋਲ ਅਨੁਸਾਰ ਗ੍ਰੀਨ ਲੈਂਡ ਦੇ 85% ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਡੈਨਮਾਰਕ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਦੇ ਹੱਕ ਚ ਵੋਟ ਪਾਈ ਹੈ। ਉਧਰ ਨਾਟੋ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮੁੱਖ ਚਿੰਤਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਖਤਰੇ ਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਥੇ ਅਮਰੀਕ ਦਾ ਫੌਜੀ ਅੱਡਾ ਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਹੀ। ਫੇਰ ਵੀ ਹੋਰ ਫੌਜ, ਜੰਗੀ ਬੇੜੇ, ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ, ਪੱਨਡੁੱਬਿਆਂ ਤੇ ਡਰੋਨ ਆਦਿ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਓਧਰ, ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜੇ.ਡੀ. ਵਾਂਸ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ’ਤੇ ਡੈਨਮਾਰਕ ਤੇ ਗ੍ਰੀਨ ਲੈਂਡ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵ੍ਹਾਈਟ ਹਾਉਸ ‘ਚ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਟਰੰਪ ਨੇ ਗ੍ਰੀਨ ਲੈਂਡ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਫਿਰ ਧਮਕੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ-‘‘ਇਹ ਉਸਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਣ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।’’                     

(13-1-2026)

ਇਰਾਨ ’ਚ ਉੱਠੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਲਹਿਰ ਤੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ’ਚ ਵਧਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਦਖ਼ਲ ਦੇ ਮਾਇਨੇ

ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਇਰਾਨ, ਯਾਨਿ ‘ਇਸਲਾਮਕ ਰਿਪਬਲਿਕ ਆਫ ਇਰਾਨ’, ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਅਮੀਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਮਦਦ ਨਾਲ ਫਲਸਤੀਨੀਆਂ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤ ਭੂਮੀ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਉਜਾੜੇ ਲਈ, ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਵਲੋਂ ਅਕਤੂਬਰ 2023 ਤੋਂ ਗਾਜ਼ਾ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਕਿਨਾਰੇ ’ਚ ਵਿੱਢੀ ਨਿਹੱਕੀ ਤੇ ਅਸਾਵੀਂ ਜੰਗ ਦਾ ਡੱਟਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਦੀ ਉਕਤ ਅਮਾਨਵੀ ਮਨਸੂਬਾਬੰਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸੰਗਠਨ ‘ਹਮਾਸ’ ਨੂੰ ਇਰਾਨ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨੈਤਿਕ-ਭੌਤਿਕ ਸਮਰਥਨ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ’ਚ ਇਰਾਨ, ਸਾਲ 1979 ’ਚ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਇਸਲਾਮੀ ਸੱਤਾ ਸਥਾਪਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੌਮੀ ਮੁਦਰਾ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਨਿਘਾਰ, ਬੇਲਗਾਮ ਮਹਿੰਗਾਈ, ਤੇਲ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨ ’ਚ ਭਾਰੀ ਕਟੌਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬੱਧੀ ਥੋਪੀਆਂ ਗਈਆਂ ਆਰਥਕ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਭਾਰੀ ਲੋਕ ਬੇਚੈਨੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਬੇਚੈਨੀ ਲੰਘੇ ਸਾਲ, ਦਸੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਆਖਰੀ ਹਫ਼ਤੇ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਚ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਐਕਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਈ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ-ਕਸਬਿਆਂ ’ਚ ਨਿੱਤ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਲਗਭਗ ਸਭੇ ਥਾਈਂ ਹਿੰਸਕ ਰੂਪ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰ ਗਏ ਹਨ। ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਟਰੰਪ ਵਲੋਂ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਦਮਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ’ਚ ਫੌਜੀ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਨਿਰੰਤਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਨੇ ‘ਅੱਗ ’ਤੇ ਹੋਰ ਘਿਓ ਪਾਉਣ’ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। 15 ਜਨਵਰੀ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਅਮਰੀਕਾ ਅਧਾਰਤ ਇਰਾਨੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨਿਊਜ਼ ਦੇ ਸੂਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 2400 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਜਖ਼ਮੀਆਂ ਬਾਰੇ ਪੱਛਮ-ਪੱਖੀ ਅਖਬਾਰਾਂ ਤੇ ਬਿਜਲਈ ਚੈਨਲਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮੀਡੀਆ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ’ਚ ਭਾਰੀ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਮੀਡੀਆ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 2 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਦਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੀਡੀਆ ਵੱਲੋਂ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਦੱਸੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਰਾਨੀ ਸਰਕਾਰ ਮੁਤਾਬਕ, ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹਿੰਸਾ ਕਰਕੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੇ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੈਨਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀ, ਸਰਕਾਰੀ ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਸਾੜ-ਫੂਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮਸਜਿਦਾਂ ਵੀ ਅੱਗ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੰਟਰਨੈਟ ਤੇ ਸੰਚਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀ ਐਲਨ ਮਸਕ ਦੇ ‘ਸਟਾਰਲਿਕ ਸੈਟੇਲਾਇਟ ਸਿਸਟਮ’ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਟਾਰਲਿਕ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸਮਗਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਤੱਥ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਇਰਾਨ ਅੰਦਰ ਇਹ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਪੂਰੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਨਾਲ ਭੜਕਾਏ ਹਨ।

ਅਮਰੀਕੀ ਸਦਰ ਟਰੰਪ ਆਪਣੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ, ਧਾੜਵੀ ਅੰਦਾਜ਼ ’ਚ ਧਮਕੀਆਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਫੌਜੀ ਦਖ਼ਲ ਦੇਵਾਂਗੇ। ਕਨਸੋਆਂ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਠੋਸ ਤਕਨੀਕਾਂ ਤੇ ਤਰੀਕਾਕਾਰ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਯਾਦ ਰਹੇ, ਇਹ ਉਹੀ ਟਰੰਪ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੇ ਖੁਦ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਤਹਿਤ ਅਮਰੀਕਾ ’ਚੋਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਇਕ ‘ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਲਸ ਬਲ’ ਗਠਿਤ ਤੇ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਲਸ ਵੱਲੋਂ 37 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਇਕ ਨਿਹੱਥੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਿਰੁੱਧ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਗਭਗ 100 ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਪ੍ਰਚੰਡ ਰੋਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਗੌਰ ਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ਦੀ ਇਹ ਲੜੀ ਹਾਲੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ।

ਇਰਾਨ, ਇਸਲਾਮ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਸੱਤਾ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਸ਼ੀਆ ਧਰਮ ਗੁਰੂ ਆਇਤ ਉਲਹਾ ਅਲੀ ਖੁਮੈਨਈ, ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਰਬ-ਉਚ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤੀ ’ਤੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਪਕੜ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਖੁਮੈਨਈ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਏਕਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰਦਿਆਂ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਏਜੰਟ ਅਤੇ ਕਬਜ਼ਾਕਾਰੀ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਹਿੱਤਾਂ ਦੇ ਰਾਖੇ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ‘ਭਾੜੇ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ’ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਦੇਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਇਰਾਨੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਸਪੀਕਰ ਨੇ ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਧਮਕੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ-‘‘ਜੇਕਰ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਖਿੱਤੇ ’ਚ ਸਥਿਤ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਦੇ ਅੱਡੇ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੇੜੇ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਬਗਲ ਬੱਚਾ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਸਾਡੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ’ਤੇ ਹੋਣਗੇ। ਅਸੀਂ ਹਮਲੇ ਤੱਕ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ, ਬਲਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੱਕੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਹੀ ਫੌਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਾਂਗੇ।’’

ਮੀਡੀਆ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੱਸ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਕਤ ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ’ਚ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਦੀਆਂ ਬਦਨਾਮ ਏ ਜਮਾਨਾ ਸੂਹੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਸੀਆਈਏ ਤੇ ਮੋਸਾਦ ਦੇ ਏਜੰਟ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੀਡੀਆ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦਾ ਇਹ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵੀ ਖੰਡਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀਆਂ।

ਇਰਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮਸੂਦ ਪੇਜ਼ੇਸ਼ਕੀਆਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ’ਤੇ ਇਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੌਰਾਨ ਕਿਹਾ-‘‘ਇਜ਼ਰਾਇਲ-ਅਮਰੀਕਾ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਘੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੁਸ਼ਮਣ, ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਅੱਤਵਾਦੀ ਵੀ ਲਿਆਏ ਹਨ, ਜੋ ਮਸਜਿਦਾਂ, ਬੈਂਕ ਤੇ ਹੋਰ ਜਨਤਕ ਸੰਪਤੀ ਫੂਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨੌਜਵਾਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਧੜਾਂ ਨਾਲੋਂ ਲਾਹ ਰਹੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰੂਰ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਰਹੇ ਦੰਗਾਕਾਰੀਆਂ ਤੇ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਫਾਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇਣ। ਸਰਕਾਰ ਆਰਥਿਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ।’’

12-13 ਜਨਵਰੀ 2026 ਤੋਂ ਇਰਾਨੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ’ਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਲੋਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖ਼ਤ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦਕਿ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਹੁਣ ਕੁੱਝ ਕੁ ਮੱਠੇ ਪੈ ਗਏ ਹਨ।

ਇਰਾਨ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ, ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਐਕਸ਼ਨ ਭੜਕਾਉਣ ਲਈ ਚਿੰਗਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਸਾਮਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਦਹਕਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਂਅ ’ਤੇ ਇਰਾਨ ਸਿਰ ਮੜ੍ਹੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ। ਸਾਲ 2015 ’ਚ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ ‘ਸਾਂਝੀ ਵਿਆਪਕ ਕਾਰਵਾਈ ਯੋਜਨਾ’ ਬਨਣ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਕਾਫੀ ਰਾਹਤ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨਰਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਦੇਸ਼, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਤੇਲ ਦੀ ਬਰਾਮਦ 25 ਲੱਖ ਬੈਰਲ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਗਈ ਸੀ। ਯਾਦ ਰਹੇ, ਇਰਾਨੀ ਤੇਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਰਾਮਦਕਰਤਾ ਭਾਰਤ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਰਾਨ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਸੁਧਰੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਵਲੋਂ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਦਰਾਮਦਾਂ ਬਹਾਲ ਕਰ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।

2018 ’ਚ ਟਰੰਪ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਨ ਨਾਲ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਉਕਤ ਸੰਧੀ ’ਚੋਂ ਇਕ ਪਾਸੜ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਆਰਥਿਕ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਪੂਰੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਮੁੜ ਥੋਪਣ ਕਰਕੇ 2019 ਚ ਇਰਾਨ ਦੀਆਂ ਤੇਲ ਦਰਾਮਦਾਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੱਟ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉੱਤੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਵੀ ਅਮਰੀਕੀ ਦਬਾਅ ਅਧੀਨ ਤੇਲ ਦੀ ਦਰਾਮਦ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। 2025-26 ਤੱਕ ਇਰਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤੇਲ ਦਰਾਮਦਾਂ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੁੱਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਥਿਰ ਕਰ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ 15 ਤੋਂ 18 ਲੱਖ ਬੈਰਲ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ’ਚ ਚੀਨ ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਬਰਾਮਦ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ। ਐਪਰ ਸਾਲ 2025 ’ਚ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸਦੇ 60 ਡਾਲਰ ਪ੍ਰਤੀ ਬੈਰਲ ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਆਮਦਨ ’ਚ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਆਈ ਤੇ ਉਸ ’ਤੇ ਵਿੱਤੀ ਦਬਾਅ ਵੱਧ ਗਿਆ। ਆਰਥਿਕ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਬੈਂਕਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਕ ਹੋਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ। ਰਵਾਇਤੀ ਵਿੱਤੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਤੇਲ ਵਪਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਚੀਨ ਨਾਲ ਯੁਆਨ ਅਧਾਰਤ ਸੌਦਿਆਂ ’ਤੇ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ।

2018 ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਆਰਥਕ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ’ਤੇ ਨਾਂਹ ਪੱਖੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਦਰਾ ਦੇ ਇਸ ਨਿਘਾਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਅਪ੍ਰੈਲ 2018 ਵਿਚ ਇਕ ਤਰਜ਼ੀਹੀ ਵਟਾਂਦਰਾ ਦਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। 42000 ਰਿਆਲ ਪ੍ਰਤੀ ਡਾਲਰ (4200 ਤੋਮਾਨ) ਤਾਂਕਿ ਭੋਜਨ ਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਦਰਾਮਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ‘ਜਹਾਂਗੀਰੀ ਡਾਲਰ’ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਕਾਮ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਆਸੀ ਰਸੂਖ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਸਤੇ ਡਾਲਰ ਖਰੀਦਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਚੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ’ਤੇ ਵੇਚਣ ਦੀ ਕਾਲਾਬਾਜ਼ਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਭਿ੍ਰਸ਼ਟਾਚਾਰ ਕਰਕੇ 2019 ਤੋਂ 2022 ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਤਰਜ਼ੀਹੀ ਦਰ ਨੂੰ ਪੜਾਅਵਾਰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2026 ਤੱਕ ਇਰਾਨੀ ਮੁਦਰਾ ਰਿਆਲ ਵਿਚ ਲਾਮਿਸਾਲ ਨਿਘਾਰ ਆਇਆ। ਇਕ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ 1 ਲੱਖ 35 ਹਜ਼ਾਰ ਰਿਆਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੱਜ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਮੁਦਰਾਸਫਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਅੱਜ ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਮੁਦਰਾਸਫਿਤੀ ਦੀ ਦਰ 40% ਹੈ, ਜਦਕਿ ਭੋਜਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਚ ਇਹ 70% ਤੀਕ ਪੁੱਜ ਗਈ ਹੈ।

ਮਹਿੰਗਾਈ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਲੋਕ ਬੇਚੈਨੀ ਚੋਂ ਫੁਟੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ, ਸੱਤਾ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਨਾਲ ਇਕ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਰੂਪ ਵਟਾ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸ ਆਏ ਹਾਂ ਇਸ ‘ਚ ਮੋਸਾਦ ਤੇ ਸੀ.ਆਈ.ਏ. ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੇ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਸਬੂਤ ਹਨ। 1979 ’ਚ ਫੁੱਟੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜੇ ਇਰਾਨ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਰਜ਼ਾ ਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲਵੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਵੀ ਦਖਲ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੀਡਿਓ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਭੜਕਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੁਜ਼ਹਰਾਕਾਰੀ ਵੀ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਦੱਬੀ ਸੁਰ ’ਚ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ’ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਸੌਂਪ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾ ਰਹੇ ਹਨ।

1979 ’ਚ ਇਸਲਾਮਕ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਹੋਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਇਰਾਨ ਤੋਂ ਔਖਾ ਹੈ। ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਲਾਹਿਆ ਗਿਆ ਰਾਜਾ, ਰਜ਼ਾ ਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲਵੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹੱਥਠੋਕਾ ਸੀ। ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੌਰਾਨ ਵਿਦਰੋਹੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚਲੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸਫਾਰਤਖਾਨੇ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾਈ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।

ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੀਆਂ ਇਸਲਾਮਕ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀਆਂ ਵੀ ਇਰਾਨ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਵਾਲਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਸੁੰਨੀ ਧਾਰਾ ਦੀਆਂ ਪੈਰੋਕਾਰ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਇਰਾਨ ਸ਼ੀਆ ਧਾਰਾ ਦਾ ਪੈਰੋਕਾਰ ਹੈ। ਇਰਾਨ ’ਚ ਕੰਟਰੋਲਡ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਚੋਣਾਂ ਅਵੱਸ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੇਸ਼ਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ’ਚ ਖਲੋਣ ਵਾਲੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੁਪਰੀਮ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਹੀ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁੰਨੀ ਮੁਸਲਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜ਼ਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ’ਚ ਆਪਣੇ ਆਵਾਮ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋਣ ਦਾ ਧੁੜਕੂ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਉਸ ਤੋਂ ਖਫ਼ਾ ਹੋਣ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਰਾਨ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਪੱਖ ’ਚ ਖਲੋਂਦਾ ਹੈ। ਇਰਾਨ, ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਦਾ ਵੀ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਗਾਜ਼ਾ ’ਚ ਵਿੱਢੀ ਹਾਲੀਆ ਨਰ ਸੰਘਾਰਕ ਜੰਗ ’ਚ ਡੱਟਕੇ ‘ਹਮਾਸ’ ਨਾਲ ਖਲੋਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਹਮਾਸ ਨੂੰ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮਦਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਰਾਨ ਦੇ ਫੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੱਖੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵੀ ਮੌਜੂਦਾ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਪਨਪਣ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਮਾਹੌਲ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਗਾਜ਼ਾ ’ਚ, ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਵੱਲੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਜੰਗ ਕਰਕੇ ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਵੱਡੀਆਂ ਫੌਜੀ ਪਛਾੜਾਂ ਦਾ ਸਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ’ਚ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਗਰੁੱਪ, ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਵਜੋਂ ਜੇ ਅਸਲੋਂ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਤਾਂ ਬਹੁਤ  ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਰਾਨ ਨੇ ਅਰਬਾਂ ਡਾਲਰ ਖਰਚ ਕੇ ਲਿਬਨਾਨ ’ਚ ‘ਹਿੱਜਬੁਲਾਹ’, ਇਰਾਕ ’ਚ ‘ਸ਼ੀਆ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਗਰੁੱਪ’, ਸੀਰੀਆ ’ਚ ‘ਅਸਦ ਸਰਕਾਰ’ ਤੇ ਯਮਨ ’ਚ ‘ਹੂਥੀ’ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਸਨ ਜੋ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ’ਚ ਇਰਾਨ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਸਨ। ਸੀਰੀਆ ’ਚ ‘ਅਸਦ ਸਰਕਾਰ’ ਦੇ ਢਹਿਣ ਤੇ ‘ਹਿੱਜਬੁਲਾਹ’ ਤੇ ਹੋਰ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੇ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਪੱਖੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਰਾਨ ਦੀ ਫੌਜੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਘਟੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸ਼ਾਮਰਾਜ ਦੇ ਹੱਥਠੋਕਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਦਖ਼ਲ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਲਈ ਜਰਖੇਜ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਮਿਲੀ ਹੈ।

ਸਾਲ 1979 ’ਚ ਇਸਲਾਮੀ ਸੱਤਾ ਸਥਾਪਤ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਇਕ ਮੂਕ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਝੋਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬੇਸ਼ੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਮਹੂਰੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਾਂਝੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਕਲਿਆਣ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇਕ ਵਿਵਸਥਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਲੇਕਿਨ ਮੌਜੂਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸੱਤਾ ਨੇ ਇਹ ਮੂਕ ਸਮਝੌਤਾ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ। ਦੇਸ਼ ’ਚ ਨਵ-ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਨੀਤੀ ਚੌਖਟਾ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ ਵਧੀਆਂ ਆਰਥਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਤਬਕੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਿਰਤੀ-ਕਾਮੇ ਬਣੇ ਹਨ। ਤਾਂ ਹੀ ਕਿਰਤੀ-ਕਿਸਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਮਿਹਨਤੀ ਤਬਕੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਘੋਲ ਦਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤਹਿਰਾਨ ਦੇ ਬੱਸ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਯੂਨੀਅਨ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ, “ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਨਾ ਤਾਂ ਅਮਰੀਕੀ ਦਖ਼ਲ ਤੇ ਰਾਜਾਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਧਰਮ ਅਧਾਰਤ ਮੌਜੂਦਾ ਸੱਤਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੇ ਪੱਖ ’ਚ ਹਨ। ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਮੰਗ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਜਮਹੂਰੀ ਸੱਤਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈ।’’

ਇਰਾਨ ’ਚ ਇਸਲਾਮੀ ਸੱਤਾ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਵੇਲੇ, ਇਸਲਾਮਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ‘ਇਸਲਾਮਕ ਰਿਵੋਲਿਊਸ਼ਨਰੀ ਗਾਰਡ ਕੋਰਪਸ’ (ਆਈ.ਆਰ.ਜੀ.ਸੀ.) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।  ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਇਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸੱਤਾ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਸੰਚਾਰ, ਉਸਾਰੀ, ਊਰਜਾ ਆਦਿ ਆਰਥਿਕ ਵਸੀਲੇ ਵਿਆਪਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਜਟ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸਿੱਧੇ-ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ’ਚ ‘ਬਾਸਜੀ’ ਤੇ ਆਈ.ਆਰ.ਜੀ.ਸੀ. ਜਿਹੇ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਸਗਠਨਾਂ ’ਤੇ ਖਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਿ੍ਰਸਟਾਚਾਰ ’ਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਮੌਜੂਦਾ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਫੁੱਟੀ ਹੈ, ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ’ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਲੋਂ ਥੋਪੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ’ਚ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਗਰੁੱਪਾਂ- ‘ਹਿਜਬਲੁੱਹਾ’, ‘ਹੂਥੀ’ ਤੇ ‘ਹਮਾਸ’ ਆਦਿ ’ਤੇ ਖਰਚ ਕੀਤੇ ਅਰਬਾਂ ਡਾਲਰ, ਬਦਲੇ ਹਾਲਾਤ ’ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 2025 ’ਚ ਇਜ਼ਰਾਇਲ-ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਇਰਾਨ ਸਿਰ ਮੜ੍ਹੀ ਜੰਗ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਸੰਕਟ ਤਿੱਖਾ ਕਰਨ ’ਚ ਉੱਘੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।

ਇਰਾਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲੋਕ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਕਾਰਵਾਈਆਂ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਬਗਾਵਤਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਵਟਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 2009 ’ਚ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਹੋਈਆਂ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਚੋਣਾਂ ਕਰਕੇ, 2017-18 ’ਚ ਆਰਥਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋਏ ਦੇਸ਼ ਪੱਧਰੀ ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ਸਦਕਾ, 2019 ’ਚ ਈਂਧਣ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵੱਧਣ ਵਿਰੁੱਧ ਤੇ 2022 ’ਚ ਮਹਾਸ਼ਾ ਅਮੀਨੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿਰੁੱਧ ਜਗਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘‘ਔਰਤ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਆਜ਼ਾਦੀ’’ ਅੰਦੋਲਨ ਉੱਭਰੇ ਸਨ। ਐਪਰ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਾਕਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ’ਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਆਵਾਮ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਕੁ ਰਿਆਇਤਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਔਰਤਾਂ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਹਿਜ਼ਾਬ ਨਾਲ ਸਿਰ ਢੱਕਣ ਤੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਾਉਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਆਇਦ ਸਖ਼ਤ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨਰਮ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪਰ, ਮੁਦਰਾ ਦੇ ਨਿਘਾਰ, ਸਿੱਕੇ ਦੇ ਫੈਲਾਅ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਆਦਿ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਚੋਂ ਉਪਜੀ ਬੇਚੈਨੀ ਸਦਕਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਮੌਜੂਦਾ ਅੰਦੋਲਨ, ਸੱਤਾ ਤਬਦੀਲੀ, ਰਾਜਾਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਮੰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸਲਾਮੀ ਸੱਤਾ ਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਖੋਰੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਪਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ’ਚ ਵਿੱਢੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ’ਚ ਕਿਰਤੀਆਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਨਸਲੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਖਾਂਦੇ-ਪੀਂਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ, ਨਿੱਤ ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਆਮ ਹੜਤਾਲਾਂ ਤੇ ਉਤੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਫੌਜੀ ਦਖ਼ਲ ਦੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਬਗ਼ਾਵਤ ’ਚ ਵਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨਤੀਜਾ-ਇਹ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਇਸਲਾਮੀ ਸੱਤਾ ਲਈ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਰਾਨ, ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਟੱਕਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਜ਼ਬ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਗਲਬੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਤੇ ਗੈਰ ਪੱਛਮੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਇਸਦੇ ਸਿੱਧੇ-ਅਸਿੱਧੇ ਸਬੰਧ, ਏਸ਼ੀਆ ’ਚ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ’ਚ ਅੜਿਕਾ ਬਣਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਊਰਜਾ ਵਸੀਲੇ ਗੈਰ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਮਦਦਗਾਰ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਹੁੰਚਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਢਾਂਚਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੋਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸੱਤਾ ਤਬਦੀਲੀ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੱਕ-ਥੱਲ ਜਾਂ ਰਣਨੀਤਕ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਰਾਨ ਦੇ ਇਸ ਸਮੀਕਰਣ ’ਚੋਂ ਪਾਸੇ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਚੁਣੌਤੀਕਾਰਾਂ ਚੀਨ ਤੇ ਰੂਸ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਟਕਰਾਅ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਏਸ਼ੀਆ ਤੇ ਮੱਧ-ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰ ’ਚ ਆਪਣਾ ਬੇਲਗਾਮ ਦਖ਼ਲ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹ ਲਵੇਗਾ।

ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਈਰਾਕ, ਲੀਬੀਆ, ਸੀਰੀਆ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਅਰਬ ਬਸੰਤ ਦੇ ਨਾਂਅ ਹੇਠ ਹੋਏ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ’ਚ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨੇ ਕਿਵੇਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਸਿਆਸੀ ਸਥਿਰਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਤੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦਿਖਾਏ ਸਨ। ਪਰ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹੋ ਬਰਬਾਦ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਭੁੱਖ-ਨੰਗ, ਉਜਾੜੇ ਤੇ ਖਾਨਾਜ਼ੰਗੀ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਮਰੀਕਾ ਇਰਾਨ ’ਚ ਸਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਉਸੇ ਕਾਲੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਗਲਾ ਅਧਿਆਏ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸਦੀ ਕੀਮਤ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਛੋਟੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਰਨੀ ਪਵੇਗੀ।

ਇਰਾਨ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਸ ਵੇਲੇ ਦੁਨੀਆਂ ’ਚ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਤਾਕਤਾਂ ਲਈ ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਚੀਨ-ਰੂਸ ਵਰਗੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਅਸਲ ਚੁਣੌਤੀਕਾਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਸਿੱਧੀ ਫੌਜੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕੀਤਿਆਂ ਦਬਾਅ ਵਧਾਉਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਵਰਗੀਆਂ ਧਾੜਵੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਅੱਗੋਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੀ ਲੋਕਾਈ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਘਾਣ ਹੋਰ ਤਿੱਖਾ ਕਰੇਗਾ।

(15-1-2026)      

ਕਹਾਣੀ

ਨੈਕਸਟ……………………?

– ਜਿਲਾਨੀ ਬਾਨੋ

“ਨੈਕਸਟ!’’

“ਕੀ ਹੋਇਐ ਤੈਨੂੰ?’’

ਉਹ ਮਰਦ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।

ਮੈਂ ਸਮਝ ਗਈ ਸਾਂ। ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਦਾ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਵੱਢਣ ਵਾਲੀ ਛੁਰੀ, ਰਗਾਂ ਚੀਰਨ ਵਾਲੀ ਕੈਂਚੀ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਫੜ੍ਹੀ ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਲੇਬਰ ਰੂਮ (ਪ੍ਰਸੂਤਾ ਕਮਰੇ) ’ਚ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹਾਂ।

ਡਾਕਟਰ ਰੈੱਡੀ ਦਾ ਕੰਮ ਮਰੀਜ਼ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਪਰ ਉਹ ਰੋਂਦੀਆਂ-ਕੁਰਲਾਉਂਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਉਕਤਾ ਕੇ (ਬੋਰ ਹੋ ਕੇ) ਮੈੰਨੂ ਘੂਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੱਖੀ ਵਾਂਗੂੰ ਭਿਣਕਦੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਝਟਕ ਕੇ ਮੈਂ ਫੇਰ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ।

“ਡਾਕਟਰ ਜੀ! ਇਸ ਨੂੰ ਬੱਚਾ ਨ੍ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ। ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਟੱਪ ਗਏ ਨੇ’’, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਲਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

“ਇਸ ਨੂੰ ਕੀ ਚਾਹੀਦੈ….?’’ ਉਹ ਕੁਛ ਨ੍ਹੀ ਬੋਲਦੀ।

“ਵਿਆਹ ਹੋਏ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਹੋਇਐ….?’’ ਰਜਿਸਟਰ ਖੋਲ੍ਹਦਿਆਂ ਮੈਂ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਮਰਦ ਕੋਲੋਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਘਬਰਾਹਟ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਰਜਿਸਟਰ ਬੰਦ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ।

“ਬੜੀ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਰਹਿਣ ਦੇ।’’

“ਹਾਂ, ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ। ਹੁਣ ਰਹਿਣ ਦਿਓ,’’ ਔਰਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮਰਦ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਹੈ।

“ਨਹੀਂ-ਨਹੀਂ, ਡਾਕਟਰ!’’ ਮਰਦ ਘਬਰਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਬੜੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ….ਇਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ…ਕਿ…’’

ਹਾਂ, ਇਹ ਬੜੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਫੇਰ ਔਰਤ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਨਿਕਾਹਨਾਮੇ ਦੀਆਂ ਉਹ ਸ਼ਰਤਾਂ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ, ਕਾਰ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਖਰੀਦਣ ਲੱਗਿਆਂ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਓਸ ਸਮੇਂ ਚੱਲਦੀ ਕਰੰਸੀ ਮੁਤਾਬਕ (ਸਿੱਕਾ ਏ ਰਾਇਜ਼ ਉਲ ਵਕਤ)……. ਐਨੀ ਰਕਮ…..ਐਨੇ ਗਵਾਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ’ਚ, ਮੈਂ ਇਕਰਾਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਬਿਲ ਜਬਰ ਵਾ ਇਕਰਾਹ….

ਅਤੇ ਫਿਰ…..

ਖੁਦਾ ਤੈੰਨੂ ਪਤੀ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਬਖਸ਼ੇ। ਤੇਰੀ ਜਿਹੜੇ ਔਲਾਦ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਸਦੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਅਖਤਿਆਰ ਤੇਰੇ ਬੰਦੇ ਕੋਲ ਹੋਵੇਗਾ।

“ਸਿਸਟਰ ਇਸ ਨੂੰ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਥਿਏਟਰ ’ਚ ਲੈ ਜਾਓ!’’ ਡਾਕਟਰ ਰੈੱਡੀ ਨਰਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। “ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰ ਦਿਓ!’’ ਡਾਕਟਰ ਰੈੱਡੀ ਇਕ ਮਰਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ਉਹ ਮਰਦ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰਤਾੜਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।

ਔਰਤ ਨੂੰ ਜਬਰੀ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਥਿਏਟਰ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਥਿਏਟਰ ’ਚ ਪੁੱਜੀ ਤਾਂ ਉਹ ਬੇਸੁੱਧ ਪਈ ਸੀ। ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਅੰਦਾਜ ’ਚ….

ਔਰਤ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਮੈਂ ਦਿਹਾੜੀ ’ਚ ਕਈ ਵਾਰ ਦੇਖਦੀ ਹਾਂ। ਆਪਣੇ ਜਿਸਮ ’ਚੋਂ ਦਰ-ਬਦਰ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ…ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ, ਖੇਡੋ… ਝੰਜੋੜ ਸੁੱਟੋ.. ਰੌਂਦ ਦਿਓ… ਚੀਰ-ਫਾੜ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿਓ…

ਹੁਣ, ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਜਦੋਂ ਸੁਰਤ ਆਵੇਗੀ ਤਾਂ ਫਿਰ ਵੀ ਸੁੱਤੀ-ਸੁੱਤੀ ਹੀ ਲੱਗੇਗੀ।

ਇਕ ਵਾਰ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੇਗੀ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਸਮਝ ’ਚ ਕਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।

ਹਰ ਪਾਸੇ ਫਿੱਕਾਪਨ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਤਰੰਗੀ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਕੱਚਾ ਰੰਗ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਧਾਰ ’ਚ ਵਹਿ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

ਹਰ ਚੀਜ ਬੁਰੀ ਲੱਗੇਗੀ। ਆਵਦੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ’ਤੇ ਛਾਏ ਬੱਦਲਾਂ ਤਾਈਂ… ਹੁਣ ਉਹ ਪਲੋ-ਪਲ ਮਰਦੀ ਰਹੇਗੀ…ਉਸੇ ਅਧੂਰੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਖਾਬਾਂ ’ਚ ਵੱਡਾ ਕਰਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਬਾ-ਅਖਤਿਆਰ ਹੁਕਮ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਰਦ ਬਨਾਉਣ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੀ ਰਹੇਗੀ…

“ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਆਇਆ ਮਰਦ ਇਸ ਦਾ ਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ!’’

ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਸਿਸਟਰ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਸਿਸਟਰ ਨੂੰ ਉਸ ਮਰਦ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਉਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਾ ਸਕੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਜ਼ਮਾਨੇ ਤਾਈਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲਿਪਟਾਉਂਦਾ, ਚਿੰਬੜਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।

ਉਹ ਰਿਸ਼ਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ, ਆਪਣਾ ਜਿਸਮ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਕੋਈ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ!

ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇਕ ਹੋਰ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਥਿਏਟਰ ’ਚ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮੈਂ ਸਿਸਟਰ ਦੀ ਗੱਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ’ਚ ਉਹ ਨਸ਼ਤਰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹਾਂ ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਰਗ-ਰਗ ਨੂੰ ਵੱਢ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈੰ ਔਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰਲੀ ਉਸ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਉਸ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਢਾਲਣ ਦਾ ਅਮਲ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ’ਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਤਕਮੀਲ (ਮੁਕੰਮਲ ਉਸਾਰੀ) ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮੈਂ ਇਸਤਰੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਸੁੱਟੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਦਿਮਾਗ ਤਾਈਂ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਬੇ-ਹਰਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ (ਡਿਸ-ਐਕਸ਼ਨ ਹਾਲ) ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਹੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਤੀਵੀਂ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕੀ ਕਰੇਂਗੀ? ਉੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।’’

ਮੇਰੇ ਸਹਿਪਾਠੀ ਹੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ।

“ਇਸ ਨੂੰ ਲੈਬ ’ਚ ਭੇਜੋ। ਗੈਰ ਸਾਧਾਰਨ ਮਾਮਲਾ ਹੈ!’’ ਮੈਂ ਖੂਨ ’ਚ ਗੜੁੱਚ ਅਧੂਰਾ ਬੱਚਾ ਟਰੇਅ ’ਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰ ਰੈਡੀ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਝੱਟ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ’ਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਬੱਚਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਦਾ ਰਹੇਗਾ।

ਮਨੋਰੋਗ ਤੇ ਜੱਚਾ-ਬੱਚਾ ਮਾਹਿਰ, ਇਸ ਅਧੂਰੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਣਗੇ… ਇੱਥੋਂ ਵੱਢੋ, ਇੱਥੋਂ ਜੋੜੋ।

ਮਰਦ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਸ਼ਕਤੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿਓ। ਔਰਤ ਦੀ ਕੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਝਾਕ ਲਵੋ। ਇਹ ਕਿਤੇ ਆਪਣੇ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਔਰਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜੰਮ ਦੇਵੇਗੀ!

ਆਪਣੇ ਲਹੂ-ਲਿੱਬੜੇ ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ ਮੈਂ ਸਿਸਟਰ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹਾਂ, “ਨੈਕਸਟ!’’

ਜ਼ਰਦ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਨਿਢਾਲ ਜਿਹੀ ਜਨਾਨੀ ਵੱਡਾ ਸਿਰ ਢਿੱਡ ਲਈ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਸਮਝ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਿੱਛੋਂ ਸੱਤਵੇ ਜਾਂ ਅੱਠਵੇ ਬੱਚਾ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

“ਰਜਿਸਟਰ ’ਚ ਐਥੇ ਆਵਦਾ ਨਾਂ ਲਿਖੋ’’, ਡਾਕਟਰ ਰੈੱਡੀ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਵੱਲ ਰਜਿਸਟਰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਉਹ ਇਕ ਉੱਚਾ-ਲੰਮਾ, ਪੂਰਾ ਸਿਹਤਮੰਦ ਆਦਮੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਨਫੀਸ ਸਫਾਰੀ ਸੂਟ ਪਾਈ, ਕਿਸੇ ਉੱਚੀ ਕੁਰਸੀ ’ਤੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲਾ….!

ਔਰਤ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਬਿਨਾਂ ਰੁਕੇ ਬੋਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਦਰਮਿਆਨੀ ਉਮਰ ਦੀ ਚੁਸਤ-ਚਲਾਕ ਜਨਾਨੀ ਯਕੀਨਨ ਉਸਦੀ ਨਨਾਣ ਹੈ।

“ਬਿਸਮਿੱਲਾ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰ ਆ ਜਾ ਭਾਬੀ! ਖੁਦਾ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਏਸ ਵਾਰ ਮੁੰਡਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ! ਤੇਰੇ ਘਰ ’ਚ ਚਾਨਣ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।’’ ਫਿਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੰਨੀ ਦੇਖ ਕੇ ਬੜੇ ਅਫਸੋਸ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਵਿਚਾਰੀ ਦੇ ਪੰਜ ਕੁੜੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਨੇ, ਘਰ ’ਚ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸਭ ਕੁੱਝ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਸੀਬ ਖੋਟੇ ਨੇ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਬੜੀ ਆਸ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਹਾਂ ਡਾਕਟਰ…’’

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਔਰਤ ਗਸ਼ ਖਾ ਕੇ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। “ਫਟਾਫਟ ਸਟਰੇਚਰ ਲਿਆਓ…’’ ਮੈਂ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਝੁਕ ਕੇ ਮਾਂ-ਬੱਚੇ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਸੁਣਦੀ ਹਾਂ।

“ਓਹੋ… ਇਸਦੇ ਹਾਲਾਤ ਤਾਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ’’, ਮੈਂ ਘਬਰਾ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ।

“ਨਹੀਂ-ਨਹੀਂ, ਡਾਕਟਰ, …ਮੇਰਾ ਬੱਚਾ ਬਚਾ ਲਓ…’’ ਮਰਦ ਵੀ ਘਾਬਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਡੁੱਬ ਰਹੀ ਨਬਜ਼ ਦੱਸ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਦੀਆਂ ਕਹਿਰਵਾਨ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਾਹ ਰੋਕ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੇਟਾ ਜੰਮਣ ਦੀ ਖਾਹਿਸ਼ਮੰਦ ਔਰਤ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

“ਨੈਕਸਟ!’’

ਰੈੱਡੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਦੋਨਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਭਜਾਉਂਦੀ ਹਾਂ

ਇੱਕੋ ਸਕੂਲ ਦੀ ਵਰਦੀ ਪਾਈ, ਤੇਰਾਂ-ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ, ਖਿਲਰੇ ਬਾਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕੁੜੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਖੌਫ ਸਾਫ ਝਲਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਅੰਦਰ ਆਈਆਂ। ਘਬਰਾਹਟ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ’ਚ ਲੁਕੀ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਤਿੰਨ ਅੱਲ੍ਹੜ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੁਖ ਬਦਲ ਲਿਆ। “ਡਾਕਟਰ ਰੈੱਡੀ! ਪਲੀਜ਼ ਕੁੱਝ ਮਿੰਟਾਂ ਲਈ ਬਾਹਰ ਚਲੇ ਜਾਓ!’’

ਇਸ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਕਮਰ-ਦਰਦ ਅਤੇ ਅਜਨਬੀਆਂ ਦਾ ਖੌਫ ਰੋਗੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁੜੀਆਂ ਇਕ-ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਧੱਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਵਧਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿੱਕੀ, ਸੋਹਣੀ ਜਿਹੀ ਕੁੜੀ ਕੰਧ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਡੁਸਕਣ ਲੱਗ ਪਈ।

“ਏ ਕੁੜੀ! ਛੇਤੀ ਆ। ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ’’, ਸਿਸਟਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝਿੜਕ ਰਹੀ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਬਰਾਹਟ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਰੋਂਦੀ ਕੁੜੀ ਕੋਲ ਗਈ।

“ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਗੜਬੜ ਹੋ ਗਈ…? ਕਿੰਨੇ ਦਿਨ ਹੋਏ ਹਨ?’’

ਉਹ ਘਬਰਾ ਕੇ ਮੈੰਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ’ਚ ਮੂੰਹ ਲੁਕੋ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸਦੀ ਸਹੇਲੀ ਮੈੰਨੂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਡਾਕਟਰ, ਹਨੀ ਨੇ ਕੁਛ ਨ੍ਹੀ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਟੀਚਰ ਜੋ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ’ਚ ਸਪੈਸ਼ਲ ਕਲਾਸ ਲੈਂਦਾ ਐ ਨਾ….ਉਹ… ਉਹ…’’

“ਫੇਰ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮੰਮੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ, ਡੈਡੀ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਹੀਂ ਲਾਈ?’’ ਹਨੀ ਸਿਰ ਝੁਕਾਈ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ।

“ਉਹ ਟੀਚਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਬਦਨਾਮ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗੀ। ਫਿਰ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਲੁਕ ਕੇ ਏਥੇ ਆਈਆਂ ਹਾਂ।’’

ਦੂਜੀ ਕੁੜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਡਾਕਟਰ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਪੈਸੇ ਵੀ ਹੈ ਨ੍ਹੀ।’’

“ਏਧਰ ਆਓ…’’

ਪਰ ਉਹ ਕੁੜੀ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵੱਧਦੀ। ਉਸਦੀ ਸਹੇਲੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਹਨੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ।’’

ਮੈਂ ਬੜੀ ਗਹੁ ਨਾਲ ਹਨੀ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ। ਬਾਰਾਂ ਵਰਿ੍ਹਆਂ ਦੀ ਬਾਲੜੀ, ਜੋ ਅਜੇ ਮਰਦ ਦੀ ਮੁਹੱਬਤ ਤੇ ਮਮਤਾ ਦੀ ਲੱਜਤ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ। ਪਰ ਮੌਤ ਦੀ ਡਗਰ ਢੂੰਡ ਚੁੱਕੀ ਹੈ!

“ਤੂੰ ਮਰਨਾ ਕਿਉਂ ਚਾਹੁੰਨੀ ਏਂ?’’

ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਥਿਏਟਰ ’ਚ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਮੈਂ ਅਜਿਹੀ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗੀ ਜਿੱਥੇ ਮਰਦ ਹਨ’’, ਉਹ ਖੌਫ ਭਰੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ’ਚ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।

“ਕਮਲੀ…’’ ਮੈਂ ਬੜੀ ਮੁਹੱਬਤ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ। “ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਵਹਿਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ! ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਵੱਡੀ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗੀ ਤਾਂ ਤੈੰਨੂ ਮਰਦ ਦਾ ਪਿਆਰ ਤੇ ਇਤਬਾਰ ਵੀ ਮਿਲੇਗਾ!’’

“ਆਅਅਥੂ…’’ ਉਸਨੇ ਮੇਜ ’ਤੇ ਉਲਟੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਨਫ਼ਰਤ ਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਹਨੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਅਧੂਰਾ ਬੱਚਾ ਟਰੇਅ ’ਚ ਪਾਇਆ, ਜੋ ਇਕ ਕੁਆਰੀ ਦੇ ਪੇਟੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਹੁਣ ਖੁਦਾ ਦਾ ਕਹਿਰ, ਸਮਾਜ ਦੀ ਥੂਹ-ਥੂਹ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਗਿ੍ਰਫਤ ਉਸਨੂੰ ਚਾਰ-ਚੁਫੇਰਿਓਂ ਘੇਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

“ਕੀ ਹਨੀ ਇਕ ਇੱਜ਼ਤ-ਫਰੋਸ਼ (ਵੇਸਵਾ) ਕੁੜੀ ਹੈ… ?’’ ਇਹ ਸਵਾਲ ਮਜ਼੍ਹਬ ਵੀ ਪੁੱਛੇਗਾ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵੀ..

ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਤਮਾਮ ਵਕੀਲ, ਜੱਜ, ਤਮਾਸ਼ਬੀਨ ਇਸ ਕੁੜੀ ਦੀ ਇਕ ਝਲਕ ਦੇਖਣ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਜਿਸਨੇ ਕੇਵਲ ਤੇਰਾਂ ਵਰਿ੍ਹਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ’ਚ….

ਕੀ ਨਾਂ ਹੈ…? ਕਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ…?

ਹਨੀ ਦੇ ਖੂਨ ’ਚ ਡੁੱਬੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ ਮੈਂ ਚੀਕਦੀ ਹਾਂ,

“ਨੈਕਸਟ!’’

ਸਟਰੇਚਰ ’ਤੇ ਇਕ ਲਹੂ ’ਚ ਡੱਬੀ ਤਰੀਮਤ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਬਦਹਵਾਸ (ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ) ਮਰਦ ਹੈ। ਇੱਕ ਬਿਰਧ ਸੱਸ ਤੇ ਖੌਫ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਬੁੱਢਾ…

“ਇਹ ਬਨੇਰੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਈ ਸੀ, ਇਸਦੇ ਉੱਤੇ ਪੱਥਰ ਆਣ ਡਿੱਗਿਆ…ਨਹਾਉਂਦੀ ਦਾ ਪੈਰ ਤਿਲ~ਕ ਗਿਆ…’’

ਕੀ ਪੇਟ ’ਚ ਬੱਚਾ ਅਜੇ ਜਿਉਂਦਾ ਐ? ਮੁੰਡਾ ਐ ਜਾਂ ਕੁੜੀ? ਮਰਦ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈ।

“ਡਾਕਟਰ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੀ ਹੋਸ਼ ’ਚ ਲਿਆਓ, ਇਸ ਦਾ ਬਿਆਨ ਲਿਖਣਾ ਹੈ’’, ਇਕ ਜਨਾਨਾ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਫੜ੍ਹੀ ਅੰਦਰ ਆਈ।

ਔਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਬਾਹਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦਰਵਾਜਾ ਬੰਦ ਹੈ।

ਮੈਂ ਔਰਤ ਦੀ ਛਾਤੀ ’ਤੇ ਸਟੈਥੈਸਕੋਪ ਰੱਖਿਆ।

“ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਲਾਹਿਜੇ ਲਈ ਲੈ ਜਾਓ, ਲੇਬਰ ਰੂਮ ’ਚ ਲੋਥ ਕਿਉਂ ਲਿਆਏ ਓ?’’

“ਹੈਂ…ਕਿਹੜੀ ਜਨਾਨੀ ਮਰ ਰਹੀ ਹੈ? ਕੌਣ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ? ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਜੀ!’’ ਸਟਰੇਚਰ ਢੱਕ ਰਿਹਾ ਪੁਰਸ਼ ਨਰਸ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।

“ਜਦੋਂ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਐ ਤਾਂ ਸਾਲੇ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੰਦੇ ਐ!’’

ਵਾਰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਜਖਮੀ ਔਰਤ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਣ ਲਈ ਹੁਜ਼ੂਮ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

“ਮਰ ਗਈ…’’ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਕੂਨ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਬੰਦਾ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਇਕ ਚਾਦਰ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਦਾ ਆਖਰੀ ਪਰਦਾ ਉਸੇ ਨੇ ਹੀ ਸੁੱਟਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਔਰਤ ਦੀਆਂ ਘੂਰਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਪਿਛਾਂਹ ਹੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੁਲਸ ਇੰਸਪੈਕਟਰ, ਡਾਕਟਰ ਰੈੱਡੀ, ਮਰਦ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜੋ ਵੀ ਉਸਦੇ ਕਰੀਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਘੂਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

“ਹੁਣ ਇਸ ਦਾ ਪੋਸਟ ਮਾਰਟਮ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ? ਜਿਸਮ ਦਾ ਇਕ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ!’’

“ਸਿਸਟਰ ਬੇਜ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਸਿਰ ਬਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਡਾਕਟਰ ਇਸੇ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦੇਖਣ।’’

“ਨਹੀਂ ਜੀ…’’ ਡਾਕਟਰ ਰੈੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕੜੀਏਂ ਹੱਸਦਾ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਹੈ।

‘‘ਔਰਤ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦਾ ਪੋਸਟ ਮਾਰਟਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।’’

“ਨੈਕਸਟ… ਨੈਕਸਟ…. !’’

ਪਰ ਹੁਣ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਮੇਰੇ ਪੂਰੇ ਵਜੂਦ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਔਰਤ ਦੀਆਂ ਰਗਾਂ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਕੈਂਚੀ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੈ…ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦਾ ਟੀਕਾ ਮੇਰੀਆਂ ਰਗਾਂ ’ਚ ਘੁਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਦੋਹੀਂ ਹੱਥੀਂ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਨੂੰ ਧੱਕਦੀ ਹੋਈ ਚੀਕ ਰਹੀ ਹਾਂ :

“ਨੈਕਸਟ… ਨੈਕਸਟ !!’’

ਵਿਕਾਸ ਪਰਸਰਾਮ ਮੇਸ਼ਰਾਮ
ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸ਼ੁਮਾਰ ਅੱਜ-ਕਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੇ ਅਰਥਚਾਰਿਆਂ ’ਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਐਨਕ ਚੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ’ਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖਾਈ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
d ‘ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਬਾਰੇ ਸਾਲ 2026 ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਪੋਰਟ’, ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੁੱਲ ਦੌਲਤ ਦਾ ਲਗਭਗ 65% ( ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਦੇ ਕਰੀਬ) ਹਿੱਸਾ ਉਤਲੇ ਕੇਵਲ 10% ਧਨਾਢਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ’ਚ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹੇਠਲੇ 50% ਸਿਰਫ਼ 6.4% ਦੌਲਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ।
d ਮਹਿਲਾ ਕਿਰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਕੇਵਲ 15.7% ਹੈ।
d ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ 1% ਦੀ ਪਕੜ ’ਚ 40% ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੌਲਤ ਹੈ। 1961 ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੱਧਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
d ਜਿੱਥੇ ਉਤਲੇ 10% ਕੌਮੀ ਆਮਦਨ ਦਾ 58% ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹੇਠਲੇ 50% ਦੇ ਪੱਲੇ ਕੇਵਲ 15% ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
d ਸਾਲ 2014 ਤੇ 2024 ਦਰਮਿਆਨ, ਉਤੇਲੇ 10% ਤੇ ਹੇਠਲੇ 50% ਵਿਚਕਾਰ ਆਮਦਨ ਦਾ ਪਾੜਾ 38% ਤੋਂ ਮਾਮੂਲੀ ਵਧ ਕੇ 38.2% ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
d ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਔਸਤ ਸਾਲਾਨਾ ਆਮਦਨ ਲਗਭਗ 6,200 ਯੂਰੋ ਤੇ ਔਸਤ ਦੌਲਤ ਲਗਭਗ 28,000 ਯੂਰੋ ਹੈ।
d ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ, ਆਰਥਿਕ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਛੱੜਪੇ ਮਾਰ ਕੇ ਵਧੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, 41.32% ਲੋਕ ਅੱਜ ਵੀ ਢੁਕਵੀਂ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਹਨ, ਜਦਕਿ 31.52% ਵਸੋਂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਪੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੈ।
d ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਸੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ 248.2 ਮਿਲੀਅਨ (24 ਕਰੋੜ 82 ਲੱਖ) ਲੋਕ ਗਰੀਬੀ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠੇ ਹਨ।
d ਖਪਤਕਾਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧੀ ਹੈ, ਕਿਫਾਇਤੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਖੇਤਰ ’ਚ ਜੋ ਗਿਰਾਵਟ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ।
d ਆਮਦਨ ਤੇ ਦੌਲਤ, ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਲੋਕ ਮੂਲ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
d ਸਮਾਜ ਦੇ ਥੁੜਾਂ ਮਾਰੇ ਲੋਕ ਅਜੇ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਆਦਿ ਤੱਕ ਆਸ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
d ਪਛੜੇ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅੰਤਰ ਵੀ ਗੇਰ ਬਰਾਬਰੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
d ਉਜਾੜੇ ਕਾਰਨ, ਬੜੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਧਿਕਾਰ ਗੁਆ ਬਹਿੰਦੇ ਹਨ।
d ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਪੱਖੋਂ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਬਾੜੀ ਦੀ ਅਕੁਸ਼ਲਤਾ ਪੇਂਡੂ ਆਮਦਨ ’ਤੇ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।
d ਪਛੜੇ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਮਿਆਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਘਾਟ ਸਥਾਨਕ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।
d ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਘੱਟ ਤਨਖਾਹਾਂ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਸਹਿਤ ਗੈਰ ਜਥੇਬੰਦ ਖੇਤਰ ’ਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
d ਕੁਸ਼ਲ ਤੇ ਅਕੁਸ਼ਲ ਕਾਮਿਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਤਨਖਾਹਾਂ ਦਾ ਪਾੜਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
d ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨੌਕਰੀਆਂ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾਵਾਰ ਤੇ ਆਮਦਨ ਦੋਵਾਂ ’ਤੇ ਨਾਂਹ ਪੱਖੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
d ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਧੇ-ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਨੂੰ ਖੁਰਾਕ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਰਮਾਣ ਖੇਤਰ ’ਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ’ਚ ਲਾਭ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਰਗਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ।
d ਅਸਿੱਧੇ ਟੈਕਸਾਂ ’ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਗਰੀਬਾਂ ’ਤੇ ਵਾਧੂ ਵਿੱਤੀ ਬੋਝ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗੈਰ ਜਥੇਬੰਦ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵਧਦੇ ਭਾਅ ਘੱਟ ਆਮਦਨ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਜੀਉਣਾ ਹੋਰ ਵੀ ਦੂਭਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
d ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ’ਚ ਅਸਾਵਾਂਪਨ, ਹੁਨਰ ਤੇ ਉਜਰਤਾਂ ਵਿਚਲਾ ਪਾੜਾ, ਖੇਤਰੀ ਅਸੰਤੁਲਨ, ਜਾਤੀ ਤੇ ਲਿੰਗ ਅਧਾਰਤ ਵਿਤਕਰਾ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਆਮਦਨਾਂ ਦੀ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ।
d ਬੇਲਗਾਮ ਕੀਮਤ ਵਾਧੇ, ਬੇਅਸਰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ’ਚ ਅਸਫਲਤਾ, ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਕਾਣੀ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਇਹ ਖੱਡ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਤੇ ਚੌੜੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
d ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤੇ ਸਰਵ ਵਿਆਪੀ ਮੁਸੀਬਤ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
d ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਅਸੰਤੁਲਨ ਆਰਥਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ’ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
d ਅਮੀਰ-ਗਰੀਬ ਵਿਚਕਾਰ ਵਧਦਾ ਪਾੜਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪੁਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਦਭਾਵਨਾ ਤੇ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਤੀਜਾ ਬੇਚੈਨੀ, ਨਫ਼ਰਤ ਤੇ ਟਕਰਾਅ ਵਧਦੇ ਤੁਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
‘ਰਿਪੋਰਟ ਵਿਚਲੇ ਤੱਥ, ਆਰਥਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਾਨਤਾ ਬਾਰੇ, ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਉਹ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਖੇਡਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਝੁਠਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।’
d ਦਰਅਸਲ ‘ਸਮਾਨਤਾਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ’ ਹੀ ‘ਸਰਬਪੱਖੀ ਕੌਮੀ ਤਰੱਕੀ’ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ।
d ਕਿਸੇ ਸਮਾਨਤਾਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰ ਵਰਗ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰ, ਮੌਕੇ ਤੇ ਵਸੀਲੇ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਨਾ ਹੈ।
d ਮਾਹਿਰ, ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਦੌਲਤ ਦੀ ਮੁੜ ਵੰਡ ਕਰਨ ਤੇ ਟੈਕਸ ਨਿਆਂ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਦੌਲਤ ਟੈਕਸ ਅਤੇ ਸੁਪਰ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲੀ ਵਰਗੇ ਉਪਾਅ ਸੁਝਾਉਂਦੇ ਹਨ।
d ਸਹੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਤੇ ਠੋਸ ਨੀਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਸਮਾਜ ਦੀ ਇਹ ਡੂੰਘੀ ਖੱਡ ਲਾਜ਼ਮੀ ਘਟਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
d ਵਿਸ਼ਵ ਅਸਮਾਨਤਾ ਰਿਪੋਰਟ 2026 ਦੇਸ਼ ’ਚ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਦੀ ਵੰਡ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹੈਰਾਨੀ ਜਨਕ ਹਕੀਕਤਾਂ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
d ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਤਲੇ 10% ਲੋਕ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਲ ਦੌਲਤ ਦਾ 65% ਹਿੱਸਾ ਕਾਬੂ ਕਰੀ ਬੈਠੇ ਹਨ।
d ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ, ਲਗਭਗ 14 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਬਾਕੀ ਲਗਭਗ 136 ਕਰੋੜ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਸਿਰਫ 35 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੌਲਤ ਬਚੀ ਹੈ।
d ਜੇਕਰ ਆਪਾਂ ਅਜੋਕੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 1.4 ਬਿਲੀਅਨ ਮੰਨ ਲਈਏ ਤਾਂ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
d ਇਸ ਪਿਛੋਕੜ ਚੋਂ, ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 14 ਕਰੋੜ ਅਤਿ ਧਨਾਢ ਕਿਸ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਜਮਾਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਚੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ?
d ਅਜਿਹੇ ਦੇਸ਼, ਜਿਸ ਦਾ3.5 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦਾ ਅਰਥਚਾਰਾ ਹੈ, ਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਖਾਂਤ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਲੱਖਾਂ ਬੱਚੇ ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ? ਇਸਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 75 ਸਾਲਾਂ ਪਿਛੋਂ ਵੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਢੁਕਵਾਂ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਫਲ ਰਹੇ ਹਾਂ।
d ਯੂਐਨਓ ਵਲੋਂ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਰਿਪੋਰਟ ’ਚ ਖੁਲਾਸਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ 21.9 ਮਿਲੀਅਨ ਬੱਚੇ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਉਚਾਈ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਘੱਟ ਭਾਰ ਦੇ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਦੇਸ਼ ਦੇ 18.7% ਵੇਸਟਿੰਗ (ਕੱਦ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਭਾਰ ਹੋਣਾ) ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹਨ।
d ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (W8O) ਅਨੁਸਾਰ, ਵੇਸਟਿੰਗ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਉਚਾਈ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਪਤਲੇ (ਲਿੱਸੇ) ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
d ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਦੱਖਣੀ ਸੁਡਾਨ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਸ਼ਵ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜੀ ਹੈ। ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਸੁਡਾਨ ਵਿੱਚ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਲਗਭਗ 22.7% ਬੱਚੇ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹਨ। ਜਦਕਿ ਯਮਨ ਦੇ 16.4%, ਸੁਡਾਨ ਦੇ 16.3%, ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ 15.1% ਬੱਚੇ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹਨ।
d ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬਾਲ ਫੰਡ (ਯੂਨੀਸੇਫ), ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (ਡਬਲਯੂਐਚਓ) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਦੁਆਰਾ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ “ਬਾਲ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਪੱਧਰ ਤੇ ਰੁਝਾਨ 2023 ’ਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ।
d ਸਾਲ 2030 ਲਈ ਮਿਥੇ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ’ਚ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਦਰ 3% ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ’ਚ ਹੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ਕੀ ਕੀ ਭਾਰਤ 2030 ਤੱਕ ਇਹ ਟੀਚਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੰਕੜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਇਸ ਟੀਚੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਿੱਛੇ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਜੇਕਰ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ।
d ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਲਗਭਗ 45 ਮਿਲੀਅਨ ਬੱਚੇ ਵੇਸਟਿੰਗ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਭਾਵ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ 6.8% ਬੱਚੇ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹਨ। ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਅਨੁਪਾਤ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਰਾ ਹੈ।
d ਬੱਚਿਆਂ ’ਚ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਿਮਾਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਖੁਰਾਕ ’ਚ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
d ਇਸ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
d ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੋਗ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ-ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
d ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ 13.6 ਮਿਲੀਅਨ ਬੱਚੇ ਗੰਭੀਰ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹਨ। – ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ-ਚੌਥਾਈ ਏਸ਼ੀਆਈ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਰਹਿੰਦੇ 22 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਹਨ।
d ਭਾਰਤ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਸਟਿੰਗ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ, ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਸਟੰਟਿੰਗ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਹੈ।
d ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਐਲਾਨੇ ਗਏ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 31.7% ਬੱਚੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਭਾਰ ਵਾਲੇ ਯਾਨਿ ਸਟੰਟਡ ਹਨ।
d ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਚ ਸਟੰਟਡ ਬੱਚੇ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਇਸ ਖੇਤਰ ’ਚ ਵਿਸ਼ਵ ਚੋਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨੰਬਰ ਹੈ।
d ਰਿਪੋਟਰ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਟੰਟਿੰਗ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ ਸੁਧਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਅਸੰਭਵ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲਗਭਗ ਅੱਧੇ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਣਗੇ।
d ਬਹਰਹਾਲ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਹ ਟੀਚੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਤੇਜ਼ ਯਤਨ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ।
d ਅਸਲ ’ਚ, ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਦਾ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਨੀਤੀਗਤ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਖੁਰਾਕ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
d ਖੈਰ, ਦੁਨੀਆ ਵਿਕਾਸ ਜਾਂ ਤਕਨੀਕੀ ਤਰੱਕੀ ਬਾਰੇ ਭਾਵੇਂ ਜਿੰਨੀ ਮਰਜ਼ੀ ਸ਼ੇਖੀ ਮਾਰ ਲਵੇ, ਭੁੱਖੇ ਢਿੱਡ ਰਹਿਣਾ ਅਜਿਹੀ ਤੁਰਸ਼ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਮੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ‘ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਸੰਗਠਨ’ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰਿਪੋਰਟ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।
d ਉਕਤ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਨੀਆ ’ਚ 295 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਹਾਲੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ’ਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਦਿਨ ਚ ਇੱਕ ਵੇਲੇ ਦਾ ਭੋਜਨ ਜੁਟਾਉਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ।
d ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਲੋਕ ਟਕਰਾਅ, ਮਹਿੰਗਾਈ, ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਜਬਰੀ ਉਜਾੜੇ ਦੇ ਦੁਸ਼ਚੱਕਰ ’ਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਸਭ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਥਿਤੀ ਹੋਰ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
d ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਛੜੇ ਤੇ ਸੰਕਟ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, 2024 ਦਾ ਵਰ੍ਹਾ ਕਿਸੇ ਬੁਰੇ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰਿਪੋਰਟ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਲ 2024 ਗੰਭੀਰ ਭੋਜਨ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਛੇਵਾਂ ਸਾਲ ਸੀ।
d ਇਸਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪਛੜੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖਮਰੀ ਦੇ ਕਗਾਰ ’ਤੇ ਪੁਚਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
d ਰਿਪੋਰਟ ਵਿਚਲੇ ਅੰਕੜੇ ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ 2024 ਵਿੱਚ, 53 ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ 295 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੀ ਸਿਰੇ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
d ਇਹ ਗਿਣਤੀ 2023 ਨਾਲੋਂ 137 ਮਿਲੀਅਨ ਵੱਧ ਹੈ। ਯਾਨਿ, ਸਥਿਤੀ ਸੁਧਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਰ ਵਿਗੜੀ ਹੈ।
d 2023 ਵਿੱਚ, 59 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ 280 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਭੁੱਖਮਰੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
d ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਛੜੇ ਲੋਕ ਟਕਰਾਅ, ਮਹਿੰਗਾਈ, ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਜਬਰੀ ਉਜਾੜੇ ਦੇ ਦੁਸ਼ਚੱਕਰ ’ਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ।
d ਰਿਪੋਰਟ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਲਗਭਗ 22.6 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੀ ਭਾਰੀ ਘਾਟ ਝੱਲਣੀ ਪਈ ਹੈ। ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜਵੇਂ ਸਾਲ 20 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
d 1.9 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਇੰਨੀ ਭੈੜੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭੁੱਖਮਰੀ ਦੀ ਕਗਾਰ ’ਤੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਵੋਗੇ ਕਿ 2016 ’ਚ ਡਾਟਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਪਿਛੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ।
d ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ 26 ਸੰਕਟ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਲਗਭਗ 38 ਮਿਲੀਅਨ ਬੱਚੇ ਗੰਭੀਰ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ।
d ਗਾਜ਼ਾ, ਮਾਲੀ, ਸੁਡਾਨ ਤੇ ਯਮਨ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਸਥਿਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਚਿੰਤਾ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਸੁਡਾਨ ਚ, 2020 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਅਕਾਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਈ ਹੈ।
d ਰਿਪੋਰਟ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਬਰੀ ਵਿਸਥਾਪਨ ਭੁੱਖਮਰੀ ਦਾ ਸੰਕਟ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। -128 ਮਿਲੀਅਨ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਚੋਂ, 95 ਮਿਲੀਅਨ ਭੋਜਨ ਦੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਕਾਂਗੋ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ, ਕੋਲੰਬੀਆ, ਸੁਡਾਨ ਤੇ ਸੀਰੀਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
d ਯੂਐਨਓ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਜਨਰਲ ਐਂਟੋਨੀਓ ਗੁਟੇਰੇਸ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਨੂੰ ‘‘ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਹਰਕਤ ਹੀਣਤਾ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ’’ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਇਹ ਕੇਵਲ ਢਾਂਚਾਗਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਨਵਾਤਾ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਹੈ। 21ਵੀਂ ਸਦੀ ’ਚ ਭੁੱਖ ਨਾਕਾਬਲੇ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਖਾਲੀ ਪੇਟਾਂ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਕਰਕੇ ਪਿੱਠ ਕਰਕੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ।’’
d ਰਿਪੋਰਟ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਨੇ 20 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 140 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖਮਰੀ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾ ਛੱਡਿਆ ਹੈ। ਸੁਡਾਨ ’ਚ ਅਕਾਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਗਾਜ਼ਾ, ਹੈਤੀ, ਮਾਲੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸੁਡਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਿਤੀ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ।
d ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਦਤਰ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
d ਮਹਿੰਗਾਈ ਤੇ ਰੁਪਏ ਦੀ ਕਦਰ ਘਟਾਈ ਵਰਗੇ ਆਰਥਿਕ ਝਟਕਿਆਂ ਨੇ 15 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 59.4 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀਣੇ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
d ਹੈਰਾਨੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਕੋਵਿਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣੀ ਹੈ।
d ਜਲਵਾਯੂ ਵਿਗਾੜ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਲ ਨੀਨੋ ਕਰਕੇ ਆਏ ਸੋਕੇ ਤੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨੇ 18 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 96 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਸੰਕਟ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
d ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਤੇ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਹੌਰਨ ’ਚ ਸਥਿਤੀ ਉਚੇਚੀ ਭਿਆਨਕ ਹੈ।
d ਰਿਪੋਰਟ ਚ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ 2025 ’ਚ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੰਡਿੰਗ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
d ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੰਭੀਰ ਭੋਜਨ ਸੰਕਟ ਤੇ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਰਿਕਾਰਡ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਇਮਦਾਦ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ।
d ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਰਿਪੋਰਟ ਸੰਕਟ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਜਾਣ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
d ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਜਿੱਥੇ 70% ਪੇਂਡੂ ਆਬਾਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
d ਭੁੱਖਮਰੀ ਤੇ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੰਕਟ ਰੋਕਣ ਲਈ, ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਤਹਿਤ ਠੋਸ ਯਤਨ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਤਰੀਕਾ ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਸਬੂਤਾਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਵੇ।
d ਕਬਾਇਲੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ’ਚ ਰੱਖਦਿਆਂ, 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸਾਢੇ ਦਸ ਕਰੋੜ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀ ਆਬਾਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 12 ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ 65 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿਖਰਲੇ 10 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ’ਚ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਲਗਭਗ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਹੈ। ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਸਿਰਫ਼ ਅਣਗਹਿਲੀ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਢਾਂਚਾਗਤ ਕਮੀ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਹੈ।
d ਦਲਿਤ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਬਹੁਤੀ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। 2011 ਵਿੱਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 16.6% ਸੀ ਯਾਨਿ ਲਗਭਗ 20 ਕਰੋੜ। ਅੱਜ ਇਹ ਲਗਭਗ 24 ਕਰੋੜ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ 14 ਕਰੋੜ ਲੋਕਾਂ ਚੋਂ, ਦਲਿਤ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਅਕਤੀ ਉਂਗਲਾਂ ’ਤੇ ਗਿਣਨ ਯੋਗ ਹੋਣਗੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
d ਬਹੁਤੇ ਪਛੜੇ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ’ਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ’ਚ ਲਗਭਗ 30 ਤੋਂ 35 % ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਭਾਵ 40 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਹਨ।
d ਫਿਰ ਵ 14 ਕਰੋੜ ਧਨਾਢ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੀ 65% ਦੌਲਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ’ਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਪਛੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲੱਭਣੇ ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਹਨ ।
d ਹੋਰ ਪਛੜੇ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਇਹੀ ਹਕੀਕੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅੱਧੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ, ਲਗਭਗ 70 ਕਰੋੜ ਲੋਕ, ਇਸ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ’ਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੌਲਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ’ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ% ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਹੈ।
d ਇਸ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਇਹ ਵਰਗ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਦੌਲਤ ’ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਵਿਜ-ਸਵਰਣ ਜਾਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਜਾਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਾਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਰਹੇ ਹਨ।
d ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਖੌਤੀ ਉੱਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ’ਚ ਵੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅਮੀਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪਰ ਦੌਲਤ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਹਿੱਸਿਆਂ ’ਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
d ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਦੇਸ਼ ਦੀ 65% ਦੌਲਤ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ’ਚ ਇੱਕ ਵੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਲਗਭਗ ਜ਼ੀਰੋ ਹੈ।
d ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ 2023-24 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਸ਼ ’ਚ ਲਗਭਗ 65 ਕਰੋੜ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹਨ।
d ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਗਭਗ 32 ਕਰੋੜ ਗੈਰ ਜਥੇਬੰਦ ਖੇਤਰ ’ਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
d ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਇਸ ਵਰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ 14 ਕਰੋੜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੌਲਤਮੰਦਾਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
d ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ’ਚੋਂ ਗੁਜਾਰਾ ਕਰਦੇ ਤਕਰੀਬਨ 16 ਕਰੋੜ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
d ਖੇਤੀਬਾੜੀ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਓਨੀ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਹੈ। ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ PR935 ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਗਭਗ 69 ਮਿਲੀਅਨ ਪਰਿਵਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। -4.9 ਦੇ ਔਸਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ, ਇਸ ਵਰਗ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 34 ਕਰੋੜ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ 14 ਕਰੋੜ ਧਨ ਕੁਬੇਰਾਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦੇ 65 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹਨ।
d ਵਿਸ਼ਵ ਅਸਮਾਨਤਾ ਰਿਪੋਰਟ 2026 ਇੱਕ ਹੋਰ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੱਥ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਕੁੱਲ ਦੌਲਤ ਦਾ 40 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸਿਖਰਲੇ 1 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ’ਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।
d ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ 1.4 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਲਗਭਗ ਅੱਧੀ ਦੌਲਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣ ਗਏ ਹਨ।
d ਇਸ ਵਰਗ ’ਚ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ, ਦਲਿਤਾਂ, ਬਹੁਤ ਪਛੜਿਆਂ ਜਾਂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਹੋਰ ਪਛੜੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਲਗਭਗ ਨਾ-ਮਾਤਰ ਹੈ।
d ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਾਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਥੇ ਅਪਵਾਦਾਂ ਵਜੋਂ ਪਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਿਹਨਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਜਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਹੋਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
d ਇਹ ਅਸਮਾਨਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੌਲਤ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਮਦਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਚ ਵੀ ਲਗਭਗ ਇਹੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ।
d ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ 10% ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਦਾ 58% ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੇਠਲੇ 50% ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 15% ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
d ਇਹ ਪਾੜਾ ਸਾਲ ਦਰ ਸਾਲ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦਾ 58 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਉੱਪਰਲੇ 10 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕੋਲ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ 65 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ।
d ਇਸਦਾ ਸਾਫ਼ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਦੌਲਤ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਮੀਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਸੀਮਤ ਦੌਲਤ ਉੱਚ ਵਰਗਾਂ ਵਲ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
d ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਗਰੀਬੀ ਤੇ ਦੌਲਤ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦਾ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।
d ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਦੌਲਤ ਤੇ ਆਮਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ’ਚ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਲੋਕ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ, ਤਰਜ਼ੀਹਾਂ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਘੜਨ ਪੱਖੋਂ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
d ਉਹ ਸਿਆਸੀ ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿੱਤ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੀਡੀਏ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਮੁੱਦੇ ਅੱਗੇ ਲਿਆਉਣੇ ਹਨ ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਦਬਾਉਣੇ ਹਨ। -ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।
d ਇਹ ਸਿਆਸੀ ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
d 2023-24 ਚ, ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ 2,243 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਚੰਦਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੇ 719 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 211% ਦਾ ਵਾਧਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। -ਉਸ ਸਾਲ, ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੁੱਲ ਦਾਨ ਚੋਂ, 88 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਇਕੱਲੀ ਭਾਜਪਾ ਕੋਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ 281 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਸਿਆਸੀ ਚੰਦੇ ਵਜੋਂ ਮਿਲੇ ਸਨ।
d ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁਝ ਅਮੀਰਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਦੌਲਤ ਤੇ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਵਧਦੇ ਸਿਆਸੀ ਚੰਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਸਬੰਧ ਸੰਜੋਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ।
d ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਡਾ. ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ’ਚ ਹੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਖਤਮ ਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਇਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲੋਕਤੰਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਗਲ ਜਾਵੇਗੀ।
d ਅੱਜ ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਜਿਸ ਹੱਦ ਤੀਕ ਪੁੱਜ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਦੇਸ਼, ਸਮਾਜ ਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
*ਵਿਕਾਸ ਪਰਸਰਾਮ ਮੇਸ਼ਰਾਮ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹਨ

(ਕਿਊਬਾ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਜਿੱਤ (ਪਹਿਲੀ ਜਨਵਰੀ 1959) ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮੌਕੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ ਵਲੋਂ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਮਾਰੀਆਂ ਮੱਲਾਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਹਾਲੇ ‘ਇਕਨੋਮਿਕ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਵੀਕਲੀ’ ’ਚ ਛਪਿਆ, ਰੇਮੀ ਹੇਰੇਰਾ ਵਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਲੇਖ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਰੇਮੀ ਹੇਰੇਰਾ ਇੱਕ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ‘ਨੈਸਨਲ ਸੈਂਟਰ ਆਫ ਸਾਇੰਟਿਫਿਕ ਰਿਸਰਚ’ ਵਿਖੇ ਖੋਜਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖ ਸੀਈਟੀਆਈਐਮ (ਯੂਰਪ-ਤੀਜਾ ਸੰਸਾਰ ਕੇਂਦਰ) ਵਲੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸਟਰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕੌਂਸਲ ਦੇ 16 ਜੂਨ ਤੋਂ 11 ਜੁਲਾਈ, 2025 ਦੌਰਾਨ ਆਯੋਜਿਤ 59ਵੇਂ ਸੈਸਨ ’ਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿਊਬਾ ਨੇ ਇਹ ਅਚੰਭਾਜਨਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ, ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਜੂਝਦਿਆਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਮੁੱਦਈ, ਕ੍ਰਾਂਤੀ ’ਚ ਅਟੁੱਟ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਲੋਕ, ਸਬੱਬ ਨਾਲ ਇਸ ਸਾਲ ਕਿਊਬਾਈ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਸਫਲ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਥੀ ਫੀਦੇਲ ਕਾਸਤਰੋ ਦੀ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵੀ ਮਨਾ ਰਹੇ ਹਨ – ਸੰਪਾਦਕੀ ਮੰਡਲ)

ਸਿਹਤ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ, ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਟੀਚਾ ਅਜੇ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਅੱਜ, ਕਿਊਬਾ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਹਤ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਕਾਰਗਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
26 ਜੂਨ, 1945 ਨੂੰ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਕਾਨਫਰੰਸ ’ਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਚਾਰਟਰ ਅਪਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ । ਇਸਦੇ ਅਧਿਆਇ 9X ਦੇ ਆਰਟੀਕਲ 55, ਪੈਰਾ 2, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ “ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਹਿਯੋਗ” ਹੈ, ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੌਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਸਬੰਧ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਥਿਰਤਾ ਤੇ ਭਲਾਈ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਹੱਲ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੇਗਾ। ਸਿਹਤ ਅਸਲ ’ਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸੰਧੀਆਂ ਵਲੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ, ਸਿਹਤ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਗਲੋਬਲ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਨਿਜੀ ਪੂੰਜੀ ਹਾਵੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਿਉਕੱਦ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਟੀਚਾ ਵਸੋਂ ਦੀਆਂ ਡਾਕਟਰੀ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿੱਜੀ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਖੱਟਣਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ’ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹਨ। ਜਦਕਿ ਸਟਾਕ ਮਾਰਕੀਟ ਦੇ ਸੱਟੇਬਾਜ, ਅਕਸਰ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਦਵਾਈ ਬਣਾਏ, ਦਵਾਈ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਰਾਹੀਂ ਵਿੱਤੀ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ’ਚ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਿਹਤ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਬਾਰੇ ਕਿਊਬਾ ਦੀ ਪਹੁੰਚ
ਉਕਤ ਦੇ ਉਲਟ ਕਿਊਬਾ, ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ ਵਿਚਾਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੈ ਤੇ ਸਿਹਤ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ, ਜੋ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਅਕਸਰ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਵੱਡ ਆਕਾਰੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਘੋਸ਼ਣਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਢਾਂਚਾ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਕਵਰੇਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਰਾਜ ਲਈ ਵਾਧੂ ਖਰਚ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਕੀਮਤ ’ਤੇ ਅਮੀਰ ਬਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਨਾਫ਼?ਆਂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਘੱਟ ਮਿਲਣਗੇ। 1959 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ’ਚੋਂ ਇੱਕ ਫੈਸਲਾ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਧੁਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ, ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਦੇਸ਼, ਜਿਸ ’ਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਵੀ ਠੋਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਨੇ ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰੀਨ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇਣਾ ਦੀ ਅਪਵਾਦ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਇਸਦੇ ਜਨਤਕ ਸੁਭਾਅ, ਵਿਆਪਕ ਕਵਰੇਜ, ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਫਤ ਕੰਮ ਕਰਨ (ਸਾਦੇ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਰੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਸਰਜੀਕਲ ਆਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਤੱਕ), ਅਤੇ ਰੋਕਥਾਮ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੋਕਥਾਮਕ ਉਪਾਵਾਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਜੱਚਾ-ਬੱਚਾ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਟੀਕਾਕਰਨ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, ਸਫ਼ਾਈ ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਆਦਤਾਂ ਤੇ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼, ਮਲੇਰੀਆ ਵਿਰੋਧੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ, ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਿਖਲਾਈ (ਮੁੱਢਲੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਪਣਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਵਹਾਰ, ਜਾਂ ਬਚਾਅ ਤਕਨੀਕਾਂ ਆਦਿ)। ਸਮਾਜਿਕ ਲਾਮਬੰਦੀ ਰਾਹੀਂ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਤੇ ਸਿਹਤ ਕਾਰਜਾਂ ’ਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲਤਾ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਦੇ “ਪਰਿਵਾਰਕ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਨਰਸ” ਮਾਡਲ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪੂਰੀ ਆਬਾਦੀ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾ ਸਕਣ। ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ, ਪ੍ਰੀਨੈਟਲ ਦੇਖਭਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੱਕ, ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੌਰਾਨ ਸਥਾਈ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਇਲਾਜ਼ ਸਮੇਤ। ਭਾਈਚਾਰਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ’ਚ ਸਥਿਤ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਮੈਡੀਕਲ ਸਲਾਹ ਜੋ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਜਾਂ ਮਰੀਜ਼ ਜਾਂ ਡਾਕਟਰ ’ਤੇ ਦਬਾਅ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਇਸਦੀ ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ, ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਆਦਿ) । ਨਾਜ਼ੁਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਮਿਲਣਾ ਵੀ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਾਰਨ, ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਕੇਸਾਂ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ’ਚ ਦਾਖ਼ਲੇ ਅਤੇ ਸਰਜੀਕਲ ਦਖਲ ਵਾਲੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਗਈ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਹਾਮਾਰੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਿਹਤ ਸੂਚਕਾਂਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਜਨਕ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਿਊਬਾ ਨੇ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ’ਚ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਕਿਊਬਾ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਜੀਡੀਪੀ ਦਾ 6% ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੇ ਆਪਣੇ ਬਜਟ ਖਰਚਿਆਂ ਦਾ 27% ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ’ਤੇ ਖਰਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਇਸ ਕੋਲ 284 ਹਸਪਤਾਲ ਹਨ (ਲਗਭਗ 81,000 ਬਿਸਤਰੇ, ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਸਨੀਕਾਂ ’ਤੇ 7.5 ਬੈੱਡ)। ਇਨ੍ਹਾ ਚੋਂ, 91 ਹਸਪਤਾਲ ਇੰਟੈਂਸਿਵ ਕੇਅਰ ਯੂਨਿਟਾਂ (ਆਈਸੀਯੂ) ਨਾਲ ਲੈਸ ਹਨ। 26 ਬਾਲ ਰੋਗ-ਮਾਹਿਰ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। 18 ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਅਤੇ ਗਾਇਨੇਕੋਲੋਜੀ ਮਾਹਿਰ, ਅਤੇ 16 ਜੱਚਾ ਬੱਚਾ ਦੇਖਭਾਲ ਮਾਹਿਰ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, 436 ਸੂਬਾਈ ਜਾਂ ਨਗਰ ਪਾਲਿਕਾਵਾਂ ਅਧੀਨ ਪੌਲੀਕਲੀਨਿਕ ਹਨ ਅਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ, 15,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਲਾਹ ਕੇਂਦਰ, ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ, ਨੌਜਵਾਨ ਮਾਵਾਂ, ਵਿਕਲਾਂਗ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਧ ਸੰਭਾਲ ਘਰ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੱਚਾ-ਬੱਚਾ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਵਡੇਰੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਮੈਡੀਕਲ ਐਮਰਜੈਂਸੀਆਂ, ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ’ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ’ਚ ਸਥਾਨਕ ਮਹਾਮਾਰੀ ਮੌਤ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ’ਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਣੀਆਂ ਦੀਰਘ ਕਾਲੀ, ਬੇਲਾਗ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਲਾਗ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਜੋਖਮ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਨ, ਮਹਾਂਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ, ਜਾਂ ਟੀਕਾਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹਨ । ਰਾਜ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੈਡੀਕਲ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਨਿਜੀਕ੍ਰਿਤ ਜਾਂ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਹਾਲਾਤ ਸਹੀ ਹੋਏ, ਮੈਡੀਕਲ ਖੋਜ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 1959 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਮੁੜ ਨਿਰਮਾਣ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਮਾਨਵੀ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਿਣਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਬਣਾਇਆ। 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ’ਚ, ਰਾਜ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਧੁਰਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕੰਪਲੈਕਸ ਹੈ ਜੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਸਸਤੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਅਦਾਰਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਉਭਰ ਰਹੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਸੈਕਟਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਪਹਿਲਾ ਇੰਟਰਫੇਰੋਨ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਕਿਊਬਨ ਮੋਨੋਕਲੋਨਲ ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਮੈਡੀਕਲ ਉਪਯੋਗ ਹਨ, ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਿੱਛੋਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਤੇ ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਕੇਂਦਰ, ਫਿਨਲੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਏ ਗਏ। 2012 ’ਚ, ਬਾਇਓਕਿਊਬਾਫਾਰਮਾ ਸਮੂਹ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ’ਚ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਹੇਬਰਪ੍ਰੋਟ-ਪੀ, ਅਲਸਰ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ; ਸਿਮਾਵੈਕਸ-ਈਜੀਐਫ, ਜੋ ਫੇਫੜੇ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵੈਕਸੀਰਾ, ਲੇਕੇਮੀਆ ਅਤੇ ਕੋਲਨ, ਪ੍ਰੋਸਟੇਟ, ਜਾਂ ਛਾਤੀ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦਾ ਇੱਕ ਟੀਕਾ; ਪੋਲੀਕੋਸੈਨੋਲ ਪੀਪੀਜੀ, ਕੋਲੇਸਟ?ਰੋਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵੀਏ-ਮੇਂਗੋਕ-ਬੀਸੀ, ਮੈਨਿੰਜਾਈਟਸ ਬੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਟੀਕਾ; ਅਤੇ ਨਿਊਰੋਐਪੋ, ਜੋ ਅਲਜ਼ਾਈਮਰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਨਿਊਰੋਡੀਜਨਰੇਟਿਵ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ (1960 ਅਤੇ 2020) ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਕਿਊਬਾ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਮੌਤ ਦਰ ਵਰਗੇ ਸੂਚਕਾਂਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡਣ ’ਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮਾਨਵੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ। ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰੋਟੋਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ, ਇੱਕ ਪੁਨਰ ਸੰਯੋਜਿਤ ਮਨੁੱਖੀ ਇੰਟਰਫੇਰੋਨ ਅਲਫਾ-2ਬੀ ਫਾਰਮੂਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸੰਕਰਮਿਤ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਲਈ, ਕਈ ਹੋਰ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ 28,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਮਿਲਣੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਖੋਜ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਿਊਬਨ ਟੀਕਿਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਹ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਊਬਾ ਵਿੱਚ ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਕੇਸ-ਮੌਤ ਦਰ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ।
ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀਵਾਦ
ਕਿਊਬਾ ਹੁਣ ਟਾਪੂ ’ਤੇ ਖੋਜੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਿਤ ਸੈਂਕੜੇ ਦਵਾਈਆਂ ਲਗਭਗ 60 ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਯਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਊਬਨ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਨਾਲ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਹਿਯੋਗ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਨਾਲ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਿਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ – ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਊਬਾ ਜਨਵਰੀ 2025 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ – ਇਹ ਸਹਿਯੋਗ ਨਿਰਯਾਤ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਉੱਦਮਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਫਲਦਾਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚੀਨ ਨਾਲ, ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਤੀਬਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਰੂਸ ਨਾਲ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਝੌਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ, ਕਿਊਬਨ ਟੀਕੇ ਵੀਅਤਨਾਮ, ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ, ਈਰਾਨ, ਭਾਰਤ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੇ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਵਲੋਂ ਖਰੀਦੇ ਗਏ ਸਨ। 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਕਿਊਬਾ ਵਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਪੁਨਰ ਸੰਯੋਜਿਤ ਇੰਟਰਫੇਰੋਨ ਅਲਫਾ-2ਬੀ ਵੀ ਖਰੀਦਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਫੈਲਣ ਸਮੇਂ 59 ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ 28,000 ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ – ਕੋਵਿਡ-19 ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ 2600 ਡਾਕਾਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਟੁਕੜੀਆਂ ਲਗਭਗ 40 ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਕਿਊਬਾ ਦੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸਿਹਤ ਇਕਮੁੱਠਤਾ ਹੁਣ 50,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿਹਤ ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧੋੰ ਵੱਧ ਡਾਕਟਰ ਹਨ, ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਰਾਹੀਂ 76 ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।
ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਜੋ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਊਬਾ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਬਲਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ’ਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਊਬਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਮਰੀਕੀ ਪਾਬੰਦੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਬੰਦੀ ਇਸਨੂੰ ਸਰੋਤਾਂ, ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਦੀ ਸਧਾਰਨ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਵੀ ਵਾਂਝਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਬੰਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਨਿਰਯਾਤਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਾਇਸੰਸ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੰਪਨੀਆਂ, ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਦਰਕਿਨਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸਦੀ ਅਤਿ-ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕਾਰਨ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਲੋਂ ਭਾਰੀ ਜ਼ੁਰਮਾਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀ ਸਖ਼ਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਾਈਡਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵੀ ਇਹ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ’ਚ ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦਾ ਦੌਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਨੇ ਉਦੋਂ ਕਿਊਬਾ ਨੂੰ ਦਵਾਈਆਂ, ਮੈਡੀਕਲ ਉਪਕਰਨ, ਆਕਸੀਜਨ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਰੱਖਿਅਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਟੀਕੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਖਰੀਦਣ ’ਤੇ ਵੀ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਘਟਾ ਕੇ, ਪਾਬੰਦੀ ਨੇ ਕਮੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ, ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਮਾਡਲ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਵਾਲੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਮੁਫਤ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਮਾਨਵੀ ਸੰਕਟ ਟਲਿਆ ਸੀ। ਪਾਬੰਦੀ ਕਿਊਬਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਉਲੰਘਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਇਕਮੁੱਠਤਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮੈਡੀਕਲ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਇੱਕ ਅਪਰਾਧ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਇਸ ਹਮਲਾਵਰ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕਿਊਬਾ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਅਭੂਤਪੂਰਵ ਸਿਹਤ ਸੂਚਕਾਂਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਉੱਤਰ ਦੇ ਅਮੀਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਖੋਜ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਰਾਜ-ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਵਿਕਾਸ ਰਣਨੀਤੀ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਜੀ ਨਿਵੇਸ਼, ਕਠੋਰ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦੇ ਜਨੂੰਨ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਵੱਧ-ਫੁੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਨਤਕ ਬਜਟ ਦੁਆਰਾ ਵਿੱਤ ਪੋਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸਿਹਤ ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ, ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਤਸ਼ਾਹਜਨਕ ਤਾਲਮੇਲ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਦਾਰਤਾ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਕਿਊਬਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਖਰਚੇ ਦੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਪੂਰਨ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਕਿਵੇੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਰਮ ਵਿੱਤੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੇ ਮੈਡੀਕਲ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ’ਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿਹਤ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।

ਡਾ. ਲਖਵੀਰ ਲੈਜ਼ੀਆ
ਮੱਧਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ ਤਵਾਰੀਖ ਭਾਵ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਾਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਨੀਵੇਂ, ਨਿਮਾਣੇ, ਨਿਤਾਣੇ, ਹੀਣੇ, ਕੰਮੀਆਂ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਘੋਖੀਏ, ਪਰਖੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀਆਂ-ਬਾਦਸ਼ਾਹੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਖੌਤੀ ਨੀਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬੇਕਿਰਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ’ਤੇ ਉਸਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ’ਚ ਵੀ ਇਹੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਢੰਗ-ਤਰੀਕੇ ਬਦਲੇ ਹਨ, ਬਾਕੀ ਵਰਤਾਰਾ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਕਾਇਮ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਇਤਿਹਾਸ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ’ਚੋਂ ਕੱੁਝ ਕੁ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਡੱਟਵਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਰੋਧ ਇੱਕ ਪਾਸੜ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਚੌਤਰਫਾ ਸੀ। ਆਓ, ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਲੋਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਿਰਜਣ, ਸੂਫੀ ਬਾਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘੋਖੀਏ। ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ’ਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ’ਚ ਚਲਾਈ ਗਈ ਇਹ ਲੋਕ ਲਹਿਰ ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੈਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸੁਰ ਨਾਲ ਜਾ ਸੁਰ ਮਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਾਂਹ ਇਹ ਸੁਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਾਲਾ ਦੇ ਮਣਕਿਆ ਵਾਂਗ ਆਪਸ ’ਚ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਵੇਲਾ ਅਜਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਆਮ ਜਨ, ਆਮ ਅਵਾਮ ਦੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੋਵਾਂ ਸੱਤਾਧਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਣਸੁਖਾਵੀਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅਣਸੁਖਾਵੀਂ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਕਿ ਉਦੋਂ ਤਾਈਂ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀਆਂ-ਬਾਦਸ਼ਾਹੀਆਂ ਵਲੋਂ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਜ਼ੁਲਮ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੀਵੇਂ, ਨਿਮਾਣੇ, ਹੀਣੇ, ਕੰਮੀ-ਕੰਮੀਨ ਆਦਿ ਕਹਿ ਕੇ ਭੰਡਿਆ ਤੇ ਲਤਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਰਥਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਪਾਸੋਂ ਮਾਲੀਏ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਵਸੂਲੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ-ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਤੇ ਕਿਰਤ-ਕਮਾਈ ’ਚੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਉੱਚੇ ਮੇਲ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀਆਂ ਤੇ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਘੜੇ ਮਜ੍ਹਬਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਤੇ ਮਹਿਰਾਬਾਂ ਦਿਨ ਬ ਦਿਨ ਉੱਚੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਸਬੰਧ ’ਚ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ,
“ਮਜ਼੍ਹਬਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਉੱਚੇ, ਰਾਹ ਰੱਬਾਣਾ ਮੋਰੀ ਹੂ।।
ਮੁੱਲਾਂ ਤੇ ਮੁਲਵਾਣਿਆਂ ਕੋਲੋਂ, ਲੁਕ ਲੁਕ ਲੰਘਦੇ ਚੋਰੀ ਹੂ।।’’
ਧਾਰਮਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਭੇਖ, ਆਡੰਬਰ, ਪਾਖੰਡ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਆਦਿ ’ਚ ਉਲਝਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਕੇ ਇਸ ਜਨਮ ’ਚ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਉਣ ਨੂੰ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਯੋਗ ਹੱਲ ਦੱਸਦੇ ਸੀ। ਕਿਉਂ ਜੋ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਣ ਜਾਂ ਜਪਣ ਵਾਲੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਣ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ, ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਹਾਜ ਛੇੜਿਆ। ਇਹ ਮੁਹਾਜ ਅਜਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸ ’ਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਾ ਕਿਰਤੀ ਵਰਗ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਰਾਖੀ ਤੇ ਹੱਕ ਲੈਣ ਲਈ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਤੁਰਿਆ। ਇਸ ’ਚ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੱਥੀਂ ਦਸਤਕਾਰੀ, ਕੰਮ-ਕਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਬਾਬਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਗਰਜ਼ਵੀਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੈਦੇਵ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਸੈਣ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਸਧਨਾ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਬੇਣੀ ਜੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਬਾਬੇ ਹੱਥੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਕੁਸ਼ਲ ਦਸਤਕਾਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾ ਆਪਣੇ ਗੁਜ਼ਰ-ਬਸਰ ਲਈ ਹੱਥੀਂ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ। ਖੂਨ-ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲ ਤੇ ਸੱਚਾ-ਸੁੱਚਾ ਰੱਬ ਮੰਨਿਆ।
ਇਸ ਕਿਰਤ ’ਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੱਬ ਆਪ ਘੜਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਘੜੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਵਿੱਥ ਭਾਵ ਦੂਰੀ ਬਣਾਈ ਜਿਨਾਂ ’ਚ ਡਾਢਿਆਂ ਦਾ ਰੱਬ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਰੱਬ ਨੀਵੇਂ ਤੇ ਹੀਣਿਆਂ ਨੂੰ ਅਗਲੇ-ਪਿਛਲੇ ਲਾਰਿਆਂ ’ਚ ਉਲਝਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦਾ ਵੀ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਬੋਲੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਵੀ ਪੱਖਪਾਤ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਉੱਚਿਆਂ ਨੇ ਰੱਬੀ ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਬੋਲੀ ਯਾਨਿ ‘ਦੇਵ ਭਾਸ਼ਾ’ ਘੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੋਲਣ-ਸੁਣਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਆਮ ਜਨ ਭਾਵ ਕਿਰਤੀ ਵਰਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਲੋਕ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਬਿਆਂ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ, ਬੋਲੀ, ਜ਼ਾਤ-ਪਾਤ, ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ’ਚ ਭਾਰਤ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਕ ਵਿਰਾਟ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਨ ਅੰਦੋਲਨ ਛੇੜਿਆ। ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੀ ਕਾਇਆ ਕਲਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਸਗੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕਜੁੱਟ ਕਰਕੇ ਰੱਬ ਦੇ ਅਸਲ ਮਾਅਨੇ ਸਾਕਾਰ ਕੀਤੇ।
ਸਾਰੇ ਦਸਤਕਾਰਾਂ, ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਇੱਕਜੁਟਤਾ ਵਾਸਤਵ ’ਚ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ, ਊਚ-ਨੀਚ, ਜ਼ਾਤ- ਪਾਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੀ। ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਹਦਾ ਟੀਚਾ ਸਮੂਹਿਕ ਸਾਂਝ, ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਜਾਗਰਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਜਾਗਰਤੀ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਹੀ ਲੋਕ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਿਰਜਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਣਮੱਤੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ’ਚ ਇੱਕਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ, ਭੇਖ, ਪਖੰਡ, ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕੋ ਰੱਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਮੁਹਾਜ਼ ਛੇੜਿਆ।
ਦੂਜਾ ਦੇਵ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਰੱਬ ਨਾਲ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ’ਚ ਸਾਂਝ ਪਾਈ। ਕਰਮਮਾਂਡ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸ ਦਾ ਰਾਹ ਪ੍ਰੇਮ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਇਸ਼ਕ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ।
ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਰਾਗ ਜਿਹੜੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਨੇ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ’ਚ ਗਾਵਣ ਦੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਪਿਰਤ ਪਾਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਆਤਮ ’ਚ ਰੱਬ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਆਮ ਵਰਗ ਦੀ ਸਾਹ ਰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਹ ਸਾਧਕ, ਫਕੀਰ ਤੇ ਬਾਬੇ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੂਰ ਕਰਿਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇੱਕ ਰੱਬ ਦਾ ਸੰਕਲਪ, ਟੇਕ ਤੇ ਆਸਰੇ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਬਾਬੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਭ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਤਕਲੀਫਾਂ ਸਾਂਝੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸੰਤਾਪ ਨੂੰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਹੱਡੀਂ ਹੰਢਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੱਡੀਂ ਹੰਡਾਉਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਗਾਵਣ ਰਾਹੀਂ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਚੋਲੇ ਦੇ ਸਿੱਧਾ ਰੱਬ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ। ਏਸੇ ਲਈ ਹੁਸੈਨ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ,
“ਚਾਰੇ ਨੈਣ ਗਡਾਗੱਡ ਹੋਏ, ਵਿੱਚ ਵਿਚੋਲਾ ਕੇਹਾ।।’’
ਆਓ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਬਿਆਂ ਦੀ ਰਮਜ਼ ਤੇ ਅਸਲ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਸਮਝੀਏ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲ ਸਕੀਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਸਾਇਆ ਇਹ ਰਸਤਾ, ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤੋਂ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਦਾ ਸਾਂਝੀਦਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤੋਂ ਜੁੜਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ’ਚ ਹੀ ਰੱਬੀ ਵਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਰੱਬੀ ਵਾਸ, ਪ੍ਰੇਮ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮਕਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਇਹ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਤੇ ਜੋੜਨ ਦਾ ਮੁਹਾਜ਼ ਛੇੜਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਾਡੇ ਬਾਬਿਆਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਾ, ਲੋਕ ਬੋਲੀ, ਸ਼ਬਦ, ਕਿਰਤ ਤੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਰਿਆ।
*ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ, ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪੰਜਾਬ

ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਰਾਏ ਸਾਹਰੀ
ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਪਿੱਤਰਸੱਤਾਵਾਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਔਰਤ ਨੂੰ ਦੁਜੈਲਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ, ਇਸ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ਨੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਮਰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਕੇ ਤੁਰਨ ਯੋਗ ਤਾਂ ਕਦੋਂ ਹੋਣ ਦੇਣਾ ਸੀ? ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਚੌਖਟਾ ਤਾਂ ਸਗੋਂ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪੈਰ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਕਹਿ ਕੇ ਤਰਿਸਕਾਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਕਦੇ ‘ਸਮ’ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਿਆ। ਵਿਹਲੇ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣਾ ਤੋਰੀ-ਫੁਲਕਾ ਤੋਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਤਰ ਵਰਗਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਟੋਟੇ-ਟੋਟੇ ਕਰਕੇ ਕਾਣੀ ਵੰਡ ਦੇ ਬੀਜ ਬੀਜੇ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਔਰਤ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੂਦਰ ਔਰਤ ਦਾ ਸਥਾਨ ਤਾਂ ਹੇਠਲੇ ਵਰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਹੇਠਲਾ ਭਾਵ ਛੇਕੜਲਾ ਮਿਥ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ, ਜਾਤੀ-ਪਾਤੀ ਤੇ ਲਿੰਗਕ ਵਿਤਕਰੇ ਵਾਲੇ ਮਾਹੌਲ ’ਚ ਔਰਤ, ਮਰਦ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਸੋਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਹੱਕਾਂ ’ਤੇ ਸੋਚੀ-ਸਮਝੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਤਹਿਤ ਅੰਕੁਸ਼ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਦਮ ਘੋਟੂ ਮਾਹੌਲ ’ਚ, 3 ਜਨਵਰੀ 1831 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸੂਬੇ ਦੇ ਪੂਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਵਿੱਥ ’ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਅਜੋਕੇ ਸੱਤਾਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ’ਚ ਪਿਤਾ ਸ਼੍ਰੀ ਖੰਡੋ ਜੀ ਪਾਟਿਲ ਦੇ ਘਰ, ਮਾਤਾ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਇੱਕ ਖੇਤੀ-ਬਾੜੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਫੂਲੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇਹ ਜੇਠੀ ਧੀ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਸਵੈਮਾਣ ਨਾਲ ਭਰੀ ਤੇ ਨਿਡਰ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਮਾਲਕ ਸੀ। ਮੁੰਡਿਆਂ ਹੱਥੀਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਫੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਦਾ ਬਾਲ ਮਨ ਵੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਉਣ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਬਿਪਰ ਸਮਾਜ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ-ਲਿਖਾਈ ’ਤੇ ਇੰਨੇ ਸਖ਼ਤ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧ ਲਾਏ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਕੁੜੀਆਂ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਕਦੀਆਂ। ਉੱਤੋਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਨ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਔਰਤ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਗਈ ਤਾਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਬਾਂਝ ਰਹੇਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੋ ਕਲਪਤ ਡਰ ਨੇ ਔਰਤ ਦੀਆਂ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ’ਤੇ ਵਿਰਾਮ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ’ਚ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਦੇਖਦੀ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਮਨ ਉਹ ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਅੰਗੜਾਈਆਂ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਰਾਹ ਜਾਂਦਿਆਂ ਇੱਕ ਪਾਦਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਵੱਲ ਝਾਕ ਰਹੀ ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਨੂੰ ਉਹ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਨੇ ਲੁਕੋ ਕੁ ਘਰੇ ਲੈ ਆਂਦੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰੀਤ ਤਹਿਤ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ’ਚ ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਵੀ ਤੇਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਜੋਤੀਬਾ ਫੂਲੇ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ’ਤੇ ਜੋਤਿਬਾ ਰਾਓ ਫੂਲੇ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਜੰਗ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਯੋਧੇ, ਕਲਮ ਦੇ ਧਨੀ, ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਤੇ ਗਰੀਬ-ਗੁਰਬੇ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਰਾਖੇ ਵਜੋਂ ਅਮਿੱਟ ਛਾਪ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਹੁਰੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਪਾਦਰੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਉਹ ਪੁਸਤਕ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਲੈ ਗਈ ਸੀ।
ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਤੋਂ ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਫੂਲੇ ਬਣੀ ਸਵਿੱਤਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਸਾਂਝ ਪਾਈ। ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਜੋਤੀਬਾ ਰਾਓ ਨੇ ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਨੂੰ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅੱਖਰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਘਰੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਨੇ ਪੇਕੇ ਘਰੋਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੁਕੋ ਕੇ ਲਿਆਂਦੀ ਪੁਸਤਕ ਜੋਤੀਬਾ ਰਾਓ ਫੂਲੇ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਏ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਨ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨ ਕੇ ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਫੂਲੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇਸਤਰੀ ਅਧਿਆਪਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਣੀ, ਸਗੋਂ ਉਸਨੇ ਔਰਤ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਆਗੂ ਹੋਣ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਮਹਾਤਮਾ ਜੋਤੀਬਾ ਰਾਓ ਫੂਲੇ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਢਣ ਦਾ ਅਹਿਦ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੁਭਾਗ ਨਾਲ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਦਾ ਸਾਥ ਵੀ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਫੂਲੇ ਇਹ ਗੱਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਜਾਣ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਅਜਿਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੀਣ ਨਾਲ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਕਪਾਟ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਦੀ ਧੁੰਦ ਛੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਖਰੇ-ਖੋਟੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨੀ ਸਹਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘਰ-ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ’ਚ ਔਰਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ’ਚ ਤਿੰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵਿਚਾਰ ਤਹਿਤ ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਫੂਲੇ ਨੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਸੰਸਥਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ।
1848 ਈਸਵੀ ’ਚ ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਫੂਲੇ ਨੇ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੂਨੇ ’ਚ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਸਕੂਲ ਖੋਲਿ੍ਹਆ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ’ਚ ਭੂਚਾਲ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਕੂਲ ’ਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਛੇ ਵਿਦਿਆਰਥਣਾਂ ’ਚੋਂ ਚਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋ ਸ਼ੂਦਰ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਸਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਸੋਚ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਨਾ ਕੇਵਲ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਬਹਿਸ਼ਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਆਦਰਸ਼ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਸਕੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਫੂਲੇ ਦੀ ਬਹੁਤ ਤੂੰ-ਤੂੰ, ਮੈਂ-ਮੈਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਭਰਾ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਝਗੜਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਤੈਨੂੰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਾਤ ਨਿਕਾਲਾ ਠੀਕ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਦੋਨੋ ਅਛੂਤਾਂ (ਮਹਾਰ ਤੇ ਮਾਂਗ) ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਅਛੂਤ ਪਤਿਤ ਲੋਕ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਤੁਸੀਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਬਦਨਾਮ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਇਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰੋ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੋ।”
ਨਾਲ ਜੰਮੇ ਅੰਮੀ ਜਾਏ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਦਾ ਸੀਨਾ ਛਲਣੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਭਰਾ ’ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਆਇਆ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਵੀ ਤਾਂ ਇਸੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਹੀ ਅੰਗ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਮਾਜ ’ਚ ਉਹ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਹੀ ਇਸੇ ਸੋਚ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਨੇ ਜਿਸ ਲਹਿਜ਼ੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਉਹ ਕਾਬਲੇ ਤਾਰੀਫ਼ ਹੈ : “ਵੀਰ ਤੇਰੀ ਸੋਚ ਸੌੜੀ ਹੈ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਭੈੜੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਬੱਕਰੀਆਂ-ਗਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਜਾਨਵਰ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਛੂਤ ਨਹੀਂ ਹਨ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਬੜੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਪਲੋਸਦਾ ਹੈਂ! ਨਾਗ ਪੰਚਮੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹ-ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਦੁੱਧ ਪਿਆਉਂਦਾ ਹੈਂ! ਪਰ ਮਹਾਰ ਤੇ ਮਾਂਗ ਜੋ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹੀ ਇਨਸਾਨ ਹਨ, ਨੂੰ ਤੂੰ ਅਛੂਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਦੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਅਛੂਤ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਛੂਹਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਵਿਵਹਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।”
ਪਰ ਭਰਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਣ ਨੂੰ ਰਤਾ ਵੀ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਅਖੌਤੀ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਉਪਰ ਗੋਹਾ, ਚਿੱਕੜ, ਮਿੱਟੀ ਆਦਿ ਸੁੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਨਾਲੀਆਂ ਦੇ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਸਾੜੀ ਪਲੀਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਵੀਰਾਂਗਣਾ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟੀ। ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਣਾਉਣਾ ਉਹ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਜਾਣਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਘਰੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾੜੀ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਸਕੂਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਚਿੱਕੜ ਨਾਲ ਲਿਬੜੀ ਸਾੜੀ ਉਤਾਰ ਕੇ ਘਰੋਂ ਲਿਆਂਦੀ ਸਾਫ ਸਾੜੀ ਪਹਿਨ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਉਹੀ ਲਿਬੜੀ ਸਾੜੀ ਪਹਿਨ ਕੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਫੂਲੇ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਇਹ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਹਰ ਜਮਾਤ ਦੇ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਸਲਾਨਾ ਨਤੀਜਿਆਂ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਮੈਰਿਟ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰੀ ਸਫ਼ਾਂ ’ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ’ਚ ਬਾਕਮਾਲ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਭੂਮੀ ’ਚ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਵਲੋਂ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਸੰਘਰਸ਼ ਪਿਆ ਹੈ। ਔਰਤ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ’ਚ ਨਰਕ ਘੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥੋਥੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਬਾਲ ਵਿਆਹ, ਵਿਧਵਾ ਵਿਆਹ ’ਤੇ ਰੋਕ, ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਗਰਭਪਾਤ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਅੰਤਰ ਜਾਤੀ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਉੱਠਦਾ ਵਾਵਰੋਲਾ, ਛੂਆ-ਛਾਤ, ਜਾਤੀ-ਪਾਤੀ ਵਿਤਕਰੇ ਜਿਹੇ ਮਸਲਿਆਂ ’ਤੇ ਉਹ ਔਰਤ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਡੱਟ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ’ਤੇ ਸੱਟ ਮਾਰਨ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ’ਚ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਭਾਰਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪਿਛਾਂਹ ਖਿੱਛੂ, ਜਗੀਰੂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਪੜ੍ਹਨਾ-ਲਿਖਣਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜਿਕ ਲਹਿਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨਾ ਤਾਂ ਦੂਰ ਰਿਹਾ, ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਵੀ ਮੁਹਾਲ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ’ਚ ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਲਈ ਬੀਬੀ ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਸ਼ੇਖ਼ ਦਾ ਸਾਥ ਵੀ ਬੜਾ ਸਾਰਥਕ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਅੱਜ, ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿੰਨੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਫੂਲੇ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਜਾਣੂੰ ਹਨ? ਕਿੰਨੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਫੂਲੇ ਵੱਲੋਂ ਵਿੱਢੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅਗਾਂਹ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਲਈ ਤੱਤਪਰ ਹਨ?
ਮਹਾਤਮਾ ਜੋਤੀਬਾ ਰਾਓ ਫੂਲੇ ਤੇ ਸਵਿਤਰੀ ਬਾਈ ਫੂਲੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਦੋਜਹਿਦ ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ’ਚ ਇੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਕਈ-ਕਈ ਸਾਲ ਉਨਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ। ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਨੇ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ’ਚ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਖ਼ਤ ਲਿਖੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਸਲਿਆਂ ਜਾਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਅਤਿ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਸਾਰਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਮਾਜ ਕਲਿਆਣ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।
ਇੱਕ ਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਹੋਈ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਨੂੰ ਇਉਂ ਸਮੇਟਦੀ ਹੈ : “ਪੜ੍ਹਾਈ-ਲਿਖਾਈ ਦੇ ਬਗੈਰ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣਾ ਨਿਰਾ ਡੰਗਰਪੁਣਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਇੰਨੀ ਮਾਣ-ਮਰਿਆਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਗਿਆਨ ਉਚ ਕੋਟੀ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਆਪਣਾ ਹੇਠਲਾ ਦਰਜਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉੱਚ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਦੁਨੀਆਂ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਰਬਰ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਛੂਤਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਛੂਤਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਛੂਤ ਵੀ ਹੋਰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਜੀਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਰਾਜ਼ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਧੇਗੀ।”
ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਫੂਲੇ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਹੌਂਸਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਆਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਤੇ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸੰਪੰਨ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਂਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਥਿੜਕਦੀ। ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਤੇ ਵਿਧਵਾ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਤਾਂ ਫੂਲੇ ਜੋੜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਰੁਖ਼ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਖੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੋ-ਚਹੁੰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਧਵਾ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰੇਗੀ। ਵਿਧਵਾ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਤਾਂ ਛੱਡੋ ਸਭਿਅਕ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਾਟੇ-ਪੁਰਾਣੇ ਸਫੇਦ ਕੱਪੜੇ ਉਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ਼ਾਂ ’ਤੇ ਕੈਂਚੀ ਚਲਾ ਕੇ ਉਸਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਫੂਲੇ ਜੋੜੀ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹੇ ਇੱਕ ਵਿਧਵਾ ਆਸ਼ਰਮ ’ਚ ਪੈਂਤੀ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਦਾਖ਼ਲਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਪੜ੍ਹ-ਸੁਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਵੋਗੇ ਕਿ ਇਹ ਪੈਂਤੀ ਦੀਆਂ ਪੈਂਤੀ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤਾਂ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਗਰਭਵਤੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਇੱਕ ਕਾਸ਼ੀ ਬਾਈ ਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਔਰਤ ਵੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੋਏ ਬੁਰੇ ਵਿਵਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਕਾਸ਼ੀ ਬਾਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਘਰਦਿਆਂ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਮਾਰੇ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਇਸ ਬੱਚੇ ਦਾ ਚਾਕੂ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਪਿਛਵਾੜੇ ਖੂਹੀ ’ਚ ਵਗਾਹ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਤੀਹ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਘਾਤਕ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਗਰਭਪਾਤ ਦੀ ਦਵਾਈ ਖਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਵਿਚਲੇ ਬੱਚੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਫੂਲੇ ਨੇ ਬਾਕੀ ਬਚੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਤੇ ਦਵਾ-ਦਾਰੂ ਕਰਦਿਆਂ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਅਗਾਂਹ ਵਧੂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ 1873 ਈਸਵੀ ’ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਫੂਲੇ ਜੋੜੀ ਨੇ ਗੋਦ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਯਸ਼ਵੰਤ ਰਾਓ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਇਆ-ਲਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਾਬਲ ਡਾਕਟਰ ਬਣਾਇਆ।
1890 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਜੋਤੀਬਾ ਰਾਓ ਫੂਲੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤਿਮ ਸਾਹ ਲਿਆ ਤਾਂ ਸਵਿਤਰੀ ਬਾਈ ਫੇਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡੋਲੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਹ ਕਿਸ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ’ਤੇ ਵੀ ਉਸਨੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਦਾ ਅਹਿਦ ਲਿਆ ਤੇ ਇਹ ਮਾਣਮੱਤਾ ਸਫ਼ਰ ਬਾਦਸਤੂਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਅਛੂਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖੂਹ ਦੀ ਮੌਣ ’ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚੜ੍ਹਨ ਦਿੰਦਾ, ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਨੇ ਉਦੋਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ’ਚ ਇੱਕ ਖੂਹ ਪੁਟਵਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ’ਚੋਂ ਹਰ ਜਾਤ-ਬਿਰਾਦਰੀ ਦਾ ਬੰਦਾ-ਬੁੜ੍ਹੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭਿੰਨ-ਭੇਦ ਦੇ ਪਾਣੀ ਭਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਮਾਦੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਦਿਲ ਔਰਤ ਸੀ ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਫੂਲੇ।
ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਫੂਲੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ 1854 ਈਸਵੀ ’ਚ ਛਪੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂ ਕਿ ਜੋਤੀਬਾ ਰਾਓ ਫੂਲੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਟਕ ‘ਤੀਸਰਾ ਨੇਤਰ’ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਛਾਪਾਖ਼ਾਨੇ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਤੱਤਾਂ ਨੇ ਛਾਪਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, 1855 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਫੂਲੇ ਦੁਆਰਾ ਖ਼ੁਦ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਜੋਤੀਬਾ ਰਾਓ ਫੂਲੇ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਛਪਵਾਈਆਂ, ਸਗੋਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੀ ਕੱਢੇ ਸਨ।
1897 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਪੂਨੇ ’ਚ ਪਲੇਗ ਦੀ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਫੈਲੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਚਪੇਟ ’ਚ ਆ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਜਾ ਪਏ ਸਨ। ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ‘ਸੱਤਿਆ ਸ਼ੋਧਕ ਸਮਾਜ’ ਦੇ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਮੈਦਾਨ ’ਚ ਆ ਡੱਟੀ। ਜਿੱਥੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਸਰ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਸਵਿਤਰੀ ਬਾਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਕਲੀਨਿਕ ਖੋਲਿ੍ਹਆ। ਇਹ ਜਾਣਦਿਆਂ ਵੀ ਕਿ ਪਲੇਗ ਇੱਕ ਛੂਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਚੁੱਕ-ਚੁੱਕ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੀ ਤੇ ਕਲੀਨਿਕ ਤੋਂ ਦਵਾਈ-ਦਾਰੂ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਨੂੰ ਡਰ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਨਾ ਲੱਗਦਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਛੂਆ-ਛਾਤ ਰੂਪੀ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਜੰਗ ਲੜੀ ਸੀ। ਛੂਆ-ਛਾਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਜੰਗ ਜਿੱਤ ਲਈ, ਪਰ ਪਲੇਗ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਰਾਂ ਲਾਲ ਆਪਣੀ ਜਕੜ ’ਚ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਇੰਝ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਹਿੱਤ, ਗਰੀਬ-ਗੁਰਬੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਜੁਝਾਰੂ ਔਰਤ 10 ਮਾਰਚ, 1897 ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਵਿੱਛੜ ਗਈ। 1983 ’ਚ ਪੂਨੇ ਸਿਟੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਫੂਲੇ ਦੀ ਯਾਦ ’ਚ ਇੱਕ ਸਮਾਰਕ ਬਣਾਇਆ। ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ। 2015 ਨੂੰ ਪੂਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਦਿਆਲੇ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਸ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਆਪਕਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
ਫੂਲੇ ਜੋੜੀ ਦਾ ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਵਸੀਅਤਨਾਮਾ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਫੂਲੇ ਜੋੜੀ ਦੀ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕੋਗੇ। ਇਹ ਗੱਲ 1886 ਈਸਵੀ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ’ਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹਰ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ’ਤੇ ਸਾਡੇ ਗੋਦ ਲਏ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਸਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਯਸ਼ਵੰਤ ਰਾਓ ਆਗਿਆਕਾਰ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ ਜਾਂ ਸੱਤਿਆ ਸ਼ੋਧਕ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ’ਤੇ ਖਰਾ ਨਾ ਉਤਰਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਵਸੀਅਤਨਾਮੇ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਹਾਲਤ ’ਤੇ ਯਸ਼ਵੰਤ ਰਾਓ ਨੂੰ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਜੋਗੀ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਹੀ ਵਾਰਸ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਕੀ ਬਚਦੀ ਸਾਡੀ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਸੱਤਿਆਸ਼ੋਧਕ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਦਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਮਾਨਵੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਬਣ ਸਕਣ।
ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ-ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਨਾਇਕ-ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਕਦੀ ਗੌਲਣ ਤੱਕ ਦਾ ਵੀ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੇ ਯਤਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਦੀਆਂ ਚੂਲਾਂ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ, ਸਦਾ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਮਰਤੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀਆਂ ਰਹਿਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦੋਸਤੋ! ਸਵਿੱਤਰੀ ਬਾਈ ਫੂਲੇ ਹੋਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਬਦ ਤੋਂ ਬਦਤਰ ਹਾਲਾਤਾਂ ’ਚ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰੀਨ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਜੂਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
*ਖੋਜ ਅਫ਼ਸਰ ਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਫ਼ਸਰ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ।

ਪ੍ਰੋ. ਸ਼ਮਸੁਲ ਇਸਲਾਮ
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੋਇਮਸੇਵਕ ਸੰਘ (ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.) ਦੇ ਧਰਮ ਅਧਾਰਤ ਪਿਛਾਖੜੀ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੇ ਏਜੰਡੇ ਮੁਤਾਬਕ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਚਲਾ ਰਹੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਭਾਜਪਾਈ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਖਲਨਾਇਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਬਰਜ਼ਾਦੇ (ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਮਰਾਟ ਦੀ ਸੰਤਾਨ) ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ 711 ਈਸਵੀ ਦੇ ਅਰਬੀ ਮੂਲ ਦੇ ਇਕ ਜੰਗਜੂ ਦੁਸ਼ਟ ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਕਾਸਿਮ ਵੱਲੋਂ ਸਿੰਧ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਲਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਿਮ ਨਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਇਸਲਾਮੀ ਰਾਜ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੇ ਚੰਡੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਉੱਚ ਵਰਗ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ, ਜੋ ਖੁਦ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ, ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ’ਚੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਾਜ਼ਾ ਬਿਆਨ 11 ਜਨਵਰੀ 2026 ਨੂੰ ਸੋਮਨਾਥ ਵਿਖੇ ‘ਸਵਾਭਿਮਾਨ ਪਰਵ’ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਸ ਪਾਟਣ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਹਰ ਕਣ ਬਹਾਦਰੀ, ਹੌਂਸਲੇ ਅਤੇ ਵੀਰਤਾ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਸੋਮਨਾਥ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ’ਸੋਮਨਾਥ ਸਵਾਭਿਮਾਨ ਪਰਵ’ ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਵੀਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਤੇ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਮਨਾਥ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪੁਨਰਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸ਼੍ਰੀ ਮੋਦੀ ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਕਿਹਾ, “ਜਦੋਂ ਗ਼ਜ਼ਨੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤਾਈਂ ਦੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਸੋਮਨਾਥ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਜ਼ਰ-ਅਮਰ ਸੋਮਨਾਥ ’ਤੇ ਫਤਹਿ ਹਾਸਲ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਕਟੜਪੰਥੀ ਇਹ ਸਮਝਣੋਂ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੇ ਕਿ ‘ਸੋਮ’ ਨਾਂ ’ਚ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸਾਰ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜ਼ਹਿਰ ਪੀਣ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਅਮਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ‘‘ਸੋਮਨਾਥ ਵਿਖੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਚੇਤਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਆਲੂ ਅਤੇ ਕਹਿਰਵਾਨ ‘ਪ੍ਰਚੰਡ ਤਾਂਡਵ ਸ਼ਿਵ’ ਦੋਨੋਂ ਹੈ।’’
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਾ ਅਰਥ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਸੀ ਕਿ ਸੋਮਨਾਥ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਖੇ ਹਿੰਦੂ ਸਨ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਨ।
ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.–ਭਾਜਪਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੀਨੀਅਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅਜੀਤ ਡੋਭਾਲ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਅੰਦਾਜ਼ ’ਚ 9 ਜਨਵਰੀ 2026 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ‘ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ ਯੁਵਾ ਨੇਤਾ ਸੰਵਾਦ’ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਸਮਾਰੋਹ ’ਚ ਬੋਲਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੰਨਾ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿੰਨਾ ਅੱਜ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਨ ਬਲਿਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘੋਰ ਅਪਮਾਨ ਸਹਿਣ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਘੋਰ ਬੇਬਸੀ ਦੇ ਦੌਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਸਾਡੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ। ਸਾਡੀ ਸਭਿਅਤਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਡੇ ਮੰਦਰ ਲੁੱਟੇ ਗਏ ਤੇ ਅਸੀਂ ਮੂਕ ਦਰਸ਼ਕ ਬਣੇ ਬੇਬਸ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਅੱਗ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ‘ਬਦਲਾ’ ਸ਼ਬਦ ਆਦਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਬਦਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ’ਚ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਮੁਕਾਮ ’ਤੇ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਕ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰ ਸਕੀਏ।”
ਸੋਮਨਾਥ ਮੰਦਰ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਗੈਰ-ਇਸਲਾਮੀ ਸੱਚ
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਤੇ ਅਜੀਤ ਡੋਭਾਲ, ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਦਾ ਸਾਰ-ਤੱਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ। ਇਹ ਸੱਦਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਤੇ ਕੌਮੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਲਾਹਕਾਰ ਡੋਭਾਲ ਦਰਅਸਲ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਸਫਾਏ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।
ਭਾਰਤ ’ਚ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਹਿੰਦੂ–ਮੁਸਲਿਮ ਵੈਰ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਮਸਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਆਪਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਆਨੇ ‘ਹਿੰਦੂਤਵੀ’ ਬਿਰਤਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਦੇਖਾਂਗੇ।
ਕੋਈ ਵੀ ਸੂਝਵਾਨ ਸ਼ਖਸ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿ 1026 ’ਚ ਮਹਮੂਦ ਗ਼ਾਜ਼ੀ (ਮਹਿਮੂਦ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠਲੀ ਫੌਜ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਸੋਮਨਾਥ ਮੰਦਰ ਪਲੀਤ ਕੀਤਾ, ਲੁੱਟਿਆ ਤੇ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਥ ਲਗਾਤਾਰ ਲੁਕੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਸਥਾਨਕ ਹਿੰਦੂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਇਮਦਾਦ ਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰਕ ਐਮ.ਐਸ. ਗੋਲਵਾਲਕਰ ਨੇ ‘ਸੰਘ’ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮੁਖ ਪੱਤਰ ’ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ਰ’ (4 ਜਨਵਰੀ 1950) ’ਚ ਮਹਿਮੂਦ ਗ਼ਾਜ਼ੀ ਵਲੋਂ ਸੋਮਨਾਥ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਪਲੀਤ ਤੇ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਿਆ, “ਉਸਨੇ ਖ਼ੈਬਰ ਦਰਾ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੋਮਨਾਥ ਦਾ ਧਨ ਲੁੱਟਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ’ਚ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਕ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਉਸ ਕੋਲ ਨਾ ਭੋਜਨ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਲਈ ਤੇ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪਾਣੀ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਹਾਲ ’ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਮਰ-ਖਪ ਜਾਂਦਾ….ਪ੍ਰੰਤੂ ਨਹੀਂ, ਮਹਿਮੂਦ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦੁਆਇਆ ਕਿ ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖਿਲਾਫ ਪਸਾਰਵਾਦੀ ਮਨਸੂਬੇ ਘੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਮੂਰਖਤਾ ਤੇ ਸੰਕੀਰਨ ਸੋਚ ਤਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ ਤੇ ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਮੂਦ ਗ਼ਾਜ਼ੀ ਨੇ ਮਹਾਨ ਮੰਦਰ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਹੀ ਖੂਨ ਦੇ ਲਹੂ, ਸਾਡੇ ਮਾਸ ਦੇ ਮਾਸ, ਸਾਡੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਮੋਰਚੇ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸੋਮਨਾਥ ਨੂੰ ਪਲੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਹਨ।’’”
ਸੋਮਨਾਥ ਮੰਦਰ ਦੇ ਰਾਖਿਆਂ ਵਲੋਂ ‘ਮੂਰਤੀ ਭੰਜਕ’ ਯਾਨਿ ਮੂਰਤੀਆਂ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਗ਼ਜ਼ਨੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਜਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਆਰਿਆ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੋਢੀ ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੌਲਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਸੱਤਿਆਰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’, ਜੋ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀਆਂ ਲਈ ਪਵਿਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ’ਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤਤਕਾਲੀ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੇ ‘ਮੂਰਤੀ ਭੰਜਕ’ ਫੌਜ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, ‘‘ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਇਸ ਮਲੇਛ (ਅਧਰਮੀ) ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਓ ਤੇ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੌਂਸਲਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਦੇਵ, ਭੈਰੋਂ ਜਾਂ ਭਦਰ ਨੂੰ ਭੇਜਣਗੇ ਜੋ ਸਾਰੇ ਮਲੇਛਾਂ ਦੀ ਅਲਖ ਮੁਕਾ ਦੇਣਗੇ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਕਰ ਦੇਣਗੇ… ਕਈ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਜੋਤਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੋਤਿਸ਼ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ…ਇਉਂ ਯੋਧੇ ਗੁੰਮਰਾਹ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਪਛੜ ਗਏ। ਅਧਰਮੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਫਟਾਫਟ ਆਈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਰਵਾਕੇ ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ।’’
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਅਜੀਤ ਡੋਭਾਲ ਤੇ ਹਿੰਦੂਤਵਵਾਦੀ ਧੜੇ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੋਮਨਾਥ ਮੰਦਰ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਬਾਬਤ ਸੰਜ਼ੀਦਗੀ ਨਾਲ ਆਤਮ ਮੰਥਨ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਪਤ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਮਹਿਮੂਦ ਗ਼ਾਜ਼ੀ ਨੇ 1000 ਤੋਂ 1027 ਈਸਵੀ ਦਰਮਿਆਨ 17 ਵਾਰੀ ਭਾਰਤ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਗ਼ਜ਼ਨੀ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਪੁੱਜਣ ਲਈ ਤਕਰੀਬਨ 2 ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਸਫਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਚੋਂ ਲੱਗਭਗ 1000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਖੇਤਰ ਭਾਰਤ ’ਚ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ ਕਥਾਨਕ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਲੁੱਟ ਦਾ ਮਾਲ ਸੈਂਕੜੇ ਉੱਠ-ਘੋੜਿਆਂ ’ਤੇ ਲੱਦ ਕੇ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਸੋਮਨਾਥ ’ਚ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਣ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਿਸਨੇ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ? ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਿਰਾਂ ਚੋਂ ਇਕ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲੁਟੇਰੇ ਗ੍ਰੋਹ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਕਿਉਂ ਨਾ ਗਿਆ? ਡਰਾਉਣਾ ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵਡੇਰੇ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬੇਰਹਿਮ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਚੋਂ ਇਕ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਕਰਨੋਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਕਾਮ ਰਹੇ।
‘ਹਿੰਦੂਆਂ’ ਵੱਲੋਂ ਬੋਧੀ ਤੇ ਜੈਨ ਮੰਦਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼
ਕੇਵਲ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਹੀ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰ ਰਹੇ। ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ‘‘ਜਗਨਨਾਥ ਮੰਦਰ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਬੋਧੀ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਤੇ ਹੋਰ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ-ਰੰਗ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਿਆ ਹੈ।’’”
(ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਰਚਨਾ, ਭਾਗ ਤਿੰਨ, ਸਫਾ 264)
ਹਿੰਦੂਤਵੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਚਹੇਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਬੰਕਿਮ ਚੰਦਰ ਚੈਟਰਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ, ‘‘ਜਗਨ ਨਾਥ ਮੰਦਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ‘ਰਥ ਯਾਤਰਾ’ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀ ਰਸਮ ਹੈ। ਬੰਕਿਮ ਚੰਦਰ ਚੈਟਰਜੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਰਲ ਕਨਿੰਘਮ ਨੇ ਭੀਲਸਾ ਟੋਪੀਆਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਜਗਨਨਾਥ ਮੰਦਰ ’ਚੋਂ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਇਕ ਹੋਰ, ਅਤੇ ਕਾਫੀ ਤਰਕ ਸੰਗਤ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਬੋਧੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਉਤਸਵ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ- ‘ਬੁੱਧ’, ‘ਧਰਮ’ ਤੇ ‘ਸੰਘ’ ਨੂੰ ਰਥ ’ਚ ਉਵੇਂ ਹੀ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਤਕਰੀਬਨ ਉਸੇ ਮੌਸਮ ’ਚ ਜਦੋਂ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਥ ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਜਗਨਨਾਥ’, ‘ਬਲਰਾਮ’ ਤੇ ‘ਸੁਭਦਰਾ’ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਜੋ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਰਥ ’ਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ‘ਬੁਧ’, ‘ਧਰਮ’ ਅਤੇ ’ਸੰਘ’ ਦੇ ਚਿਤਰਣ ਦਾ ਲੱਗਭਗ ਹੂਬਹੂ ਪ੍ਰਤੀਰੂਪ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਉਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।’’
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਲੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੋਧ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ ਬੋਧੀ ਮੰਦਿਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਿਰਾਂ ’ਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਆਮ ਗੱਲ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਉਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜਦੋਂ 187 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ’ਚ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਸ਼ਯਾ ਮਿੱਤਰ ਸ਼ੁੰਗ ਨੇ ਮੌਰਿਆ ਵੰਸ਼ (ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਵੀ ਇਸੇ ਵੰਸ਼ ਚੋਂ ਸੀ) ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਬੋਧੀ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਿਹਦਰਥ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇੰਜ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਬੋਧੀ ਖਾਨਦਾਨ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੁੰਗ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਬੰਕਿਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਨਾਵਲ ‘ਆਨੰਦਮੱਠ’, ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਬਾਈਬਲ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।
‘‘ਇਸ ਜੰਗਲ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਟੁੱਟੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੂਮੀ ’ਤੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਮੱਠ ਸਥਾਪਤ ਸੀ। ਪੁਰਾਤੱਤਵਵਾਦੀ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਕਹਿਣਗੇ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਵੇਲਿਆਂ ’ਚ ਇਹ ਇਕ ਬੌਧ ਮੱਠ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਮੱਠ ’ਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।’’
ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਮੰਦਿਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਦੁਖਦਾਈ ਖਾਤਮਾ ਹੋਇਆ। ਹਿੰਦੂਤਵ ਦੇ ਪੈਗੰਬਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਸੱਤਿਆਰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ’ਚ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ (ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ) ਦੇ ਇਸ ਯੋਗਦਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ, ‘‘ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਸ ਸਾਲ ਤੱਕ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਜੈਨ ਧਰਮ ਦਾ ਖੰਡਨ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਧਰਤ ਖੋਦ ਕੇ ਲੱਭੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੇ ਦੌਰ ’ਚ ਹੀ ਟੁੱਟੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਮੂਰਤੀਆਂ ਏਧਰ-ਓਧਰ ਸਾਬਤ (ਅਖੰਡ) ਲੱਭਦੀਆਂ ਹਨ ਉਹ ਉਹੀ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਜੈਨੀਆਂ ਨੇ ਤੋੜੇ ਜਾਣ ਦੇ ਡਰੋਂ ਦੱਬ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।’’
ਹਿੰਦੂਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮਰਾਠਾ ‘ਹਿੰਦੂ’ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਗੁਨਾਹ
ਉੱਘੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਰ ਜਦੁਨਾਥ ਸਰਕਾਰ (1870-1958) ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਉੱਕਾ ਹੀ ਕੋਈ ਹਮਦਰਦੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਰੱਖਦੇ। ਅਸਲੀਅਤ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਹਿੰਦੂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਕਥਾਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1740 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ’ਚ ਬੰਗਾਲ ’ਤੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਵੇਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ’ ਦੀ ਇਸ ਫੌਜ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦੂਨਾਥ ਸਰਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ, ‘‘ਭਟਕਦੇ ਮਰਾਠਾ ਗ੍ਰੋਹਾਂ ਨੇ ਅੰਧਾਧੁੰਧ ਤਬਾਹੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰੇ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਹੇ।’’ ਜਦੁਨਾਥ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ’ਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਹੱਥੋਂ ਬੰਗਾਲੀਆਂ ’ਤੇ ਹੋਏ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹਾਂ ਵਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ।
ਗੰਗਾ ਰਾਮ (ਚਸ਼ਮਦੀਦ) ਅਨੁਸਾਰ, ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਸੋਨਾ-ਚਾਂਦੀ ਖੋਹ ਲਿਆ, ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਕੁੱਝ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵੱਢ ਦਿੱਤੇ, ਕੁਝ ਦੇ ਨੱਕ-ਕੰਨ ਤੇ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਿੱਧਾ ਮਾਰ ਹੀ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਘੜੀਸ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤਾਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ।
ਇਕ ਹੋਰ ਚਸ਼ਮਦੀਦ, ਬਰਧਮਾਨ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਪੰਡਤ ਵਨੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਦਿਆਲੰਕਰ ਨੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਵਲੋਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ’ਤੇ ਢਾਹੇ ਗਏ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਗਾਥਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਹੈ, ‘‘ਸਾਹੂ ਰਾਜਾ ਦੀ ਫੌਜ ਬੇਰਹਿਮ ਹੈ, ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਕਾਤਲ ਹੈ, ਨਿਰਦਈ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਲੁੱਟਣ ਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਾਪ ਕਰਨ ਦੀ ਮਾਹਿਰ ਹੈ।’’
ਇਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਥ, ਜੋ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਲੁਕੋ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 1000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ/ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸ਼ਨ, ਜੋ ਹਿੰਦੂਤਵਵਾਦੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਬੀਜ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਬਰੀ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਪਰਿਯੋਜਨਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਰਤ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਯਾਨਿ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਵਸੋਂ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਮਰਦਮ ਸ਼ੁਮਾਰੀ 1871-72, ਜਦੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸ਼ਨ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੁੱਕ-ਮੁਕਾ ਗਿਆ ਸੀ, ’ਚ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਮਰਦਮ ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨ ਸੰਖਿਆ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀ :
ਹਿੰਦੂ (ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ) 140-50 ਮਿਲੀਅਨ ਯਾਨਿ 73-50%
ਮੁਸਲਮਾਨ 40-75 ਮਿਲੀਅਨ ਯਾਨਿ 21-50%
ਬਾਕੀ (ਈਸਾਈ, ਬੋਧੀ, ਜੈਨੀ, ਪਾਰਸੀ, ਯਹੂਦੀ, ਬ੍ਰਹਮੋਸ ਆਦਿ) 9-25 ਮਿਲੀਅਨ ਯਾਨਿ ਬਾਮੁਸ਼ਕਿਲ 5%
ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁੱਝ ਕੁ ਅਪਵਾਦਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਅਖੌਤੀ ਉੱਚ ਜਾਤੀਆਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਤਾਈਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਰੋਟੀ-ਬੇਟੀ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਉਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰੀ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਪੂਰਵ-ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ’ਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਗੁਨਾਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਣਾ, ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਵਲੋਂ ਬਿਆਨੇ ਜਾਂਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮਸਲਨ ਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਦੀ ਹੀ ਮਿਸਾਲ ਲੈ ਲਓ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਕਥਾਨਕ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ 14 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਣਵਾਸ ਦੌਰਾਨ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰੇ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਰਾਵਣ ਇਕ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਉਪਾਸ਼ਕਾਂ ਚੋਂ ਇਕ ਸੀ।
‘ਮਹਾਭਾਰਤ’ ਨਾਂ ਦਾ ਮਹਾਂਕਾਵਿ, ਦੋ ਪਰਿਵਾਰਾਂ, ਕੌਰਵਾਂ ਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ (ਦੋਹੇਂ ਕਸ਼ੱਤਰੀ) ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਏ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਦੀ ਗਾਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਯੁੱਧ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਦੋ ਹਿੰਦੂ ਫੌਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ‘ਹਿੰਦੂ ਸੰਸਕਰਣ’ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਯੁੱਧ ’ਚ 22 ਕਰੋੜ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਪਤਨੀ ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਨੂੰ ਕੌਰਵਾਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਸਨ, ਨੇ ਨਿਰਵਸਤਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮੋਦੀ ਤੇ ਡੋਭਾਲ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਸਮਝ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਰਾਵਣ ਤੇ ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ 80% ਆਬਾਦੀ ਯਾਨਿ ਤਮਾਮ ਹਿੰਦੂ ਵਸੋਂ ਗਵਾ ਬੈਠੇਗਾ। ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਅਤੀਤ ਦੇ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਪਿਛੋਂ ਜਾ ਕੇ ਆਵੇਗੀ।
19-01-2026

ਰਵੀ ਕੰਵਰ
ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਧਾੜਵੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ, ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਸਰਕਾਰ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ’ਤੇ ਲੰਘੀ 3 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਸੁਭਾ 2 ਵਜੇ ਫੌਜੀ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ (ਯੂਐਨਓ) ਦੇ ਚਾਰਟਰ ਦੀ ਧਾਰਾ 2 ਤੇ ਹੋਰ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਨੰਗੀ-ਚਿੱਟੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕੀਤੇ ਇਸ ਹਮਲੇ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਲੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਾਥੀ ਨਿਕੋਲਸ ਮਾਦੂਰੋ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਯੁੱਧ ਸਾਥੀ ਸੀਲੀਆ ਫਲੋਰਸ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਹਮਲਾ ਐਨਾ ਅਚਨਚੇਤ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਸੀ ਕਿ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਦੀ ਫੌਜ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਇਸਦਾ ਟਾਕਰਾ ਹੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਫੌਜੀ ਬੇੜੇ ’ਤੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਲਿਜਾ ਕੇ 5 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਇਕ ਸਥਾਨਕ ਅਦਾਲਤ ’ਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਸਰਜੀਕਲ ਸਟਰਾਇਕ
ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ‘ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਅਬਸੋਲਿਊਟ ਰਿਜ਼ੋਲਵ’ ਨਾਂ ਦਾ ਉਪਰੋਕਤ ਪਸਾਰਵਾਦੀ ਹੱਲਾ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ’ਸਰਜੀਕਲ ਸਟਰਾਇਕ’ ਸੀ। ਇਸ ਹਮਲੇ ’ਚ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ 150 ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਨਵੀਨਤਮ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਤੇ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਚੱਲੇ ਇਸ ਆਪਰੇਸ਼ਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਅਰਬ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਖਰਚੇ ਗਏ ਹਨ, ’ਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਸਪੈਸ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਦੇ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਵਾਨ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚਲੇ ਜੰਗੀ ਬੇੜਿਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਫੌਜੀ ਤੈਨਾਤ ਸਨ। ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਅੱਵਲ ਨੰਬਰ ਦੀ ਫੌਜ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੇ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਦੇ ਬਿਜਲੀ ਗਰਿਡ ’ਤੇ ਵੀ ਸਾਇਬਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਰਾਹੀਂ ਨੌਂ ਲੱਖ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਭਾਵ ਸਾਡੇ ਗੁਆਂਢੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਠੱਪ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਮੁਕੰਮਲ ਬਲੈਕ-ਆਉਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਫੌਜੀ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਤੇ ਅੱਡਿਆਂ ’ਤੇ ਯਕਮੁਸ਼ਤ ਹੱਲਾ ਬੋਲਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਮਲਾ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਮੋੜਵਾਂ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਅਸਮਰੱਥ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਲਈ ਅਤਿ ਆਧੁਨਿਕ ਇਲੈਕਟਰੋਨਿਕ ਜੰਗੀ ਹਥਿਆਰ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ਗਾਹ, ‘ਫੋਰਟ ਟਿਊਨਾ ਕੰਪਲੈਕਸ’ ਵਿਖੇ ਤੈਨਾਤ ਫੌਜ ਤੇ ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਤਿੱਖੀਆਂ ਧੁਨੀ ਤਰੰਗਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੇ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ’ਚ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ ਗਿਆ ਜਾਂ ਬੇਸੁੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਅਤਿਅੰਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਮਰੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਤੋੜਕੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋਈ ਤੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ।
ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੂਚਨਾ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਹਮਲੇ ’ਚ 100 ਫੌਜੀ ਜਵਾਨ ਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਇੰਨੇ ਹੀ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਨਿਕੋਲਸ ਮਾਦੁਰੋ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਉਚੇਚੇ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਿਊਬਾ ਦੇ 32 ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੀ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜੀ ਮਰਿਆ ਜਾਂ ਜਖਮੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਦੇ ਵੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸੱਤ ਜਵਾਨ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਂਜ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਅਸਲ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਘਟਾ ਕੇ ਦੱਸੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਸ ਹਮਲੇ ’ਚ ਜਾਨਾਂ ਗੁਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਿਊਬਾ ਦੇ ਫੌਜੀ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਤਮ ਰਸਮਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ’ਚ ਪੂਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਕੌਮੀ ਸੋਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਿਊਬਾ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਮਿੱਤ ਹੋਈ ਜਨਤਕ ਸ਼ੋਕ ਸਭਾ ਚ ਭਾਗ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਵਿਖੇ ਵੀ, ਸਾਥੀ ਮਾਦੂਰੋ ਦੇ ਅਗਵਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਹਮਲੇ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹਏ ਫੌਜੀਆਂ ਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ’ਚ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਕੌਮੀ ਸੋਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਮਰੀਕੀ ਹਮਲੇ ’ਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਕਿਊਬਾ ਦੇ ਫੌਜੀ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ’ਚ ਵੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਮਾਗਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਜਾਨ ਵਾਰ ਕੇ ਵੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਤੋੜ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜਜ਼ਬੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਿਊਬਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ’ਚ ਪੇਸ਼ੀ
ਸਾਥੀ ਨਿਕੋਲਸ ਮਾਦੂਰੋ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀਲੀਆ ਫਲੋਰਸ ਨੂੰ 5 ਜਨਵਰੀ, 2026 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ’ਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਯਾਦ ਰਹੇ, ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਨੇ ਜਦੋਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਸੱਟਾਂ ਵੀ ਵੱਜੀਆਂ ਸਨ। ਪੇਸ਼ੀ ਦੌਰਾਨ ਸਾਥੀ ਮਾਦੂਰੋ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਅਤੇ ਗੋਡੇ ’ਤੇ ਜਦਕਿ ਫਲੋਰਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਸੱਟਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਫ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ।
ਅਦਾਲਤੀ ਪੇਸ਼ੀ ਦੌਰਾਨ ਦੋਹਾਂ ’ਤੇ ਨਸ਼ਾ ਅੱਤਵਾਦ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ, ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਕੋਕੀਨ ਸਮਗਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ ਘੜਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਮਸ਼ੀਨਗਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਹਾਸੋ-ਹੀਣੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਮਾਦੂਰੋ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ-‘‘ਮੈਂ ਬੇਕਸੂਰ ਤੇ ਭਲਾ ਆਦਮੀ ਹਾਂ, ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹਾਂ।’’ ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ‘ਜੰਗੀ ਕੈਦੀ’ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਾਕਾਸ ਸਥਿਤ ਘਰ ਤੋਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਬਲਕਿ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਅਗਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਥੀ ਮਾਦੂਰੋ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਯੁੱਧ ਸਾਥੀ ਸੀਲੀਆ ਫਲੋਰਸ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ’ਚ ਕਿਹਾ-‘‘ਮੈਂ ’ਰਿਪਬਲਿਕ ਆਫ ਵੈਨੇਜ਼ੁੲਲਾ’ ਦੀ ਪ੍ਰਥਮ ਮਹਿਲਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ’ਤੇ ਲਾਏ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਹਨ ਤੇ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਕਸੂਰ ਹਾਂ।’’
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਕੀਲ ਬੈਰੀ ਪੋਲਾਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬੈਰੀ ਪੋਲਾਕ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਧਰੋਹ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਅਧੀਨ ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਫੜ੍ਹੇ ਗਏ ‘ਵਿਕੀਲੀਕਸ’ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਉਘੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਜੂਲੀਅਨ ਅਸਾਂਜੇ ਦਾ ਕੇਸ ਵੀ ਲੜਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ’ਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਮੁਵੱਕਿਲ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਰਾਹੀਂ ਅਗਵਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਵਿਰੋਧ
ਜਦੋਂ ਸਾਥੀ ਮਾਦੂਰੋ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ’ਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਠੀਕ ਉਦੋਂ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸੈਂਕੜੇ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਬਰਦਸਤ ਇਕਜੁੱਟਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਲੋਕੀਂ ਬੁਲੰਦ ਆਵਾਜ਼ ’ਚ ‘ਸਾਥੀ ਸ਼ਾਵੇਜ਼ ਅਮਰ ਰਹੇ’, ‘ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੂਰ ਰੱਖੋ’, ‘ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਮਾਦੂਰੋ’, ‘ਅਸੀਂ ਮਾਦੂਰੋ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ’ ’ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ, ਇਕ ਨੰਬਰ ਦਾ ਅੱਤਵਾਦੀ’ ਆਦਿ ਨਾਅਰੇ ਗੂੰਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਕ ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀ ਟੋਲਾ ਮਾਦੂਰੋ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਟਰੰਪ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਐਲਾਨ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਰੂਦੀਆਂ ਨਾਲ ਝੜਪ ਵੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਦੱਸ ਦੇਈਏ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਦਿਨ ਵੀ ਟਰੰਪ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨ ਵਲੋਂ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਵਿਖੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਉਕਤ ਧਾੜਵੀ ਹੱਲੇ ਖਿਲਾਫ਼, ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ, ਜਮਹੂਰੀ ਤੇ ਜੰਗ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਸੱਦੇ ’ਤੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੋਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਨੋਟ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਕਰਾਏ ਗਏ ਇਕ ਸਰਵੇਖਣ ਮੁਤਾਬਕ 70% ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ’ਚ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜੀ ਦਖਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਨ। ਅਮਰੀਕੀ ਸੀਨੇਟ ਨੇ ਵੀ ਇਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਟਰੰਪ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ’ਚ ਕੋਈ ਫੌਜੀ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸੀਨੇਟ, ’ਚ ਟਰੰਪ ਦੀ ‘ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਪਾਰਟੀ’ ਦਾ ਬਹੁਮਤ ਹੈ। 5 ਰੀਪਬਲਿਕਨ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਟਰੰਪ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਸੀਨੇਟ ’ਚ ਇਹ ਮਤਾ ਪਾਸ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮੁਜ਼ਹਮਤ
ਸਾਥੀ ਮਾਦੂਰੋ ਦੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਉਧਾਲੇ ਅਤੇ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ’ਤੇ ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮੁੱਚੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਨਿਆਂ ਪਸੰਦ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਭਾਰੀ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗਲੋਬ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਟਰੰਪ ਦੀ ਇਸ ਦਾਦਾਗਿਰੀ ਖਿਲਾਫ਼ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਨਾ ਹੋਏ ਹੋਣ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵੀ ਰੋਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਜੇ ਵੀ ਬਾਦਸਤੂਰ ਜਾਰੀ ਹਨ। ਯੂਐਨਓ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਜਨਰਲ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ’ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਹੈ।
ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਨਾਟੋ ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਮੁਲਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਟਰੰਪ ਦੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਬਲਕਿ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਬਣੀ ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਵਸਥਾ ਪ੍ਰਤੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਕਿਹਾ ਹੈ। ‘ਯੂਐਨਓ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੌਂਸਲ’ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਮਤ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕੀ ਹਮਲੇ ਤੇ ਸਾਥੀ ਮਾਦੂਰੋ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਾਂ, ਇਸ ਦੇ ਜੰਗਬਾਜ਼ ਭਾਈਵਾਲ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਅਤੇ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਵਰਗੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ ਜਰੂਰ ਟਰੰਪ ਦੇ ਹੱਕ ’ਚ ਨਿੱਤਰੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 20 ਦੇਸ਼ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜੋ ਟਰੰਪ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਕੇ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਤੱਥ ਉਚੇਚਾ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਨਾਟੋ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ’ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਹਮਲੇ ਦਾ ਨਰਮ ਸੁਰ ’ਚ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੀ ਜ਼ਿੱਦੀ ਤੇ ਗੁਸਤਾਖ ਟਰੰਪ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ ਡੈਨਮਾਰਕ ਦੇ ਭਾਗ ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਸ ਧਾੜਵੀ ਹੱਲੇ ਤੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਉਧਾਲੇ ਨੂੰ ਹੱਕੀ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਟਰੰਪ ਵਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਤੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਧੱਜੀਆਂ ਉਡ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਇਲਜ਼ਾਮ ਕਿ ਮਾਦੂਰੋ ਇਕ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰ ਗਿਰੋਹ ਦਾ ਸਰਗਨਾ ਹੈ ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਕੋਕੀਨ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਨੂੰ ਤਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਮੇਟੀ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ। ਉਸਨੇ ਇਸ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਮੁੰਦਰੀ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੋਸ਼ ਅਧੀਨ ਉਡਾ ਦੇਣ ਤੇ ਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਣ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਦਾਲਤ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਥੀ ਮਾਦੂਰੋ ’ਤੇ ਲਾਏ ਦੋਸ਼ਾਂ ’ਚ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰੀ ਗਿਰੋਹ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਗਿਆ।
ਟਰੰਪ ਦਾ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਿ ਵੈਨੇਜੁਏਲਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੇਲ ਚੋਰੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਵੀ ਅਸਲੋਂ ਥੋਥਾ ਹੈ। ਮਾਦੂਰੋ ਤੇ ਸਾਥੀ ਸ਼ਾਵੇਜ਼ ਦੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਾਲ 1970 ’ਚ ਤੇਲ ਸਨਅਤ ਦਾ ਕੌਮੀਕਰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਇਵਜ਼ਾਨੇ ਵਜੋਂ ਤੇਲ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਅਰਬਾਂ ਡਾਲਰ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵੈਸੇ ਵੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਮੁਤਾਬਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਖਣਿਜਾਂ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਬੰਧਤ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਟਰੰਪ ਦਾ ਮਕਸਦ ਨਾਕਾਮ
ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਤੇ ਉਥੋਂ ਦੇ ਸਨਕੀ ਸਦਰ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਇਸ ਮੁਗਾਲਤੇ ’ਚ ਸਨ ਕਿ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨਿਕੋਲਸ ਮਾਦੂਰੋ ਤੇ ਉਸਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਏ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਅਫਰਾ-ਤਫਰੀ ਮਚ ਜਾਵੇਗੀ। ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਉਤਰ ਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕਰਨਗੇ। ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੀ ਅਥਾਰਟੀ ਗੁਆ ਬੈਠੇਗੀ ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਉੱਥੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਹੱਥਠੋਕਾ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾ ਲਵੇਗਾ। ਐਪਰ ਸਾਮਰਾਜੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ‘ਸ਼ੇਖ ਚਿੱਲੀ ਮਾਰਕਾ’ ਸੁਪਨਾ ਸਾਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ।
ਸਾਥੀ ਮਾਦੂਰੋ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਅਗਵਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕੁੱਝ ਘੰਟਿਆਂ ਪਿਛੋਂ ਹੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਾਰਾਕਾਸ ਵਿਚਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ ‘ਮੀਰਾਫਲੋਰਸ’ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅਪਾਰ ਜਨ ਸਮੂਹ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਵਾਮ ਨੇ ਮਾਦੂਰੋ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਲੋਂ ਅਗਵਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਖਿਲਾਫ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਲਾਮਿਸਾਲ ਇਕਜੁਟਤਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਸੀ। ਟਰੰਪ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨ ਦੇ ਇਸ ਧੌਂਸਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਵਿਰੁੱਧ 3 ਤੇ 4 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ’ਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੋਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।
3 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਚੈਂਬਰ ਨੇ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮਾਦੂਰੋ ਦੀ ਗੈਰ ਹਾਜ਼ਰੀ ਅਸਥਾਈ ਹੈ, ਠੋਕ ਵਜਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ‘ਬੋਲੀਵਾਰੀਅਨ ਰਿਪਬਲਿਕ ਆਫ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ’ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹਨ। ਚੈਂਬਰ ਨੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਐਲਾਨ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮਾਦੁਰੋ ਦੀ ਗੈਰ ਹਾਜ਼ਰੀ ’ਚ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੈਲਸੀ ਰੋਡਰਿਗਜ਼ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣਗੇ ਅਤੇ 15 ਦਸੰਬਰ 1999 ਨੂੰ ਸਿਰਜੇ ਗਏ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਅਥਾਰਟੀ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗੀ। ਇਸ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਨੇ ਦਰਸਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਹੈ ਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾ ਕੇਵਲ ਹਰਕਤ ’ਚ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਸੱਤਾ ਦੇ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਕੜ ਹੈ।
ਯੂਰਪੀਅਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਵੈਨੇਜੁਏਲਾ ਦੀਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਸਾਮਰਾਜ ਪ੍ਰਸਤ ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਦਲੀਲ ਕਿ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਫੌਰੀ ਚੋਣਾਂ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਵੀ ਨਾਕਾਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਸੱਤਾ ਤਾਂ ਤਬਦੀਲ ਹੋਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਰਕਾਰ ਤਾਂ ਜਿਉਂ ਦੀ ਤਿਉਂ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਰਾਜ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੈ।
ਮਤਲਬ, ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ’ਚ ਸੱਤਾ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰ ਬਦਲਣ ’ਚ ਨਾਕਾਮ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਾ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੱਥਠੋਕਾ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾ ਸਕਿਆ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ’ਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਵਾਉਣ ’ਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਤਾਂ ਬਲਕਿ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਇਕਜੁੱਟ ਰਹਿਣ ਦਾ ਅਹਿਦ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ, ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਦਲ ‘ਪੀ.ਐਸ.ਯੂ.ਵੀ.’ ਚ ਦੁਫੇੜ ਪਾਉਣ ’ਚ ਵੀ ਨਾਕਾਮ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਇਹ ਉਹੋ ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮਰਹੂਮ ਸਾਥੀ ਹੂਗੋ ਸ਼ਾਵੇਜ਼ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤੇ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਚ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਆਰੰਭੀ ਸੀ। ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਹਮਲੇ ਰਾਹੀਂ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ’ਚ ਉਹ ਨਾਕਾਮ ਰਿਹਾ ਹੈ। ‘ਆਰਟ ਆਫ ਵਾਰ’ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੇਖਕ ਸੁਨ ਸ਼ੂ ਮੁਤਾਬਕ ‘‘ਜੇਕਰ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਰੋਧੀ, ਆਪਣੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ’ਚ ਨਾਕਾਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਬੜਾ ਕੁੱਝ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪੁਚਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।’’
ਡੈਲਸੀ ਰੋਡਰਿਗਜ਼ ਨੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਹੁਦਾ
ਡੈਲਸੀ ਰੋਡਰਿਗਜ਼ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਦੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ 5 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਤੇ ਸੰਪ੍ਰਭੂਤਾ ਨੂੰ ਬੁਲੰਦ ਰੱਖਣ ਦਾ ਅਹਿਦ ਲੈਂਦਿਆਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮੈਂ ਬੜੇ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ’ਚ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਡੀ ਮਾਤ ਭੂਮੀ ’ਤੇ ਇਕ ਧੱਕੜਸ਼ਾਹ ਦੇ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹਮਲੇ ਕਰਕੇ ਪੀੜਾਂ ਤੇ ਮੁਸਕਲਾਂ ਹੰਢਾਅ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਦੋ ਨਾਇਕ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨਿਕੋਲਸ ਮਾਦੂਰੋ ਤੇ ਜੁਝਾਰੂ ਖਾਸੇ ਵਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਸੀਲੀਆ ਫਲੋਰਸ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਖੇ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਕਰਾਂਗੀ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਅਮਨ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਥਿਰਤਾ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇਗਾ।’’ ਕਾਇਮ-ਮੁਕਾਮ ਸਦਰ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮੁਸ਼ਕਲ ਘੜੀ ’ਚ ਸਥਿਰਤਾ ਤੇ ਅਮਨ ਲਈ ਖਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਵੀ ਕੀਤੀ।
ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੌਮੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਮੁਖੀ ਜੋਰਜ ਰੋਡਰਿਗਜ਼ ਨੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕਾਂ, ਜ਼ਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁੱਝ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ।
ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਡੈਲਸੀ ਰੋਡਰਿਗਜ਼ ਅਧਿਆਤਮਕ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਪੱਖੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਚੁੱਕਦੀ ਹੋਏ ਮਰਹੂਮ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਤੇ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਗੂ ਹੂਗੋ ਸ਼ਾਵੇਜ਼ ਦੇ ਸਮਾਰਕ ’ਤੇ ਪੁੱਜੀ। ਹੂਗੋ ਸ਼ਾਵੇਜ਼ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਭਾਵੁਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਤੇ ਸੋਚ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਅਹਿਦ ਲਿਆ। ਯਾਦ ਰਹੇ, 2001 ’ਚ ਸਾਥੀ ਸ਼ਾਵੇਜ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਅਮਰੀਕੀ ਥਾਪੜੇ ਨਾਲ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਡੈਲਸੀ ਉਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਰਕੁੰਨਾਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਨਤਕ ਲਾਮਬੰਦੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਮਰਾਜ ਤੇ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜ ਦੀ ਮਿਲੀਭੁਗਤ ਵਾਲੀ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਫੇਲ੍ਹ ਕਰਨ ’ਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।
ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਮਹਾਨ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜੋਰਜ ਐਨਟੀਨਿਊ ਜਾਰਜ ਦੇ ਸਮਾਰਕ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸਾਏ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਅਹਿਦ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ। ਡੈਲਸੀ ਦੇ ਮਰਹੂਮ ਪਿਤਾ ਨੂੰ 1976 ’ਚ ਉਦੋਂ ਦੀ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤੇ ਬੇਕਿਰਕ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕੌਮੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਮੁੱਖੀ ਜ਼ੋਰਜ ਰੋਡਰਿਗਜ਼, ਡੈਲਸੀ ਰੋਡਰਿਗਜ਼ ਦੇ ਭਰਾ ਹਨ।
ਟਰੰਪ ਦਾ ਕੂੜ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਾਲਾਤ
ਟਰੰਪ ਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਮੀਡੀਆ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਇਹ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੈਲਸੀ ਰੋਡਰਿਗਜ਼ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਹੈ। ਟਰੰਪ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ’ਚ ਡੈਲਸੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਉਸ (ਟਰੰਪ) ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਬਦਲ ਹੈ।
ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਈਏ ਕਿ ਡੈਲਸੀ ਰੋਡਰਿਗਜ਼ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਹਮਖਿਆਲ ਰਾਜਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਡਿਉਸਡੋਡੋ ਸਾਬੇਲੋ ਜਿਹੀਆਂ ਅਹਿਮ ਹਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਡਿਉਸਡੋਡੋ ਸਾਬੇਲੋ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਅਖੌਤੀ ਅਪਰਾਧੀ ਐਲਾਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਡੌਲਸੀ ਜਿੱਥੇ ਮਾਦੂਰੋ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀਲੀਆ ਫਲੋਰਸ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਤੇ ਵਤਨ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਤੇ ਤੇਲ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਲੰਘੀ 10 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੌਮੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸਨੇ ਤੇਲ ਸਨਅਤ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ, ਆਰਗੇਨਿਕ ਹਾਇਡਰੋ ਕਾਰਬਨ ਕਾਨੂੰਨ ’ਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਜਨਤਕ ਤੇਲ ਸਨਅਤ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਲਈ ਖੋਲਿ੍ਹਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਪੈਦਾਵਾਰ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਵਾਲੇ ਸਮਝੌਤੇ ਕਰਕੇ ਉਥੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕਮਾਈ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ ਦੁਪਾਸੜ ਸਬੰਧ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਅਹਿਦ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਰੂਸ, ਚੀਨ, ਇਰਾਨ, ਕਿਊਬਾ ਵਰਗੇ ਰਵਾਇਤੀ ਮਿੱਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਆਪਣੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸਬੰਧ ਬਾਦਸਤੂਰ ਕਾਇਮ ਰੱਖੇਗਾ ਤੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਝੁਕੇਗਾ ।
ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਇਕੱਲਾ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਹੱਲਿਆਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਦੇਸ਼ ਚੀਨ ਅਤੇ ਰੂਸ ਵੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਸਿਆਸੀ-ਰਣਨੀਤਕ ਹਾਲਤ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਸਿੱਧੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਟਰੰਪ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਾਲੇ ਤੇਲ ਖੇਤਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨੀ ਉਸ ਲਈ ਅਤਿ ਲੋੜੀਂਦਾ ਫੌਰੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਦੱਸਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮਾਦੂਰੋ ਨੇ ਵੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਅਤੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਖਤਰੇ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਗੱਲਬਾਤ ਤੇ ਕੂਟਨੀਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਦੇ ਤੇਲ ਤੇ ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਇਕ ਵਿਆਪਕ ਆਰਥਿਕ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਸੀ।
1918 ’ਚ ਸਾਥੀ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਵੀ ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਨਵਜਨਮੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜੀ ਜਰਮਨੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬ੍ਰੇਸਟ-ਲਿਟੋਸਕ ਸਮਝੌਤੇ ਤਹਿਤ ਕਾਫ਼ੀ ਖੇਤਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ‘ਖੱਬੇ ਮਾਅਰਕੇਬਾਜਾਂ’ ਨੇ ਸਾਥੀ ਲੈਨਿਨ ਵਿਰੁੱਧ ਤਿੱਖਾ ਹਮਲਾ ਬੋਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਅਪੰਗ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਗੱਦਾਰ’ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਸਾਥੀ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ‘‘ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਬੰਦ ਡਾਕੂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਟੂਆ ਦੇ ਦੇਣਾ ਗੱਦਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਮਝੌਤਾ ਹੈ।’’ ਦਸੰਬਰ 1918 ’ਚ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਸਰੰਡਰ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਰੱਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਕੁਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
ਭਵਿੱਖੀ ਕਾਰਜ
ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੱਕ, ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ’ਚ ਭਾਰੀ ਸੱਟ ਵੱਜੀ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਜਸੱਤਾ ’ਤੇ ਇਸਦੀ ਪਕੜ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਇਸਦੀ ਇਕਜੁੱਟਤਾ, ਰਣਨੀਤਕ ਕੌਸ਼ਲ ਤੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪਰਖ ਦਾ ਵੇਲਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਸੰਕਟਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਪੱਖੀ, ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਪਸੰਦ, ਅਮਨ ਪ੍ਰੇਮੀ ਆਵਾਮ ਦਾ ਇਹ ਪਲੇਠਾ ਤੇ ਅਹਿਮ ਫਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ੀ ਮਨਸੂਬਾਬੰਦੀ ਤੇ ਕੂੜ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਸਾਰਕ ਰਾਏਆਮਾ ਉਸਾਰਨ ਪੱਖੋਂ ਕੋਈ ਕਸਰ ਬਾਕੀ ਨਾ ਛੱਡਣ। ਇੰਜ ਕਰਕੇ ਹੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਤੇ ਉਸ ਵਰਗੇ ਅਮਰੀਕੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆਏ ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ’ਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਪੱਖੀ, ਜਮਹੂਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ’ਚ ਉਚੇਚਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਇਨਕਲਾਬ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸ਼ੁਗਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਕ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੇ ਜਨਤਕ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮਾਦੂਰੋ ਬੇਸ਼ੱਕ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੀ ਕਾਲ ਕੋਠੜੀ ’ਚ ਕੈਦ ਹਨ ਪਰ ਬੋਲੀਵਾਰੀਅਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਾਰਾਕਾਸ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ-ਕਸਬਿਆਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮਹਿਲ ਮੀਰਾਫਲੋਰਸ ਵਿਖੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
(20-1-2026)

(ਉੱਘੇ ਖੋਜਾਰਥੀ ਤੇ ਸਮਰੱਥ ਲੇਖਕ ਫੈਲਿਕਸ ਪਾਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠਲੀ ਖੋਜੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਟੀਮ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੋਇਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ (ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.) ਬਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ 6 ਸਾਲ ਡੂੰਘੀ ਘੋਖ-ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਫੈਲਿਕਸ ਪਾਲ ‘ਵੈਸਟਰਨ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ’ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤ ਖੋਜ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਤੱਥ ਤੇ ਅੰਕੜੇ ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ “ਸਾਇੰਸ ਪਰੋ’’ ਕੋਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਾਂਭੇ ਪਏ ਹਨ। ਇਹ ਨਤੀਜੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਮਵਰ ਖੋਜੀ ਰਸਾਲੇ “ਦਿ ਕਾਰਵਾਂ ਮੈਗਜ਼ੀਨ’’ ’ਚ ਲੇਖ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਛੱਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਉਸੇ ਵੱਡੇ ਲੇਖ ਦਾ ਸਾਰਤੱਤ ‘ਸੰਗਰਾਮੀ ਲਹਿਰ’ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ- ਸੰਪਾਦਕੀ ਮੰਡਲ)
ਸਾਥੀਓ, ‘ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੋਇਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ’ (‘ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.’ ਜਾਂ ‘ਸੰਘ’) ਦੀ ਫਿਰਕੂ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਘਾਤਕ ਏਜੰਡੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੱਕ ਇਹ ਚਰਚਾ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਘ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਬਿਆਨਾਂ ਜਾਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਜਾਂ ਸੰਘ ਦੇ ਜਥੇਬੰਦਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਬਾਰੇ ਆਪਾਂ ਬੜਾ ਘੱਟ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਕੇਵਲ ਐਨਾ ਕੁ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ’, ‘ਵਿਸ਼ਵ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ’, ‘ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀਆ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ’, ‘ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀਆ ਅਧਿਵਕਤਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ’, ‘ਭਾਰਤੀਆ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੰਘ’, ‘ਬਜਰੰਗ ਦਲ’, ‘ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਜਾਗਰਣ ਮੰਚ’, ‘ਵਨਵਾਸੀ ਕਲਿਆਣ ਆਸ਼ਰਮ’, ‘ਵਿਦਿਆ ਭਾਰਤੀ’ ਆਦਿ ਨਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ ਤਿੰਨ ਕੁ ਦਰਜਨ (36) ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਇਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਪ੍ਰੰਤੂ 6 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਖੋਜ-ਪੜਤਾਲ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ‘ਸੰਘ’ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ (2500) ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਨਾਖਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਕਿ ਸੰਘ ਕੋਈ ਸੂਚੀਬੱਧ (ਰਜਿਸਟਰਡ) ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਪਰ, ਇਸ ਨੇ ਅਰਬਾਂ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕਰਕੇ ਕੌਮੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ‘ਕੇਸ਼ਵ ਕੁੰਜ’ ਨਾਂ ਦਾ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਦਫ਼ਤਰ ਕਿਵੇਂ ਉਸਾਰ ਲਿਆ? ਇਸ ਕੋਲ ਪੈਸਾ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਖੋਜ-ਪੜਤਾਲ ’ਚ ਕੁੱਝ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਉਹ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ, ਜੋ ‘ਸੰਘ’ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪਰਦਾਪੋਸ਼ੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਵੀ ਬੇਪਰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਲੰਘੇ ਸਾਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਮੌਕੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਫਸੀਲ ਤੋਂ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦਿਆਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਜਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਠਾਈ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮਰਿਆਦਾ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਲੋਕ ਰਾਜੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸਰਾਸਰ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਪਿੱਤਰੀ ਸੰਗਠਨ ‘ਸੰਘ’ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਫ਼ਾਂ ਦੇ ਪੁਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਸਫੈਦ ਝੂਠ ਬੋਲਦਿਆਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ‘ਸੰਘ’ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ‘ਗੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ’ ਯਾਨਿ ‘ਐਨ.ਜੀ.ਓ.’ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਪਾਂ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਹਾਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ‘ਐਨ.ਜੀ.ਓ.’ ਦੀ ਹੋਂਦ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਸੂਚੀਬੱਧ ਜਾਂ ਰਜਿਸਟਰਡ ਹੋਣਾ ਮੁੱਢਲੀ ਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ। ਪਰ ‘ਸੰਘ’ ਤਾਂ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਰਜਿਸਟਰਡ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਿਉਂ? ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਮੋਦੀ ਜੀ ਤੇ ਨਾਗਪੁਰ ਵਿਚਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਆਕਾ ਮੁਨਾਸਿਬ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਸੰਘ ਦੀ ਫੰਡਿੰਗ ਦਾ ਕੀ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ? ਆਮਦਨ-ਖਰਚ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਕੌਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਕਿੱਥੋਂ ਆਡਿਟ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸੰਘ-ਭਾਜਪਾ ਆਗੂ ਕਦੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ‘ਦਿ ਕਾਰਵਾਂ ਮੈਗਜ਼ੀਨ’ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੁਲਾਈ 2025 ਦੇ ਅੰਕ ’ਚ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ‘ਸੰਘ ਦੀ ਕੋਈ ਹੋੰਦ ਨਹੀਂ-ਭਾਵ ਕਾਗਜਾਂ ’ਚ ਸੰਘ ਦਾ ਕੋਈ ਵਜ਼ੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ।’ ਸੰਘ ਪ੍ਰਮੁੱਖ (ਸਰਸੰਘ ਚਾਲਕ) ਮੋਹਨ ਭਾਗਵਤ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਘ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਸੰਗਠਨ ‘ਆਜ਼ਾਦ, ਖੁਦ ਮੁਖਤਿਆਰ ਤੇ ਸਵੈ ਨਿਰਭਰ ਹਨ!’’ ਹੱਥਲੀ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਝੂਠ ਬੇਪਰਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਦਕਿ ‘ਸੰਘ’ ਦਾ ਵਿਚਾਰਕ ਕਹਾਉਂਦਾ, ਰਾਜ ਸਭਾ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਮੈਂਬਰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਕੇਸ਼ ਸਿਨਹਾ 2019 ’ਚ ਲਿਖੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਸੰਘ ਨੂੰ ਸਮਝੀਏ’ ’ਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਘ ਨਾਲ ਅਲਹਾਕਬੱਧ (ਏਫੀਲੀਏਟਡ), ਇਸ ਦੇ ਅੰਗ (ਔਰਗਨਜ਼), ਮੰਚ (ਫਰੰਟ) ਜਾਂ ਔਲਾਦ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਤਸਲੀਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਸੰਗਠਨ ਸੰਘ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਜਦਕਿ ਰਤਨ ਸ਼ਾਰਦਾ, ਸਾਲ ਕੁ ਪਹਿਲਾਂ ਛਪੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ, ‘ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. 360 : ਸੰਘ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ’ ’ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਸੰਘ ਪ੍ਰੇਰਤ’, ‘ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ’, ‘ਭਾਰਤੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ’, ‘ਸੰਘ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ’, ‘ਸਹਾਇਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ’ ਤੇ ‘ਅਲਹਾਕ ਸ਼ੁਦਾ’ ਆਦਿ ਨਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਘ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਤੇ ਭੰਬਲਭੂਸਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੰਘ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਕੁੱਝ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਯੁੱਧਨੀਤਕ ਦੂਰੀ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਫਾਇਦੇ ਹਨ। ਇੰਜ ਕਰਕੇ ਸੰਘ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਛਾਣ-ਬੀਣ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਗਲਤ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਪੱਲਾ ਝਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਆਪਾ-ਵਿਰੋਧੀ ਸੁਨੇਹੇ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਨੂੰ ਛੁਪਾ ਕੇ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਵਧਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਯਾਦ ਕਰੋ, 12 ਫਰਵਰੀ 2018 ਨੂੰ ਮੋਹਨ ਭਾਗਵਤ ਨੇ ਇਕ ਅਜੇਹੀ ਹੀ ਫੜ੍ਹ ਮਾਰੀ ਸੀ। ‘ਜੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਆਗਿਆ ਦੇਵੇ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲੋੜ ਹੋਏ ਤਾਂ ‘ਸੰਘ’ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ’ਤੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਨਾਜ਼ੁਕ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।’ ਜਦਕਿ ਫੌਜ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 6-7 ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸੰਘ ਨਾ ਤਾਂ ਅਨੰਤ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਗਿਆਤ ਹੈ।
ਸੰਘ ਦੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਜੁੜਾਓ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਖੋਜੀਆਂ ਨੇ ਜੰਮੂ ਦੇ ਗੁਆਂਢ ’ਚ ਅੰਫਾਲਾ ਵਿਚਲੇ ਇਕ ਪਤੇ ’ਤੇ 21 ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਦਫਤਰ ਲੱਭੇ ਹਨ, ਜੋ ਚਾਰ ਹੈਕਟੇਅਰ ਯਾਨਿ ਲੱਗਭਗ 10 ਏਕੜ ’ਚ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ, ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਡੋਗਰਾ ਹਾਕਮ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੰਪਾ ਨਾਥ ਨੇ 1916 ’ਚ ਵੈਦਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਮੰਦਰ ਬਨਾਉਣ ਲਈ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਮੰਦਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇਖਦੀ ‘ਵੇਦ ਮੰਦਰ ਕਮੇਟੀ’ ਮਈ 1964 ’ਚ ਰਜਿਸਟਰ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ’ਚ ‘ਬਿ੍ਰਧ ਆਸ਼ਰਮ’, ‘ਗਊ ਰੱਖਿਆ ਸੰਮਤੀ’ (ਗਊਸ਼ਾਲਾ), ‘ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਾਧਨਾ ਆਸ਼ਰਮ’, ‘ਜੈ ਕਾਰਗਿਲ ਕੋਸ਼ ਟਰੱਸਟ’, ‘ਦਿਸ਼ਾ ਛਾਤਰਵਾਸ’ (ਹੋਸਟਲ) ‘ਵੇਦ ਮੰਤਰ ਬਾਲ ਨਿਕੇਤਨ’ (ਲੜਕੇ-ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ) ‘ਵੇਦ ਮੰਦਰ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ’, ‘ਹੋਮਿਓਪੈਥਿਕ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ’, ‘ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਮੈਡੀਕਲ ਮਿਸ਼ਨ’, ‘ਭਾਰਤੀਆ ਸਿਕਸ਼ਾ ਸੰਮਤੀ’, ‘ਸੇਵਾ ਭਾਰਤੀ’, ‘ਕੇਸਰ ਬੇਨ ਵੇਲਜੀ ਪੋਪਣ ਭਵਨ’ (ਯਤੀਮ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ) ‘ਪੂਰਵ ਸੈਨਿਕ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ’, ‘ਜਨਕ ਮਦਨ ਗਰਲਜ਼ ਹੋਸਟਲ’, ‘ਮਾਤਾ ਵੈਸ਼ਨੋ ਲੋਕ ਕਲਿਆਣ ਸੰਸਥਾ’, ‘ਭਾਰਤ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ’, ‘ਮਹਾਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਵੇਦ ਵਿਦਿਆਲਿਆ’ ਵਗੈਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਪਰੋਂ ਦੇਖਿਆਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਦਾਰੇ ਸਿਰਫ ‘ਸੇਵਾ’ ਜਾਂ ‘ਮਾਨਵ ਕਲਿਆਣ’ ਲਈ ਬਣੇ ਹਨ। ਪਰ ਛਾਣਬੀਣ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਸਾਂਝੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਜੰਮੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪੂਨੇ ਤੱਕ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਹਨ। ਪੂਨੇ ਸਥਿਤ ‘ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵੇਦ ਵਿਆਸ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ’ ਨੇ ਹੀ ‘ਮਹਾਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਵੇਦ ਵਿਦਿਆਲਿਆ’ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਗੋਬਿੰਦ ਦੇਵ ਗਿਰੀ ਸੰਘ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਵ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ’ ਦੇ ਅਧੀਨ ਚੱਲਦੇ ‘ਰਾਮ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਤੀਰਥ ਕਸ਼ੇਤਰ ਟਰੱਸਟ’ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਗਪੁਰ ਸਥਿਤ ‘ਮਾਧਵ ਨੇਤਰਾਲਿਆ’ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬੋਰਡ ਦਾ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਦੱਸ ਦੇਈਏ ‘ਮਾਧਵ’ ਸ਼ਬਦ, ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੇ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਾਧਵ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਗੋਲਵਾਲਕਰ ਦੇ ਨਾਂ ’ਚੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
‘ਕੇਸਰ ਬੇਨ ਵੇਲਜੀ ਪੋਪਟ ਭਵਨ’ ਅਮਰੀਕਾ ’ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਸੰਸਥਾ ‘ਇੰਡੀਆ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਅਤੇ ਰਿਲੀਫ ਫੰਡ’ ਦੀ ਇਮਦਾਦ ਨਾਲ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਵੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ‘ਸੰਘ’ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਭਵਨ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (ਵੀ ਐਚ.ਪੀ.) ਦੀ ਅਮਰੀਕਾ ਸ਼ਾਖਾ ਨੇ ਵੀ ਫੰਡ ਭੇਜੇ ਹਨ। ‘ਜਨਕ ਮਦਨ ਗਰਲਜ ਹੋਸਟਲ’ ਨੂੰ ‘ਸੇਵਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ’ ਦੀ ਕੈਨੇਡਾ ਸ਼ਾਖਾ ਨੇ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਹੋਸਟਲ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਸਰਸੰਘਚਾਲਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਕੋਈ ਬਾਹਰੀ ਘੇਰੇ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਰੀਏ ਸੰਘ ਆਪਣਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ‘ਸੰਘ’ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ‘ਕੇਸ਼ਵ ਭਵਨ’ ਦੇ ਨਾਂਅ ਹੇਠ ਛੱਪਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਸੰਘ’ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੁਖੀ ਕੇਸ਼ਵ ਬਲੀਰਾਮ ਹੈਡਗੇਵਾਰ ਸੀ। ਕੇਸ਼ਵ ਭਵਨ, ਵੇਦ ਮੰਦਰ ’ਚ ਬੜੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਇੰਤਜ਼ਾਮਾਤ ਹਨ ਤੇ ਮੋਹਨ ਭਾਗਵਤ ਸਮੇਤ ‘ਸੰਘ’ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਆਗੂ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਠਹਿਰਦੇ ਹਨ। ‘ਸੰਘ’ ਦੀਆਂ ਅਕਸਰ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੰਦ ਕਮਰਾ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਬਾਬਤ ਕੁਝ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੰਘ ਦੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਹਿੰਦੂਤਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਕਹਿ ਕੇ ਪੱਲਾ ਝਾੜ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 21 ’ਚੋਂ 7 ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਹਮਦਰਦ ਟਰੱਸਟਾਂ ਕੋਲੋਂ ਜਾਂ ਕਾਰਪੋਰੇਟਾਂ ਕੋਲੋ ਦਾਨ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦਕਿ ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ‘ਐਫ.ਸੀ.ਆਰ. ਏ 2010’ ਅਧੀਨ ਫੰਡ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਖੋਜੀਆਂ ਨੇ ਸੰਘ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ’ਤੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘ਸੰਘੀ ਸੰਗਠਨਾਂ’ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਦਾ ਜੰਮੂ ਵਰਗਾ ਹੀ ਨੈਟਵਰਕ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 46 ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ’ਚ ਵੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚਾ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ। ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਫੇਰ ਕਾਰਿਆਵਾਹ (ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ) ਫੇਰ ਸੰਘਚਾਲਕ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ) ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀਆਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੀਆਂ ਸਬੰਧਤ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਭਰ ’ਚ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਵਿਦਿਆ ਭਾਰਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਪੰਜਾਬ ’ਚ ‘ਸਰਵ ਹਿਤਕਾਰੀ ਸ਼ਿਕਸ਼ਾ ਸੰਮਤੀ’ ਰੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਉਂ ਹੀ ਕਰਨਾਟਕ ’ਚ ‘ਸੇਵਾ ਭਾਰਤੀ’ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਹਿੰਦੂ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ’ ਤੇ ਝਾਰਖੰਡ ’ਚ ‘ਵਣਵਾਸੀ ਕਲਿਆਣ ਆਸ਼ਰਮ’ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਵਣਵਾਸੀ ਕਲਿਆਣ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ’ ਰੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਹੋਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਤੇ ਅੱਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਹੋਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜਸੀ ਢਾਂਚੇ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਢਾਂਚਾ ਹੈ। ਸੰਘ ਦੇ ‘ਥਿੰਕ ਟੈਂਕ’ ਦੀ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੋਂਦ ’ਚ ਆ ਚੁੱਕੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਵੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਵਧੇਰੇ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜਥੇਬੰਦਕ ਪਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪਸਾਰ ਤੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਫੰਡਾਂ ਦੀ ਖੇਡ
ਪਸਾਰ ਦਾ ਉਕਤ ਢੰਗ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਵੀ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹਾਊਸਟਨ, ਜਿੱਥੇ ‘ਹਾਊਡੀ ਮੋਦ’ ਨਾਮੀ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਮੋਦੀ ਨੇ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ‘ਅਬਕੀ ਬਾਰ ਟਰੰਪ ਸਰਕਾਰ’ ਦਾ ਨਾਹਰਾ ਲਾਇਆ ਸੀ, ਵਿਖੇ ਸੰਘ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਭਟੂਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ‘ਸਟਾਰ ਪਾਈਪ ਪ੍ਰੋਡਕਟਸ’ ਦਾ ਗੁਦਾਮ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਕੇਸ਼ਵ ਸਿਮਰਤੀ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਘ ਦੇ ਕਿਤਾਬਚਿਆਂ ’ਚ ‘ਕੇਸ਼ਵ ਸਿਮਰਤੀ’ ਸੰਘ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਬਰਾਂਚ ‘ਹਿੰਦੂ ਸੋਇਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ’(‘ਐਚ.ਐਸ ਐਸ’) ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਵੀ ਹੈ। ਰਮੇਸ਼ ਭਟੂਦਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ‘ਐਚ.ਐਸ.ਐਸ.’ ਦਾ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਵੀ.ਐਚ.ਪੀ. ਦੀ ਆਨਲਾਈਨ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸਦਾ ਇਹੀ ਪਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਐਚ.ਐਸ.ਐਸ. ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਵੀ, ਐਚ.ਪੀ. ਅੱਡੋ-ਅੱਡ ਸੰਗਠਨ ਮੰਨੇ ਜਾਣ? ਤਸਵੀਰ ਹੋਰ ਵੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ “# 4018, ਵੈਸਟ ਹਾਲੋ ਪਾਰਕਵੇਅ’’ ਅੱਧੀ ਦਰਜਨ ਹੋਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ‘ਸਵੈਸਾ’ ਜੋ ਮੋਦੀ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜੇ ਰਮੇਸ਼ ਭੁਟਾਡਾ ਦੀ ਸਹਿ ਸਥਾਪਨਾ ਵਾਲੀ ਯੋਗਾ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਗਰੇਟਰ ਹਾਊਸਟਨ ਦੇ ਹਿੰਦੂ’ ਨਾਂ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਜਥੇਬੰਦੀ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸੰਘ ਦੇ ਨਿਵੇਦਿਤਾ ਭਿਡੇ ਵਰਗੇ ਸਪੀਕਰ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਐਚ.ਐਸ.ਐਸ. ਵਲੋਂ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ‘ਸੇਵਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ’, ਜੋ ਅਣਜਾਣੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦਾਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਦਾ ਵੀ ਇਹੋ ਪਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਟਵਿੱਟਰ ਦੇ 2015 ਤੋਂ 2021 ਤੱਕ ਸੀ.ਈ.ਓ. ਰਹੇ ਜੈ ਡੋਰਸੀ ਤੋਂ 2021 ਵਿਚ 2.5 ਮਿਲੀਅਨ (25 ਲੱਖ) ਅਮਰੀਕਨ ਡਾਲਰ ਦੀ ਗਰਾਂਟ ਲਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੰਡਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਭਾਰਤ ਭੇਜਦੀ ਹੈ।
ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਭੂਟਾਡਾ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਰਾਜਕੋਟ ਵਿਚਲੀ ‘ਸਟਾਰ ਪਾਈਪ ਫਾਊਂਡਰੀ’ ਸੰਘ ਦੇ ਥਿੰਕ- ਟੈਂਕ ‘ਵਿਜ਼ਨ ਇੰਡੀਆ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ’ ਦੀ ਵੀ ਸਪਾਂਸਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਆਪਣਾ ਨਵਾਂ ਨਾਂ ‘ਰਿਸ਼ੀਹੁੱਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ’ ਰੱਖ ਕੇ ‘ਇੰਟੈਗਰਲ ਇਨਸਾਨੀ ਪਹਿਲ ਕਦਮੀ’ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਦੀਨ ਦਿਆਲ ਉਪਧਿਆਏ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਅੱਗੇ ਵਧਾਵੇਗੀ। ਭੂਟਾਡਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪੈਸਾ ‘ਹਿੰਦੂ ਅਮਰੀਕਨ ਪੋਲੀਟਕਲ ਐਕਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ’, ਜੋ ਅੱਗੋਂ ‘ਹਿੰਦੂ ਅਮਰੀਕਨ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ’ ਰਾਹੀਂ ਸੰਘ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਜੁਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਦੇ ਜਰੀਏ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ’ਚ ਵੀ ਝੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਮੇਸ਼ ਭੂਟਾਡਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਕਜ਼ਨ ਕਵਿਤਾ ਪਲੋਡ ਇਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਬੋਰਡ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। ਰਮੇਸ਼ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਬਾਬਾ ਰਾਮਦੇਵ ਦੀ ‘ਪਤੰਜਲੀ ਯੋਗਪੀਠ’ ਅਤੇ ਅੱਤ ਦਰਜ਼ੇ ਦੀ ਕੱਟੜ ਹਿੰਦੂ ਸੁਪਰਮੇਸੀ ਵਾਲੀ ਵਿਚਾਰਕ ਸਾਧਵੀ ਰਿਤੰਬਰਾ ਲਈ ਫੰਡ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾਉਂਦੀ ‘ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਪੀਠ’ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਘ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਆ ਕੇ ਕਈ ਟਰੇਨਿੰਗ ਕੈਂਪ ਲਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਲਗਭਗ 25 ਸਾਲ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੀ. ਪਰਮੇਸ਼ਵਰਨ ਨੇ ਕੇਰਲਾ ਵਿਖੇ ਸੰਘ ਦੇ ਪਰਚੇ ‘ਕੇਸਰੀ’ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤਿਰੁਵਨੰਥਾਪੁਰਮ ’ਚ ‘ਭਾਰਤੀਆ ਵਿਚਾਰ ਕੇਂਦਰ’ ਅਤੇ ਤ੍ਰੈਮਾਸਕ ਮੈਗਜੀਨ ‘ਪ੍ਰਗਤੀ’ ਤੇ ‘ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਰਤੀ ਹੈਰੀਟੇਜ ਫੋਰਮ’ ਨਾਂ ਦੇ ਥਿੰਕ ਟੈਂਕ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਕੇਰਲਾ ’ਚ ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਉਸਨੇ ‘ਗੀਤਾ ਸਵੈ ਅਧਿਆਏ ਸਮਿਤੀ’ ਵੀ ਗਠਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਸੰਘ ਵੱਲੋਂ, ਬੇਸ਼ਕ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਰਾਜਸੀ ਇਕਾਈ ਵਜੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਗੌਰ ਤਲਬ ਹਨ। ਕੇ. ਜਯਾਪ੍ਰਸਾਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘‘ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਸੰਘ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਤਾਂ ਸੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦੂਜਾ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।’’ ਆਦਿਵਾਸੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਸੰਘ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਐਮ.ਜੀ.ਚਿੱਤਕਾਰਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, “ਵਣਵਾਸੀ ਕਲਿਆਣ ਆਸ਼ਰਮ ਗੈਰ ਸਿਆਸੀ ਐਨ.ਜੀ.ਓ. ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਈਸਾਈਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦੀ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਧਰਮ ਬਦਲੀ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬਣੀ ਹੈ। ਸੰਘ ਇਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਤੇ ਟਰੇਨਿੰਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।’’ ਸੰਘ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਦੇਖਣ ਦੀ ਅਤਿ ਸੱਜੇ ਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਰੀਰਕ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਦੇ ਅੰਗ ਸਮਝ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਹੋ ਸਕੇ। ਸੰਗਠਨ- ਸੰਘ ਲਈ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦੇ ਸਾਧਨ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਦੋਵੇਂ ਹਨ। ਸੰਘ ਦਾ ਐਲਾਨਿਆ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੈ, ‘‘ਸੰਘ ਸਮਾਜ ਬਣੇਗਾ।’’ ਜੱਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਉਸ ਇਕਲੌਤੇ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ’ਚ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲੇ ਸੰਘ ਮੁਖੀ ਹੈਡਗੇਵਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ‘‘ਸੰਘ ਸਮਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਮਾਜ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਹੈ।’’ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਲਵਾਲਕਰ ਨੇ ਕਿਹ ਸੀ, ‘‘ਸੰਘ ਦਾ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਕਿ ਸੰਘ ਸਮਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਸੰਗਠਨ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਸਾਡਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਹੀ ਢਾਲਣ ਦਾ ਹੈ।’’ ਸੰਘ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਪੋਕਸਮੈਨ ਸੁਨੀਲ ਅੰਬੇਦਕਰ ਮੁਤਾਬਕ ‘ਸੰਘ ਨੈਟਵਰਕਸ (ਜਾਲਾਂ) ਦਾ ਨੈਟਵਰਕ (ਜਾਲ) ਹੈ। ਕਿੰਨੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ।’’
ਖੋਜੀ ਟੀਮ ਨੇ ਸੰਘ ਵਲੋਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਦਰਜ਼ਨ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਥੇਬੰਦਕ ਰਿਕਾਰਡ, ਜੀਵਨੀਆਂ, ਬਲੌਗ ਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪੋਸਟਾਂ ਨੂੰ ਖੰਘਾਲਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਹੋਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਲੱਭੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸੂਚਨਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਸੰਘ ਵਲੋਂ ਫੈਲਾਏ ਕਈ ਝੂਠਾਂ ’ਚੋਂ ਵੀ ਲੰਘਣਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਦੂਜੇ ਦਰਜ਼ੇ ਦੀਆਂ (ਸੈਕੰਡਰੀ) ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਲਿਸਟ ਆ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਘ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਲਿਟਰੇਚਰ, ਵਿੱਤੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ, ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਸੰਘ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਰੋਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤਸਦੀਕ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਥੇਬੰਦਕ ਬਿਆਨਾਂ ਜਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ’ਤੇ ਘੱਟ, ਜਦਕਿ ਸਾਂਝੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ, ਸਾਂਝੇ ਦਫਤਰਾਂ, ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ’ਤੇ ਵੱਧ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਿ੍ਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਨਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਘੀ ਨੈਟਵਰਕ ਦੀ ਕੋਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਫਰੀਦਾਬਾਦ ’ਚ ‘ਡੋਨੀ ਪੋਲੋ ਛਾਤਰਾਵਾਸ’ ’ਚ ਗੋਲਵਾਲਕਰ ਤੇ ਹੈਡਗੇਵਾਰ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ। ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸੰਘ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ’ਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਜੀਆਂ ਨੂੰ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿਚਲੇ ‘ਹਿੰਦੂ ਸੇਵਾਈ ਸੰਗਮ’ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਘ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਸੂਤਰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ’ਚ ਤਾਮਿਲ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਕਾਰਿਆਵਾਹ’ ਤੇ ਸਹਿ ਸੰਘਚਾਲਕ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਬੜੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਲੱਭੀਆਂ ਹਨ। ਫੇਰ ਖੋਜੀਆਂ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਸਾਲ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਅਕਾਦਮੀਸ਼ੀਅਨਾਂ, ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਜੁੜੇ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਉਪਰੰਤ ਲਿਸਟ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ-ਬੀਣ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੰਘ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 2500 ਹੈ। ਸੰਘ; ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਘੇਰੇ ਦੇ ਮਾਡਲ ’ਤੇ ਜਥੇਬੰਦ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕੋਰ ’ਚ ਵੀ.ਐਚ.ਪੀ., ਬੀਜੇਪੀ, ਵਣਵਾਸੀ ਕਲਿਆਣ ਆਸ਼ਰਮ (ਵੀ.ਕੇ.ਏ.), ਸੇਵਾ ਭਰਤੀ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਫੰਡ ਜੁਟਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਆਈ.ਡੀ.ਆਰ.ਐਫ. (ਇੰਡੀਆ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਐਂਡ ਰਿਲੀਫ ਫੰਡ) ਅਤੇ ‘ਸਪੋਰਟ ਏ ਚਾਈਲਡ ਯੂ.ਐਸ.ਏ.’ ਵਗੈਰਾ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਸੈਂਕੜੇ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਫੰਡ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੰਘ ਦੇ ਕੋਰ ’ਚ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਘ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਟਰੇਨਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਫਲ ਹੋਣ ’ਤੇ ਉਸਦੀ ਨੈਟਵਰਕ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਤੇ ਤਾਲਮੇਲ ਲਈ ਸੰਗਠਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਡਿਊਟੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਕਾਰੀ ਆਪ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਟਰੇਨਿੰਗ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੇ ਸੰਘ ਦੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਂਦਰੀ ਫੈਸਲੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ’ਚ ਨਵੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਤੇ ਨਵੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਬਨਾਉਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਮਾਰਚ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਦਿੱਖ ਲੋਕ ਤੇ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਘ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਭਾਗਾਂ ’ਚ ਆਪਾ-ਵਿਰੋਧੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ’ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਕੁੱਝ ਕਾਡਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾ ਦੀ ਜਨਤਕ ਇਕੱਠ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਬਰਾਂਚ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਟਰੇਨਿੰਗ ਵਿਧੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਘ ਦਾ ਕੁੱਝ ਸਟਾਫ਼ ਤੇ ਲਾਭਪਾਤਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੰਮ ਕਰਵਾ ਕੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਏ.ਬੀ.ਵੀ.ਪੀ., ਵੀ.ਕੇ.ਏ., ਬਜਰੰਗ ਦਲ, ਬੀਜੇਪੀ ਵਗੈਰਾ।
ਕੇਂਦਰੀ ਕੋਰ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਘੇਰੇ ਦੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ’ਚ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਸੰਘ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਭੰਬਲਭੂਸਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਤੋਂ ਪੱਲਾ ਝਾੜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਬੰਗਲੋਰ ਸਥਿਤ ‘ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਗੁਰੂਕੁਲ ਆਸ਼ਰਮ ਟਰੱਸਟ’, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ‘ਪਦਮ ਕੇਸ਼ਵ ਟਰੱਸਟ’, ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ‘ਡਾਕਟਰ ਮੁਖਰਜੀ ਸਿਮਰਤੀ ਨਿਆਸ’ ਆਦਿ ਇਸੇ ਕੈਟਾਗਰੀ ’ਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਗਲੀ ਕੈਟੇਗਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਕਹਿਰੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਬਣਾ ਕੇ, ਵਰਤ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ‘ਪੰਜਾਬ ਰਿਲੀਫ ਕਮੇਟੀ’, ‘ਬਸਤੁਹਾਰਾ ਸਹਾਇਤਾ ਕਮੇਟੀ’ , ‘ਮੌਰਵੀ ਰਿਲੀਫ ਕਮੇਟੀ’, ‘ਰਾਮ ਜਨਮਭੂਮੀ ਨਿਆਸ’, ‘ਜਨਜਾਤੀ ਸੁਰੱਕਸ਼ਾ ਮੰਚ’ (ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ’ਚ ਈਸਾਈ ਵਿਰੋਧੀ ਕੰਮਾਂ ਲਈ) ਆਦਿ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ ’ਚ ਜਾਤੀ ਵਿਤਕਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਨੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਅਮਰੀਕੀ ਦਲਿਤਾਂ ਤੇ ਬਹੁਜਨਾਂ ਲਈ “ਅੰਬੇਦਕਰ ਫੂਲੇ ਨੈਟਵਰਕ’’ ਵੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਹਿੰਦੂਆਂ ’ਤੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਹਾਏ-ਬੂ
ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਆਬਾਦੀ ’ਤੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਿੰਦੂਆਂ ’ਤੇ ਢਾਹੇ ਜਾਂਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਤੇ ਸਰਕਰੀ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਝੂਠੀ ਦੁਹਾਈ ਪਾਉਣਾ ਸੰਘੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਸ਼ੁਗਲ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।
ਫਰੰਟ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਫੰਡਿੰਗ, ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਜਥੇਬੰਦਕ ਢਾਂਚਾ ਤੇ ਉਪਰਲੀ ਅਥਾਰਟੀ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਡੋ-ਅੱਡ ਸੂਬਿਆਂ ’ਚ ਨਾਂ ਅੱਡ ਅੱਡ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਉੜੀਸਾ ’ਚ ‘ਉਤਕਲ ਬਿਪੰਨਾ ਸਹਾਇਤਾ ਸੰਮਤੀ’, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ’ਚ ‘ਜਨ ਕਲਿਆਣ ਸੰਮਤੀ’, ਤਰਿਪੁਰਾ ’ਚ ‘ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਸੇਵਾ ਨਿਆਸ’, ਉਤਰਾਖੰਡ ’ਚ ‘ਉਤਰਾਂਚਲ ਉੱਥਾਨ ਪਰਿਸ਼ਦ’, ਝਾਰਖੰਡ ’ਚ ‘ਵਨਾਂਚਲ ਸ਼ਿਕਸ਼ਾ ਸੰਮਤੀ’, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ’ਚ ‘ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਕੇਂਦਰ’, ਦਿੱਲੀ ’ਚ ‘ਸਮਰੱਥ ਸਿਕਸ਼ਾ ਸੰਮਤੀ’, ਪੰਜਾਬ ’ਚ ‘ਸਰਵ ਹਿੱਤਕਾਰੀ ਸਿਕਸ਼ਾ ਸੰਮਤੀ’ ਕੇਂਦਰੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਬਣੀ ਵਿੱਦਿਆ ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਨਾਂਅ ਹਨ।
ਖੋਜੀਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਗੁਪਤ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੀ ਲੱਭੀਆਂ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੰਘ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹਿੰਸਾ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸੰਘ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਲੁਕੋਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਖੁਦ ਵੀ ਲੁਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਆਪਣੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਜਾਗਰ ਨਾਲ ਸੰਘ ਦੇ ਵੱਕਾਰ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸੱਟ ਵੱਜਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਮਰਦਊਪੁਣੇ (ਦਬੰਗ) ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਹਿੰਦੂ ਜਾਗਰਣ ਮੰਚ’ ਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ‘ਸੈਨਾਵਾਂ’, ‘ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਰਕਸ਼ਾ ਸੰਮਤੀ’ ਤੇ ‘ਰਾਸ਼ਟ੍ਰੀਆ ਉਤਸਵ ਮੰਡਲ’ ਆਦਿ ਕੁੱਝ ਕੁ ਮਿਸਾਲਾਂ ਹਨ।
ਸਜਾਵਟੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ
ਸੰਘ ’ਤੇ ਫਿਰਕੂ ਹੋਣ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਅਕਸਰ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ’ਚ ਇਸਨੇ ਕੁੱਝ ਸਜਾਵਟੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਗੱਲੀਂ-ਬਾਤੀ ਕੰਮ ਸਾਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ 1983 ’ਚ ਬਣਿਆ ‘ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਰਸਤਾ ਮੰਚ’ ਇਹ 1981 ’ਚ ਮੀਨਾਕਸ਼ੀਪੁਰਮ ਦੇ ਦਲਿਤਾਂ ਵੱੱਲੋਂ ਇਸਲਾਮ ਅਪਨਾਉਣ ਉਪਰੰਤ) ਇਉਂ ਹੀ 1984 ਦੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ 1986 ’ਚ ‘ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ’ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। 2002 ’ਚ ਗੋਧਰਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ’ਚ ਗਿਣ-ਮਿਥ ਕੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਗੁਜਰਾਤ ਦੰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ‘ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਸ਼ਟਰੀਆ ਮੰਚ’ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਟਰੇਨਿੰਗ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ
ਸੰਘ ਨੇ ‘ਮਨੁੱਖੀ ਚਰਿੱਤਰ ਉਸਾਰੀ’ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮਿਥਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ! ਇਸ ’ਚ ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ, ਸੁਭਾਅ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਤੇ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਆਦਰਸ਼ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਢਾਲਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸ਼ਾਖਾ ਸਿਰਫ ਇਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਟਰੇਨਿੰਗ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਗੈਰ ਸੰਘੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਘੀਆਂ ’ਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਰਾਮ ਭਾਊ ਮਹਾਲਗੀ ਪਰਬੋਧਿਨੀ’ ਟਰੇਨਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੀਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ‘ਸੈਂਟਰਲ ਹਿੰਦੂ ਮਿਲਟਰੀ ਐਜੁਕੇਸ਼ਨ ਸੁਸਾਇਟੀ’ ਸੰਘੀ ਸਿਪਾਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੰਘ ਨੂੰ ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਸੰਘੀ ਜਨਰਲ ਹੋਣਗੇ। ‘ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਯੋਗਾ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਸਥਾ’ ਯੋਗਾ ਅਧਿਆਪਕ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ’ਚ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਯੋਗਾ ਦੀ ਸੌਫਟ ਤਾਕਤ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਗਿਆਨ ਉਤਪਾਦਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ
ਇਹ ਬੌਧਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਫੋਰਮ ਫਾਰ ਇੰਟੈਗਰੇਟਡ ਸਕਿਊਰਿਟੀ’, ‘ਫੋਰਮ ਫਾਰ ਸਟਰੈਟਜਿਕ ਐਂਡ ਸਕਿਊਰਿਟੀ ਸਟੱਡੀਜ਼’, ‘ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਟੱਡੀ ਸੈਂਟਰ’ ਤੇ ‘ਵੀ.ਆਈ.ਐਫ.’ (ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ) ਵਗੈਰਾ ਕੌਮੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੀਤੀ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੀ ਆਈ.ਐਫ., ਕਸ਼ਮੀਰ ’ਚ ਮਿਲਟਰੀ ਦਖਲ ਬਾਰੇ ਡਿਟੇਲ ’ਚ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦੇਵੇਗੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਇਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਲਈ ਕਰਨਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ‘ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ’ ‘ਭਾਰਤੀ ਵਿਚਾਰ ਕੇਂਦਰਮ’, ‘ਵਿਸ਼ਵ ਅਧਿਐਨ ਕੇਂਦਰ’, ‘ਦਿ੍ਰਸ਼ਟੀ ਇਸਤਰੀ ਅਧਿਐਨ ਪ੍ਰਬੋਧਨ ਕੇਂਦਰ’, ‘ਸੰਵਿਤ ਰਿਸਰਚ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ’, ‘ਦੀਨ ਦਿਆਲ ਸ਼ੋਧ ਸੰਸਥਾਨ’, ‘ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਪਾਲਿਸੀ ਸਟੱਡੀਜ਼’, ‘ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕਲਚਰਲ ਸੈਂਟਰ’ ਵਗੈਰਾ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸੰਘ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਘੇਰੇ ’ਚ ਵੀ ਕਈ ਸੰਗਠਨ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ, ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕਲਿਨਿਕ, ਬਲੱਡ ਬੈਂਕ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਕੂਲ, ਯਤੀਮਖਾਨੇ, ਕੋਹੜ ਦੇ ਇਲਾਜ਼ ਦੇ ਕਲਿਨਿਕ ਵਗੈਰਾ। ਇਹ ਉਥੇ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸੰਘ ਨੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਘ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਿੰਦੂਤਵੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਨਵੇਂ ਸਮਰਥਕਾਂ ’ਚ ਐਂਟਰੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਤਕਰਾਰ ਤੋਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸ਼ਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਜਿਸ ਢੰਗ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਗੁਟਨਿਰਲੇਪ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਚੌਧਰ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ, ਅਮਨ ਪਸੰਦ ਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਰੁਤਬਾ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ’ਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ ’ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਸਾਮਰਾਜੀ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਕਈ ਗਲਤ ਪੈਂਤੜੇ ਵੀ ਲਏ ਹਨ। ਲੋਕ ਚੀਨ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਜਿਸ਼ਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦੇ ਕੇ ਲੋਕ ਚੀਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸਹੇੜਨਾ ਅਮਰੀਕਨ ਦਬਾਅ ਦਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਭਾਈਵਾਲੀ ਦੇ ਚੌਖਟੇ ’ਚ ਹੀ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਤਬਾਹਕੁੰਨ ਸਿੱਟੇ ਅੱਜ ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਭੁਗਤ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੰਤੂ ਜੇਕਰ 2014 ਤੱਕ ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਘੋਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੌਮੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਨਵੇਂ ਆਜਾਦ ਹੋਏ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ’ਚ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਸਾਰਵਾਦੀ ਹੱਲਿਆਂ ਤੇ ਜੰਗ ਭੜਕਾਊ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ’ਚ ਭੁਗਤਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਵੀਅਤਨਾਮ, ਕਿਊਬਾ, ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਕੌਮੀ ਮੁਕਤੀ ਸੰਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ’ਚ ਨਿੱਤਰਨਾ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਪੈਂਤੜੇ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ, ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਹਾਮੀ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਖੁਦ ਮੁਖਤਿਆਰ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਨ ਦਾ ਮੁਦੱਈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੱਧਮ-ਸਿੱਧਾ ਅਰਥ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਅਮੀਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਕਾਰੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਪਸਾਰਵਾਦੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਕਬਜਾਕਰੂ ਹਥਕੰਡਿਆਂ ਦੀ ਡੱਟਵੀਂ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਭਾਵੇਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨੀਤੀ ਅੰਤਮ ਰੂਪ ’ਚ ਘਰੋਗੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਹੀ ਪਰਤਾਓ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵੱਲੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਵੈ ਨਿਰਭਰ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸਹਾਇਤਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਅਪਣਾਈ ਦੋਸਤਾਨਾ ਪਹੁੰਚ ਨੇ ਅਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਡੱਟਣ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਦਬਾਅ ਅੱਗੇ ਬੇਖੌਫ ਖਲੋਣ ’ਚ ਭਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਅਤੀਤ ’ਚ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਉਕਤ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਪੈਂਤੜੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੌਰਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਜੂਝਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅਦੁੱਤੀ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਸਦਕਾ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਉੱਗਮੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵੀ ਵਡੇਰਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਐਪਰ, ਅੱਜ ਹਾਲਾਤ ਡਾਢੀ ਫਿਕਰਮੰਦੀ ਵਾਲੇ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਲੜੇ ਗਏ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੌਰਾਨ ਫਿਰਕੇਦਾਰਾਨਾ ਫੁੱਟ ਪਾਉਣ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜੀਆਂ ਨੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਤਹਿਤ 1925 ’ਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੋਇਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ (ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.) ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਮਰਾਜੀ ਹੁਕਮਰਾਨ ਇਹੀ ਕੰਮ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੇ ਪੂਰਬਵਰਤੀ ਸੰਗਠਨ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾ ਸਭਾ ਰਾਹੀਂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੱਤਾ ’ਤੇ ਉਸੇ ਸੰਘ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਵਿੰਗ ਭਾਜਪਾ ਕਾਬਜ਼ ਹੈ। ਸਾਮਰਾਜ ਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਲੈਸ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਲਗਾਤਾਰ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰਕੂ ਲੀਹਾਂ ’ਤੇ ਵੰਡਣ ਦਾ ਹਰ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਦੀ ਈਨ ਮੰਨੀ ਸੀ। ਇਸ ਗੁਨਾਹ ਲਈ ਕੁਤਰਕ ਇਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ, “ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰਲਾ ਕਥਿਤ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਈਸਾਈ ਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਹਨ।’’
ਇਸ ਸੰਕੀਰਨ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਫਿਰਕੂ-ਫਾਸ਼ੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼-ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਫਿਰਕੂ ਜ਼ਹਿਰ ਘੋਲਦੀ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਤੇ ਇਸਦੇ ਜਥੇਬੰਦਕ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਹਿਤ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੇ ਮਾਨਵੀ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਪੂਰੀ-ਪੂਰੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੱਤਾ ’ਚ ਰਜਵਾੜਿਆਂ, ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਭਾਈਵਾਲੀ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਜਗੀਰੂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਨਾਂਹ ਪੱਖੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਅੱਜ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ, ਇਸਦੇ ਪੱਕੇ ਜੋਟੀਦਾਰ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਏਜੰਟ, ਪਿਛਾਖੜੀ ਤੇ ਜਗੀਰੂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਹਵਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਵੀ ਸੱਤਾ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਅਜਾਰੇਦਾਰ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ-ਜਗੀਰੂ ਜਮਾਤਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿਛਾਖੜੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਣ-ਫੁੱਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਸੰੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਫਿਰਕੂ-ਫਾਸ਼ੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਮਨਾਂ ’ਚ ਵਧੇ ਅਸੀਮ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ’ਚ ਉਕਤ ਪਿਛਾਖੜੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵੇਲਾ ਵਿਹਾ ਚੁੱਕੇ ਜਗੀਰੂ ਤੇ ਅਰਧ ਜਗੀਰੂ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਿਤ ਦਿਨ ਵਧ ਰਹੇ ਜਾਤੀਵਾਦੀ ਜੁਲਮ, ਅਮਰਵੇਲ ਵਾਂਗ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਹੌਲਨਾਕ ਹਿੰਸਕ ਵਾਰਦਾਤਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਈਸਾਈ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦਾ ਵਢਾਂਗਾ ਉਕਤ ਵਿਚਾਰ ਚੌਖਟੇ ਦੀ, ਦੇਣ ਹੈ।
ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੱਤਾ ਅੱਤ ਦੀ ਪਿੱਛਲ ਖੁਰੀ, ਸਾਮਰਾਜ ਪੱਖੀ ਫਿਰਕੂ ਸੰਸਥਾ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਔਲਾਦ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ’ਚ ਆ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਮ-ਦਾਮ-ਦੰਡ-ਭੇਦ ਦੀ ਨੀਤੀ ’ਤੇ ਚਲਦਿਆਂ ਸੰਘ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ’ਚ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਾਸ਼ਨਿਕ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਤੇ ਜਮਹੂਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਉਧਾਲ ਲਈਆਂ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜਬਰਦਸਤ ਜਥੇਬੰਦਕ ਪਸਾਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੀ ਸਾਮਰਾਜ ਪੱਖੀ, ਫਿਰਕੂ-ਫਾਸ਼ੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਮੰਤਕੀ ਸਿੱਟਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕਨ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ‘ਦਾਅਪੇਚਕ’ ਹੀ ਨਹੀਂ,ਬਲਕਿ ‘ਯੁੱਧਨੀਤਕ ਸਾਂਝ’ ਪਾ ਲਈ ਹੈ। ਭਾਵ ਅਸੀਂ ਵੱਡੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਰਾਜਸੀ-ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਸਾਮਰਾਜੀ ਹਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਨੱਥੀ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਾਈਵਾਲ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸਾਮਰਾਜੀਆਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਰਾਨ ਨਾਲ ਸਸਤਾ ਤੇਲ ਖ੍ਰੀਦਣ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨਾ ਕਰਨ ਪਿੱਛੇ ਅਮਰੀਕੀ ਦਬਾਅ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਜਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ, ਇਰਾਨ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਅਰਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਹਰ ਕੀਮਤ ’ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਹਥਠੋਕਾ ਹਕੂਮਤਾਂ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬਜ਼ਿੱਦ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਇਰਾਨ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਇਰਾਨ ’ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਉਥੋਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਦੀ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਇਰਾਨ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਸਬੰਧ ਬਨਾਉਣ ਤੇ ਦੁਵੱਲਾ ਵਿਉਪਾਰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਲਟਾ ਅਮਰੀਕੀ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਇਰਾਨ ਤੋਂ ਸਸਤਾ ਤੇਲ ਤੇ ਗੈਸ ਖਰੀਦਣ ਤੋਂ ਪਾਸਾ ਵੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਟਰੰਪ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਹੁਣ ਰੂਸ ਤੋਂ ਤੇਲ ਖ੍ਰੀਦਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਤੇ ਭਾਰੀ ਟੈਰਿਫ (ਟੈਕਸ) ਠੋਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਕੇ ਰੂਸ ਤੋਂ ਤੇਲ ਖਰੀਦਣਾ ਲਗਭਗ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ‘ਬਰਿਕਸ’ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਾਕੀ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ’ਚ ਅਮਰੀਕੀ ਬਲੈਕਮੇਲ ਦਾ ਡਟਵਾਂ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਵੱਲੋਂ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ’ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਹਿਸ਼ੀ ਹਮਲੇ ’ਚ ਗਾਜ਼ਾ ਪੱਟੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ 70 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਬੱਚੇ, ਬੁੁੱਢੇ, ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਆਮ ਲੋਕੀਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰਕੇ ਅਪਾਹਜ ਤੇ ਮਨੋਰੋਗੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਕੇ ਅਮਰੀਕਾ-ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਜੁੰਡਲੀ ਹੁਣ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਭੰਡਾਰ ਹੜੱਪ ਕੇ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਉਦਯੋਗ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਗੋਂਦਾਂ ਗੁੰਦ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪੂੰਜੀ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਜ਼ਰਵਾਣਿਆਂ ਦੇ ਇਸ ਨਸਲਘਾਤੀ ਹੱਲੇ ਦੀ ਅਮਰੀਕਨ ਸਾਮਰਾਜ ਤੇ ਨਾਟੋ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਇਮਦਾਦ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਦੁਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੋਦੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਨੂੰ ਆਜਾਦ ਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਜ਼ਰਾਇਲੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਹਾਕਮ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਨਾਲ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵਿਉਪਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਪੱਬਾਂ ਭਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨੀਤੀ ’ਤੇ ਲੱਗਾ ਕਾਲਾ ਧੱਬਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ’ਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਵੱਟਾ ਲਾਇਆ ਹੈ।
ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਤਹਿਤ ਵੈਨਜ਼ੁਏਲਾ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਉਥੋਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨਿਕੋਲਸ ਮਾਦੁਰਤੋ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਜ਼ਾਲਮਾਨਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੈਡ ਰੂਮ ’ਚੋਂ ਧੂਹ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਤੇ ਗਿ੍ਰਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦਿਆਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਘੁੰਮਾਇਆ। ਇੰਜ ਕਰਦਿਆਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਯੂਐਨਓ ਦੇ ਚਾਰਟਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਤੇ ਮਰਿਆਦਾਵਾਂ ਮਿੱਟੀ ’ਚ ਮਧੋਲ ਸੁੱਟੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ! ਹੁਣ ਟਰੰਪ ਇਕ ਪ੍ਰਭੁਸੱਤਾ ਸੰਪਨ, ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਡੈਨਮਾਰਕ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ’ਤੇ ਮੁਕੰਮਲ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਯੂਰਪੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਹਮਲੇ ਦਾ ਡਟਵਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਭਾਵੇਂ ਟਰੰਪ ਦੇ ਹਮਲਾਵਰ ਤੇਵਰ ਕੁੱਝ ਢਿੱਲੇ ਪਏ ਹਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਜੇ ਵੀ ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਸਮੁੱਚੇ ਯੂਰਪੀਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਭਰਿਆ ਵਤੀਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਹੀ ਟਰੰਪ ਨੇ ਕੈਨੇਡਾ ਨੂੰ ਵੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਇਕ ਸੂਬਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅੰਦਰ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਤੇ ਟਰੰਪ ਵਿਰੁੱਧ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤੀਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਲੱਗਣ ਦਾ ਖਤਰਾ ਵੀ ਬੜਾ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਟਰੰਪ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਵਸਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਚੁੱਪ ਵੱਟੀ ਰੱਖਣਾ, ਸਾਡੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਥੱਲੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀ ਅਜੋਕੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਦਾ ਮੰਤਕੀ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।
ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਕਦਰ ਅਮਰੀਕਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ’ਤੇ ਨੱਚ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਟਰੰਪ ਦੇ ਉਕਤ ਕਦਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਲੁਕਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਟਰੰਪ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸੇਧ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਾਮਰਾਜ ਪੱਖੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸਿਰਫ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਮੁੱਚੇ ਆਰਥਿਕ-ਰਾਜਸੀ ਨਿਰਣੇ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਏਕਤਾ-ਅਖੰਡਤਾ ਭਾਵ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾਅ ’ਤੇ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਜੇਕਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਾ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਮਿੱਤਰਤਾ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਤੋਂ ਵੀ ਬਦਤਰ ਹੈ, ਦੀ ਭਾਰੀ ਕੀਮਤ ਤਾਰਨੀ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਮਰੀਕਾ ਆਪਣੇ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਮਿੱਤਰ ਨਾਟੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਤੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਖੁਦ ਮੁਖਤਿਆਰੀ ਹੜੱਪ ਲੈਣ ਤੱਕ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਪੱਛੜੇ ਤੇ ਉਨਤੀਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ‘ਅਮਰੀਕੀ ਦੋਸਤੀ’ ਹੋਰ ਵੀ ਭਾਰੀ ਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਸਿਧ ਹੋਵੇਗੀ।
ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਪਾਈਆਂ ਯੁਧਨੀਤਕ ਸਾਂਝਾਂ ਤੋਂ ਮੋੜਾ ਕੱਟਣ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ’ਚ ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਪੱਖੀ ਪੈਂਤੜੇ ਠੱਲ੍ਹਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੋਕ ਲਾਮਬੰਦੀ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਤਕੜੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਲਹਿਰ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਆਰਥਿਕ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਵੈ ਨਿਰਭਰ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਰਨ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

• ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ

ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸੂਬੇ ਭਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ
ਨਕੋਦਰ : ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ (ਆਰ.ਐਮ.ਪੀ.ਆਈ.) ਵਲੋਂ ਸੱਦੀ ਸਿਆਸੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਸਾਥੀ ਸੁਖਦੇਵ ਦੱਤ ਬਾਂਕਾ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਕਾਮਰੇਡ ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ “ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਜੂਝ ਰਹੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਇਕਜੁੱਟਤਾ ਭੰਗ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਤੇ ਫਿਰਕੂ ਇਕਸੁਰਤਾ ਨੂੰ ਖੇਰੂੰ-ਖੇਰੂੰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਤਹਿਤ, 1925 ’ਚ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਾਕਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ‘ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੋਇਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ’ (ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.) ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਆਸ ਉੱਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ‘ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਿਰਮਾਣ’ ਜਾਂ ‘ਚਰਿਤਰ ਉੱਥਾਨ’ ਦੇ ਫਰਜ਼ੀ ਦਾਅਵੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ., ਦਰ ਹਕੀਕਤ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਹਿੰਦ ਵਾਸੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਘਿ੍ਰਣਾ ਫੈਲਾਉਣ ਅਤੇ ਫਿਰਕੂ ਵੰਡ ਤਿੱਖੀ ਕਰਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕੋਝੇ ਯਤਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਏਕਤਾ-ਅਖੰਡਤਾ ਦੇ ਜੜ੍ਹੀਂ ਤੇਲ ਦੇਣ ਦਾ ਕੰਮ ਰਿਹਾ ਹੈ।’’ ਕਾਮਰੇਡ ਪਾਸਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੀਆਂ ਇਹ ਵੰਡਪਾਊ ਕੁਚਾਲਾਂ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੌਰਾਨ ਕਾਇਮ ਹੋਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਰੋਈਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਦੀਆਂ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਘੱਟੇ ਰੋਲਣ ਦਾ ਜਰੀਆ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸਿਆਸੀ ਵਿੰਗ ਭਾਜਪਾ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸੱਤਾ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ., ਦੇਸ਼ ਦਾ ਜਮਹੂਰੀ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ, ਫੈਡਰਲ ਢਾਂਚਾ ਤਹਿਸ-ਨਹਿਸ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਤਰਜ਼ ਦਾ ਧਰਮ ਅਧਾਰਤ ਕੱਟੜ, ਪਿਛਾਖੜੀ ‘ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ’ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਤੇ ਭਾਜਪਾ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ-ਹਕੂਕ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਕਰਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਦਲਿਤਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀਂ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਦੀ ‘ਮਨੂੰ ਸਿਮਰਤੀ’ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸ਼ਨ ਪੱਧਤੀ ਵਜੋਂ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਤਰਲੋ-ਮੱਛੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਕਤ ਕੋਝੇ ਮਨਸੂਬੇ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਲਈ, ਸੰਘ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਖਰੂਦੀ ਟੋਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਈਸਾਈ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ, ਦਲਿਤਾਂ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ’ਤੇ ਅਸਹਿ ਤੇ ਅਕਹਿ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਹ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਥਿਤ ‘ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ’ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਰਾਹੀਂ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦਾ ਅਸਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਹਿੰਦੂ ਵਸੋਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਿਰਤੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਦੀ ਜਾਮਣੀ ਕਰਦਾ ਅਜੋਕਾ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ-ਜਗੀਰੂ ਨਿਜ਼ਾਮ ਸਦਾ ਲਈ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਸਾਥੀ ਪਾਸਲਾ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੇ ਫਿਰਕੂ-ਫਾਸ਼ੀ ਏਜੰਡੇ ਨੂੰ ਭਾਂਜ ਦੇਣ, ਸਾਮਰਾਜੀ ਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਤੇ ਦਾਬਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਘੜੀਆਂ, ਨਿੱਜੀਕਰਨ, ਉਦਾਰੀਕਰਨ, ਸੰਸਾਰੀਕਰਨ ਦੇ ਚੌਖਟੇ ਵਾਲੀਆਂ ਨਵ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਚੋਂਘ ਤੇ ਜਬਰ-ਵਿਤਕਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਵਾਲਾ ਸਮਾਨਤਾਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਨਵੀ ਸੰਗਰਾਮ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰ-ਕਿਸਾਨ ਏਕਾ ਕਾਇਮ ਕਰਦਿਆਂ ਬਿਜਲੀ ਸੋਧ ਬਿੱਲ 2025 ਅਤੇ ਬੀਜ ਬਿੱਲ ਸਮੇਤ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਰੋਧੀ ਹੱਲਿਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਤਕੜਾ ਆਵਾਮੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਉਸਾਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ।
ਸੂਬਾ ਸਕੱਤਰੇਤ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਾਥੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਹਰ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਕਿਰਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹਿੰਗਾਈ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਗਰੀਬੀ, ਕੰਗਾਲੀ, ਭੁਖਮਰੀ, ਇਕਸਾਰ ਤੇ ਮਿਆਰੀ ਸਿਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਅਸਲੋਂ ਘਾਟ, ਜਨਤਕ ਵੰਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ, ਹਵਾ-ਪਾਣੀ ਦੇ ਖਰਾਬੇ ਅਤੇ ਚੌਗਿਰਦੇ ਦੇ ਘਾਤਕ ਵਿਗਾੜ, ਅਸਾਧ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਘਾਤਕ ਮਹਾਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਬੇਰੋਕ ਵਾਧੇ ਆਦਿ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ’ਚ ਅੰਤਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕੇਂਦਰੀ ਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤਕ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਤਿੱਖਾ, ਬੱਝਵਾਂ ਲੋਕ ਯੁੱਧ ਛੇੜਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਸੂਬਾ ਸਕੱਤਰੇਤ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਾਥੀ ਸਰਬਜੀਤ ਮੁਠੱਡਾ, ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਜਲੰਧਰ-ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਸਾਥੀ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢੇਸੀ, ਸੂਬਾ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਨ ਮਨੋਹਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਕਾਇਮ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਬਿਲਗਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਮੇਜਰ ਸਿੰਘ ਖੁਰਲਾਪੁਰ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਮੰਚ ਸੰਚਾਲਕ ਦੇ ਫਰਜ ਸਾਥੀ ਦਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੁਲਾਰ ਨੇ ਅਦਾ ਕੀਤੇ।
ਸ਼ਾਹਕੋਟ : ‘ਮਨੂੰਵਾਦ ਭਜਾਓ ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਵਸਾਓ’ ਸਿਆਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਮੁਹਿੰਮ ਤਹਿਤ ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ (ਆਰਐਮਪੀਆਈ) ਵੱਲੋਂ ਮਲਸੀਆਂ ਵਿਖੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਿਆਸੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਸਰਵਸਾਥੀ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ, ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਿੱਲੀ ਚਹਾਰਮੀ, ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਥੰਮੂਵਾਲ ਅਤੇ ਰੀਨਾ ਰਾਣੀ ਕੋਟਲੀ ਗਾਜਰਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਕਾਮਰੇਡ ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗਿਆਨ ਦਾ ਤੀਸਰਾ ਨੇਤਰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਭਾਜਪਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਨਿਗੂਣੇ ਲਾਲਚਾਂ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਣਖ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸਵੈਮਾਨ ਨਾਲ ਜਿਉਣਾ ਹੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦਾ ਸਿਆਸੀ, ਸਮਾਜੀ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਰੁਤਬਾ – ਬੁਲੰਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸੱਤਾ ’ਤੇ 11 ਸਾਲ ਤੋਂ ਕਾਬਜ਼ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਣ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਸਹਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਪਾਸੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਇਨਸਾਫ ਪਸੰਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਬੱਝਵੇਂ ਹੰਭਲੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੂਬਾ ਸਕੱਤਰੇਤ ਮੈਂਬਰ ਕਾਮਰੇਡ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਹਰ ਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਮੰਗਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਰਵੱਈਏ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ। ਕਾਮਰੇਡ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਥੰਮੂਵਾਲ ਨੇ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸਭ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਕਾਮਰੇਡ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਤਹਿਸੀਲ ਸਕੱਤਰ ਆਰਐਮਪੀਆਈ ਨੇ ਸਟੇਜ ਸੰਚਾਲਨ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਛੋਹਿਆ। ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਮਨਰੇਗਾ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲਣ ਦੇ ਪੱਜ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇਂ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਬਿਜਲੀ ਸੋਧ ਬਿਲ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੇ 4 ਲੇਬਰ ਕੋਡ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਥੀ ਸੱਤਪਾਲ ਮੁਰੀਦਵਾਲ, ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ ਕੋਟਲੀ ਗਾਜਰਾਂ, ਮੰਗਤ ਲਾਲ ਬਲ, ਮੋਹਣ ਚਵਿੰਡਾ, ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ ਮਲਸੀਆਂ, ਵਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਮੰਢਾਲਾ, ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਸੰਢਾਵਾਲ ਤੇ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਥੰਮੂਵਾਲ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।

ਜਲੰਧਰ : ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ (ਆਰ.ਐਮ.ਪੀ.ਆਈ.) ਤਹਿਸੀਲ ਜਲੰਧਰ ਵੱਲੋਂ ਸੰਤੋਖਪੁਰਾ ਬਾਈਪਾਸ ਵਿਖੇ ਕਾਮਰੇਡ ਹਰੀਮੁਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕਾਨਫਰੰਸ ਨੂੰ ਆਰਐਮਪੀਆਈ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਕਾਮਰੇਡ ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠਲੀ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਜੂਨ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ-ਸਾਧਨਹੀਣ ਪੇਂਡੂ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਗਰੰਟੀ ਸ਼ੁਦਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮਗਨਰੇਗਾ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਸਿਰਫ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ “ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਆਜੀਵਕਾ ਗਾਰੰਟੀ ਮਿਸ਼ਨ (ਗ੍ਰਾਮੀਣ) ‘ਵੀ ਬੀ ਜੀ ਰਾਮ ਜੀ’ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਬਲਕਿ ਢਾਂਚਾਗਤ ਬਦਲਾਅ ਕਰਕੇ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਰੂਹ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਕੇ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਆਕਾ, ਦਲਿਤ ਵਿਰੋਧੀ ਮੰਦੀ ਸੋਚ ਦੇ ਮਾਲਕ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੀ ਮਗਨਰੇਗਾ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਦੀ ਚਿਰੋਕਣੀ ਮਨੂੰਵਾਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਪੂਰ ਚੜ੍ਹਾਈ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਘੋਰ ਗੁਰਬਤ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਹੰਢਾਅ ਰਹੇ ਪੇਂਡੂ ਕਿਰਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ, ਜਨ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ, ਦੇ ਭੁੱਖੇ ਮਰਨ ਦੀ ਨੌਬਤ ਆ ਜਾਵੇਗੀ।’’
ਸਾਥੀ ਪਾਸਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੇ ਲਹੂ ਵੀਟਵੇਂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਣਵਾਏ 44 ਕਿਰਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਕੇ 4 ਕੋਡ ਬਣਾ ਕੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹੱਕਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕਾਇਮ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਮਹੂਰੀ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ, ਫੈਡਰਲ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.-ਭਾਜਪਾ ਅਤੇ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਤੋੜ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੋਕ ਲਾਮਬੰਦੀ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਬੱਝਵੇਂ ਜਨ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਢਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਲਿਤਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਦੀ ਮਨੂੰ ਸਿਮਰਤੀ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਸ਼ਨ ਪੱਧਤੀ ਵਜੋਂ ਪੁਨਰ ਸਥਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਸੰਘ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਕੁਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜਣ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਘੋਲਾਂ ਵੱਲ ਪੇਸ਼ ਕਦਮੀ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੂਬਾ ਸਕੱਤਰੇਤ ਮੈਂਬਰ ਸਾਥੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਹਰ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਸਮੂਹ ਕਿਰਤੀ-ਕਿਸਾਨਾਂ, ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਮਿਹਨਤੀ ਵਰਗਾਂ ਵਲੋਂ ਬਿਜਲੀ ਸੋਧ ਬਿਲ 2025 ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਪਬਲਿਕ ਸੈਕਟਰ ਦੇ ਅਦਾਰੇ ਕੁਝ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ਖਿਲਾਫ ਜਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਸਾਥੀ ਬਲਦੇਵ ਨੂਰਪੁਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜਿਹੜੇ ਵਾਅਦੇ ਤੇ ਗਰੰਟੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਉਹ ਕੁੱਝ ਵੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਹੋਰਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖਾਂਬਰਾ, ਸੁਨੀਤਾ ਨੂਰਪੁਰੀ, ਪਾਰਵਤੀ, ਕੰਚਨ, ਸ਼ੰਭੂ ਚੌਹਾਨ, ਮੀਰਾਂ ਦੇਵੀ ਵੀ ਆਦਿ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।
ਫਿਲੌਰ : ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ‘ਮਨੂੰਵਾਦ ਭਜਾਓ-ਬੇਗ਼ਮਪੁਰਾ ਵਸਾਓ’ ਤਹਿਤ ਕੀਤੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਤਹਿਸੀਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਰਬਜੀਤ ਗੋਗਾ, ਕੁਲਜੀਤ ਫਿਲੌਰ, ਅਜੈ ਫਿਲੌਰ, ਕੁਲਦੀਪ ਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਮੰਗਾ ਸੰਗੋਵਾਲ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਕਾਮਰੇਡ ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਅਜਿਹੀ ਤਬਦੀਲੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਗ਼ਮ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਮਿਲਣ, ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਾਥੀ ਪਾਸਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਾਕਮ ਇਥੇ ਮਨੂੰਵਾਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਵਸਥਾ ਨੇ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪਹਿਲਾ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਰਤ ਕੋਡ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੱਸੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹਿੰਦੂ ਕਾਮਿਆਂ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਭਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਾਸਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਵਲੋਂ ‘ਮਨੂੰਵਾਦ ਭਜਾਓ-ਬੇਗ਼ਮਪੁਰਾ ਵਸਾਓ’ ਤਹਿਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਤੇ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਸਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਕਮ ਵਾਅਦਿਆਂ ਤੋਂ ਉਲਟ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਨਾ ਤਾਂ ਭਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਖਤਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਮਸਲੇ ਹੱਲ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਮੈਂਬਰ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਐੱਸਕੇਐੱਮ ਵਲੋਂ ਸੀਡ ਬਿੱਲ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਸੋਧ ਬਿੱਲ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਫੂਕ ਕੇ ਰੋਹ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਧੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਬਿੱਲ ਲੋਕ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਇਦੇ ਦੇਣ ਲਈ ਬਣਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਾਨਫਰੰਸ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਕੱਤਰ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢੇਸੀ ਅਤੇ ਸੂਬਾ ਸਕੱਤਰੇਤ ਮੈਂਬਰ ਡਾ. ਸਰਬਜੀਤ ਮੁਠੱਡਾ, ਸੂਬਾ ਕਮੇਟੀ ਮੈਂਬਰ ਪਰਮਜੀਤ ਰੰਧਾਵਾ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਬਿਲਗਾ ਨੇ ਵੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
ਆਰੰਭ ’ਚ ਕੁਲਦੀਪ ਫਿਲੌਰ ਨੇ ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਕਾਨਫਰੰਸ ਨੂੰ ਕਾਮਯਾਬ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਮਾਨਵਤਾ ਕਲਾ ਮੰਚ ਨਗਰ ਦੀ ਟੀਮ ਵਲੋਂ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਮੇਜਰ ਫਿਲੌਰ, ਬਨਾਰਸੀ ਦਾਸ, ਮੱਖਣ ਸੰਗਰਾਮੀ, ਅਮਿ੍ਰਤ ਪਾਲ ਨੰਗਲ, ਬਲਜਿੰਦਰ ਬੱਬੀ, ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿਲਗਾ, ਕੁਲਦੀਪ ਕੌੜਾ, ਨਿਰਮੋਲਕ ਸਿੰਘ, ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਅਮਰੀਕ ਰੁੜਕਾ, ਤਰਜਿੰਦਰ ਧਾਲੀਵਾਲ, ਜਸਬੀਰ ਭੋਲੀ ਆਦਿ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।
ਫਤਿਆਬਾਦ : ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ (ਆਰਐਮਪੀਆਈ) ਦੀ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਪਿੰਡ ਛਾਪੜੀ ਸਹਿਬ ਵਿੱਖੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ 350 ਸਾਲਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੱਗੂ, ਸੁਖਵੰਤ ਸਿੰਘ ਛਾਪੜੀ, ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਕੋਰ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਤਰਸੇਮ ਸਿੰਘ ਛਾਪੜੀ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਕਾਮਰੇਡ ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ ਨੇ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਪਣੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਜ਼ੁਲਮ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜਨ, ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰਤਾ ਅਧਾਰਿਤ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਾਕਮ ਆਰਐਸਐਸ ਦੇ ਖਤਰਨਾਕ ਏਜੰਡੇ ਤਹਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਫੈਲਾਅ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਿਸਾਂ ਤਹਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਕੀਦਿਆਂ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਾਤਪਾਤ ਅਧਾਰਿਤ ਮੰਨੂਵਾਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਠੋਸ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ।
ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੂਬਾ ਸਕੱਤਰ ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ ਜਾਮਾਰਾਏ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕੇ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਫੈਡਰਲ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਢਾਹ ਲਾ ਰਹੀ ਹੈ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖੋਹਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਧੱਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਡੈਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਖੋਹਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਕੱਤਰ ਮੁਖਤਾਰ ਸਿੰਘ ਮੱਲ੍ਹਾ, ਕੈਪਟਨ ਕਾਹਲਵਾਂ, ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਡੂਰ ਸਹਿਬ, ਮਾ. ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭਰੋਵਾਲ, ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਜਾਮਾਰਾਏ, ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਜੰਗ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ, ਨਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਤੁੜ, ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਭੈਲ, ਬਾਬਾ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੀਨੇਵਾਲ, ਸਰਪੰਚ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਸਟੇਜ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਫਰਜ਼ ਸੁਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਤੁੜ ਨੇ ਬਾਖੂਬੀ ਨਿਭਾਏ।
ਅਮਰਕੋਟ : ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ (ਆਰਐਮਪੀਆਈ) ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਯਿਸੂ ਮਸੀਹ ਦੇ ਜਨਮਦਿਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਲਾਜ਼ਰ ਲਾਖਣਾ, ਗੁਰਬੀਰ ਭੱਟੀ ਰਾਜੋਕੇ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਕਾਨਫਰੰਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੁੱਲ ਹਿੰਦ ਜਰਨਲ ਸਕੱਤਰ ਕਾਮਰੇਡ ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਅਡਾਨੀ ਅੰਬਾਨੀ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਸਾਥੀ ਪਾਸਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਫੁੱਟ ਪੈਂਦਾ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਜਮਹੂਰੀ ਢਾਂਚਾ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਆਧਾਰਿਤ ਕੱਟੜ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਰਐਸਐਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਮਨੂੰਵਾਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੀਤੀਗਤ ਰਾਜਸੀ ਬਦਲ ਉਸਾਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰਕੂ ਫਾਸੀ ਸੱਤਾ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।
ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੂਬਾ ਸਕੱਤਰ ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ ਜਾਮਾਰਾਏ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚਮਨ ਲਾਲ ਦਰਾਜਕੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ-ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇਣਾ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਪੰਚਾਇਤੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੰਜ ਪੰਜ ਮਰਲੇ ਦੇ ਪਲਾਟ ਅਲਾਟ ਕਰਕੇ ਦੇਣਾ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰੋਂ ਨਸ਼ੇ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਰਗੇ ਬੜੇ ਵੱਡੇ ਵਾਅਦੇ ਕੀਤੇ ਸੀ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਵਾਅਦੇ ਖੋਖਲੇ ਸਾਬਤ ਹੋਏ ਹਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਕਿਸਾਨੀ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਜਥੇਬੰਦਕ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਰਿਪੋਰਟ : ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲਾ

‘ਮਨੂੰਵਾਦ ਭਜਾਓ ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਵਸਾਓ’ ਮੁਹਿੰਮ ਤਹਿਤ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ
ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ (ਆਰ.ਐਮ.ਪੀ.ਆਈ.) ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ ਵਲੋਂ 28 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ‘ਮਨੂੰਵਾਦ ਭਜਾਓ ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਵਸਾਓ’ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਤਹਿਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਮੇਟੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪਿੰਡਾਂ-ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਮੁਹੱਲਿਆਂ ’ਚ ਭਰਵੇਂ ਇਕੱਠ ਕਰਕੇ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕਿਰਤੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਦਲਿਤ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਖਾਸਾ ਨਰੋਆ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਿਆ ਹੈ।
ਜਿਲ੍ਹੇਵਾਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ :
ਬਠਿੰਡਾ : ਬੀੜ ਬਹਿਮਣ, ਗਹਿਰੀ ਬੁੱਟਰ, ਚੱਕ ਰੁਲਦੂ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ, ਪਥਰਾਲਾ, ਗਿੱਦੜ, ਗੰਗਾ, ਪੂਹਲੀ, ਦਾਨੇ ਕਾ ਚੱਕ, ਜੰਗੀਰਾਣਾ, ਝੁੰਬਾ, ਤਿਉਣਾ, ਦਿਓਣ, ਤੁੰਗਵਾਲੀ, ਚੁੱਘੇ ਖੁਰਦ ਵਿਖੇ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਦਿਨ ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਜਲੰਧਰ : ਰੁੜਕਾ ਕਲਾਂ, ਫਿਲੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੁਹੱਲਾ ਸੰਤੋਖਪੁਰਾ, ਜਮਸ਼ੇਰ ਖਾਸ, ਮਾਹੂੰਵਾਲ, ਨਕੋਦਰ ਵਿਖੇ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਤਰਨਤਾਰਨ : ਤੁੜ, ਜਵੰਧਾ ਕਲਾਂ, ਦੋਬੁਰਜੀ ਵਿਖੇ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ : ਮੁਕੰਦਪੁਰ, ਬੀਕਾ, ਜਗਤਪੁਰ, ਬਘੌਰਾ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਹੋਈਆਂ।
ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ-ਪਠਾਨਕੋਟ : ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਛਿੱਤ, ਸੰਦਲਪੁਰ, ਕੋਟਲੀ, ਖੋਜਕੀ ਚੱਕ, ਦੋਸਤਪੁਰ ਪਿੰਡਾਂ ਕਸਬਾ ਸਰਨਾ ਦੇ ਮੁਹੱਲਾ ਮੇਘਾ ’ਚ ਭਰਵੇਂ ਇਕੱਠ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਰੋਪੜ : ਝਿੰਜੜੀ, ਖੇੜੀ, ਫਤਹਿਪੁਰ ਭੰਗਾਲਾ ਵਿਖੇ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਰੋੜਕੀ (ਮਾਨਸਾ), ਕੋਟਕਪੂਰਾ (ਫਰੀਦਕੋਟ), ਖੂਹੀਆਂ ਸਰਵਰ (ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ) ਵਿਖੇ ਜਨਰਲ ਬਾਡੀ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਰਿਪੋਰਟ : ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ

ਦਿਹਾਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਭਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ’ਚ ਫੂਕੇ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪੁਤਲੇ
ਜਲੰਧਰ : ਮਗਨਰੇਗਾ ਐਕਟ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲਣ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਬੇਲੋੜੇ ਬਦਲਾਅ ਕਰਕੇ ਅਰਥਹੀਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਿਰਤੀ ਮਾਰੂ ਹੱਲੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਦਿਹਾਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਭਾ ਵਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ’ਚ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪੁਤਲੇ ਫੂਕੇ ਗਏ ਹਨ। ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਥਾਈਂ ਹੋਏ ਪੁਤਲਾ ਫੂਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਭਰਾਤਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ‘ਮਨਰੇਗਾ ਵਰਕਰਸ ਯੂਨੀਅਨ ਪੰਜਾਬ’ ਅਤੇ ‘ਸੀਟੀਯੂ ਪੰਜਾਬ’ ਨੇ ਵੀ ਭਰਵਾਂ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ, ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸਭਾ ਦੇ ਸੂਬਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਾਥੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਹਰ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸਾਥੀ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾਊਦ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨਵਾਂ ਪਿੰਡ, ਦੀਪਕ ਠਾਕਰ, ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਪੰਡੋਰੀ, ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਟਾਂਡਾ, ਚਮਨ ਲਾਲ ਦਰਾਜਕੇ, ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਪੰਡੋਰੀ, ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਦਾਊਦ, ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰ, ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ, ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ, ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੱਸੇਆਣਾ, ਬਲਕਾਰ ਔਲਖ, ਗੁਰਤੇਜ ਸਿੰਘ ਹਰੀ ਨੌ, ਵੀਰ ਇੰਦਰ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੁਰੀ, ਗਗਨਦੀਪ ਕੌਰ, ਜੱਗਾ ਸਿੰਘ ਖੂਹੀਆਂ ਸਰਵਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨਕ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪੁਤਲਾ ਫੂਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਮਨਰੇਗਾ ਐਕਟ ’ਚ ਕੀਤੀਆਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਿਰੋਧੀ ਸੋਧਾਂ ਤਰੁੰਤ ਵਾਪਸ ਲਈਆਂ ਜਾਣ, ਮਨਰੇਗਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰੂਪ ਬਹਾਲ ਕਰਕੇ ਮਨਰੇਗਾ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸਾਲ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਦਿਹਾੜੀ ਸੱਤ ਸੌ ਰੁਪਏ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਮਨਰੇਗਾ ਤਹਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੰਮ ਦੇ ਬਕਾਏ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ। ਸੂਬਾ ਕੇਂਦਰ ’ਤੇ ਪੁੱਜੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਫਰੀਦਕੋਟ, ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ, ਪਠਾਨਕੋਟ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਤਰਨਤਾਰਨ, ਕਪੂਰਥਲਾ, ਜਲੰਧਰ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਆਦਿ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ’ਚ ਅਨੇਕਾਂ ਥਾਂਵਾ ’ਤੇ ਪੁਤਲੇ ਫੂਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸਭਾ ਦੇ ਸੂਬਾਈ ਪ੍ਰੈਸ ਸਕੱਤਰ ਸਾਥੀ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੂਰਪੁਰੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਜ਼ਦੂਰ ਇਕੱਠਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਪਰੋਕਤ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਸਦਕਾ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗਰੰਟੀ ਸ਼ੁਦਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇਣ ਲਈ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠਲੀ ਯੂਪੀਏ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਮਨਰੇਗਾ ਐਕਟ ਦੀਆਂ ਅਜੋਕੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਧੱਜੀਆਂ ਉਡਾਉਦਿਆਂ ਪੇਂਡੂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲ ਸਰਾਸਰ ਧੱਕਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੇਂਡੂ ਕਿਰਤੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਕੰਮ ਮੰਗਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਖੋਹ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਆਕਾਂਵਾ ਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਲੋਟੂਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਆਕਾ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੇ ਹਿੰਦੂਤਵੀ ਅਜੰਡੇ ਤਹਿਤ ਮਨਰੇਗਾ ਦਾ ਨਾ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਬਦਲਿਆ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਐਕਟ ’ਚ ਘਾਤਕ ਤਰਮੀਮਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੁਣ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਮੰਗ ਸਕਣਗੇ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਨਾ ਦੇਣਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵੱਸ ਹੋਵੇਗਾ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਪੁਚਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਲਏ ਜਾ ਰਹੇ ਮਜ਼ਦੂਰ-ਕਿਸਾਨ ਵਿਰੋਧੀ ਫੈਸਲਿਆਂ ਦਾ ਡੱਟਵਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ (ਆਰਐਮਪੀਆਈ) ਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਮੇਟੀ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ-ਪਠਾਨਕੋਟ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਫੂਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਰਿਪੋਰਟ : ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ

ਮਗਨਰੇਗਾ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰੋਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ
“ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੀ ਸੇਧ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਚਲਾ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੁਰਬਤ ਮਾਰੇ ਬੇਜਮੀਨੇ-ਸਾਧਨਹੀਣ ਪੇਂਡੂ ਕਿਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਗਰੰਟੀਸ਼ੁਦਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਿੰਦੇ ਮਨਰੇਗਾ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਸਿਰਫ ਨਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ, ਬਲਕਿ ਢਾਂਚਾਗਤ ਬਦਲਾਅ ਕਰਕੇ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਰੂਹ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਘੋਰ ਗੁਰਬਤ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਹੰਢਾ ਰਹੇ ਪੇਂਡੂ ਕਿਰਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚੋਂ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ, ਜਨ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ, ਦੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਹੋਣ ਅਤੇ ਭੁੱਖੇ ਮਰਨ ਦੀ ਨੌਬਤ ਆ ਗਈ ਹੈ।’’ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ, ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਔਰਤਾਂ ਸਮੇਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸੈਂਕੜੇ ਮਨਰੇਗਾ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਜਮਹੂਰੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਨਾਮਵਰ ਆਗੂ ਸਾਥੀ ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਸਾਥੀ ਪਾਸਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਦਲਿਤ ਵਿਰੋਧੀ ਮੰਦੀ ਸੋਚ ਦੇ ਮਾਲਕ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਆਕਾ, ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੀ ਮਗਨਰੇਗਾ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਦੀ ਚਿਰੋਕਣੀ ਮਨੂੰਵਾਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ ਪੂਰ ਚੜ੍ਹਾਈ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਸੱਚੇ-ਸੁਚੇ ਪੇਂਡੂ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹਥਿਆਰੇ ਕਰਕੇ ਧਨਾਢਾਂ, ਕਾਰਖਾਨੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਰਹਿਮੋ-ਕਰਮ ’ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਦੇ ਘੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਨਰੇਗਾ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਹਰ ਹਾਲਤ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
ਇਸ ਮੌਕੇ “ਮਨਰੇਗਾ ਵਰਕਰਸ ਯੂਨੀਅਨ ਪੰਜਾਬ’’ ਦੇ ਸੂਬਾਈ ਆਗੂਆਂ ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਥੰਮੂਵਾਲ, ਸੱਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸਹੋਤਾ, ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਬਾਲੋ ਕੀ, ਯੂਸਫ਼ ਮਸੀਹ ਅਤੇ ਬਲਰਾਜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਖਤ ਰੋਸ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਕਰੜੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਬੇਸ਼ਕ ਉਕਤ ਬਿਲ ਸਦਨ ’ਚੋਂ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਪਾਸ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਮਨਰੇਗਾ ਕਿਰਤੀ ਆਪਣੇ ਤਿੱਖੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਕਿਰਤੀ ਮਾਰੂ, ਦਲਿਤ ਵਿਰੋਧੀ ਹੱਲੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਤੋੜ ਜਵਾਬ ਦੇਣਗੇ।
ਪਿਛੋਂ ਰੋਹ ’ਚ ਆਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਨਰੇਗਾ ਕਾਮਿਆਂ ਨੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਨਾਹਰੇਬਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਬੀਐਮਸੀ ਚੌਂਕ ਵਿਖੇ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਵੀ ਫੂਕਿਆ। ਰਿਪੋਰਟ : ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲਾ
ਸ਼ਹੀਦ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਪਠਾਨੀਆ ਕਿਰਤੀ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਢੀ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ
ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਢੀ : ਥੀਨ ਡੈਮ ਕਰਮਚਾਰੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਸ਼ਹੀਦ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਪਠਾਨੀਆ ਕਿਰਤੀ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਢੀ ਦਾ ਰਸਮੀ ਉਦਘਾਟਨ ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ (ਆਰ.ਐਮ.ਪੀ.ਆਈ.) ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਕਾਮਰੇਡ ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ ਵਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਾਮਰੇਡ ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ ਨੇ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿਰਤੀ ਕੇਂਦਰ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਨਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਭਰਨ ’ਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਪਬਲਿਕ ਸੈਕਟਰ, ਜੰਗਲ, ਜ਼ਮੀਨ ਹੋਰ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਲੁਟਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਨੀਤੀ ਤਹਿਤ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਧਰਮਾਂ-ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ’ਤੇ ਲੜਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਰਤ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਚਾਰ ਕੋਡਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਕੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਉਪਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਬਿਜਲੀ ਐਕਟ 2025 ਨਵਾਂ ਬਿਜਲੀ ਸੋਧ ਬਿੱਲ ਲਿਆ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਸੀਲੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਰ.ਐਮ.ਪੀ.ਆਈ. ਦੇ ਸੂਬਾ ਸਕੱਤਰ ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ ਜਾਮਾਰਾਏ, ਸੀ.ਟੀ.ਯੂ.ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੂਬਾ ਜਰਨਲ ਸਕੱਤਰ ਕਾਮਰੇਡ ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ, ਜਮਹੂਰੀ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸੂਬਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਡਾ. ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਅਜਨਾਲਾ, ਥੀਨ ਡੈਮ ਵਰਕਰ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ, ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਘੋਹ, ਮਾਸਟਰ ਸੁਭਾਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ, ਜਨਕ ਰਾਜ, ਸਕੱਤਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਆਗੂ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।
ਰਿਪੋਰਟ : ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲਾ
ਰੈਡੀਕਲ ਸੂਝ ਵਾਲਾ ਯੁਵਕ ਸੰਗਠਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ 10 ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਆਗੂ
ਜਲੰਧਰ : ‘ਸ਼ਹੀਦ ਸਰਵਨ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟਰੱਸਟ ਬਿਲੰਡਿੰਗ’ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ 20-21 ਦਸੰਬਰ 2025 ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਦੋ-ਰੋਜ਼ਾ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਦੇਸ਼ ਦੇ 10 ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਯੁਵਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ’ਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਨੌਜਵਾਨ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਭਰਵੀਂ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਕੁੱਲ ਹਿੰਦ ਪੱਧਰ ਦੀ ਨਵੀਂ ਨੌਜਵਾਨ ਜਥੇਬੰਦੀ ਗਠਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਲਿਆ ਹੈ।
ਨਵੇਂ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਸਥਾਪਨਾ 11-13 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਕੁਲ ਹਿੰਦ ਪੱਧਰ ਦਾ ਡੈਲੀਗੇਟ ਅਜਲਾਸ ਸੱਦ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੇਠਾਂ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਮੇਟੀਆਂ ਚੁਣ ਕੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਪੁਡੁਚੇਰੀ, ਆਂਧਰਾ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ, ਕੇਰਲਾ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਬਿਹਾਰ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਯੂਨਿਟ ਚੁਣੇ ਜਾਣਗੇ। ਉਕਤ ਸਮੁੱਚੀ ਪ੍ਰੀਕਿ੍ਰਆ ਸਫਲਤਾ ਪੂਰਵਕ ਸਿਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਐਲਾਨਨਾਮੇ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਮੇਟੀ ਵੀ ਚੁਣੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਮਾਨਵੀ ਸੋਚ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਯੋਧਿਆਂ ਤੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕਾਂ, ਗਦਰੀ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ-ਇ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਲੋਂ ਚਿਤਵਿਆ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਅਤੇ ਜਬਰ-ਵਿਤਕਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਮਾਨਤਾਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਜੂਝਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸੰਗਠਨ ਹਨੇਰਬਿਰਤੀਵਾਦ ਤੇ ਫੁੱਟਪਾਊ ਵਿਚਾਰ ਚੌਖਟੇ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਲਈ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਹੇਗਾ। ਮੀਟਿੰਗ ਵਲੋਂ 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ-ਇ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ, ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ ਦੇਸ਼ ਭਰ ’ਚ “ਸਾਮਰਾਜੀ ਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਲੁੱਟ ਤੇ ਦਾਬੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੀ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜ ਤੇ ਫਿਰਕੂ-ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਨੂੰ ਭਾਂਜ ਦੇਣ ਦਾ ਜਨ ਸੰਗਰਾਮ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕਰਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦਿਵਸ’’ ਵਜੋਂ ਵਸੀਹ ਪੈਮਾਨੇ ’ਤੇ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਿਨ ਪਿੰਡਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ-ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ’ਚ ਮੀਟਿੰਗਾਂ, ਰੈਲੀਆਂ, ਝੰਡਾ ਮਾਰਚ, ਸੈਮੀਨਾਰ, ਕਨਵੈਨਸ਼ਨਾਂ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਮੀਟਿੰਗ ਵਲੋਂ ਨੇੜ ਭਵਿੱਖ ’ਚ ‘ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਸਾਨ ਮੋਰਚਾ’ ਅਤੇ ‘ਕੇਂਦਰੀ ਟ੍ਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਮੰਚ’ ਵਲੋਂ ਲੜੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਘੋਲਾਂ ’ਚ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੋਰਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਧਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਵਨਮ ਸੁਧਾਕਰ, ਸੁਭਾਨੀ ਸੱਈਦ, ਰਾਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਯਾਦਵ, ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਵਿਲਾਸ ਮੇਧਾ, ਐਡਵੋਕੇਟ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਲੀਕਾ, ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲੋਹਗੜ੍ਹ, ਅਜੈ ਫਿਲੌਰ ਨੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖੇ। ਰਿਪੋਰਟ : ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ
ਵਿਲੱਖਣ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤੀ ਸਮਾਰੋਹ
ਕੋਟਕਪੂਰਾ : ਪਸਸਫ 1406-22ਬੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸੂਬਾਈ ਆਗੂ, ਜੇਪੀਐਮਓ ਫਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਨਵੀਨਰ, ‘ਪੰਜਾਬ ਮੰਡੀ ਬੋਰਡ ਵਰਕਰਜ ਯੂਨੀਅਨ ਪੰਜਾਬ’ ਦੇ ਸੂਬਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀਰਇੰਦਰ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੁਰੀ, ਲਗਭਗ 39 ਸਾਲ 8 ਮਹੀਨੇ 6 ਦਿਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਕੇ ਮੰਡੀ ਬੋਰਡ ਚੋਂ ਬਤੌਰ ਸੁਪਰਵਾਈਜਰ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਵਿਲੱਖਣ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੰਘੀ 4 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੈਲੇਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤੀ ਸਮਾਰੋਹ ਇਕ ਬੇਹੱਦ ਸੰਜੀਦਾ ਰਾਜਸੀ-ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਹੋ ਨਿੱਬੜਿਆ।
ਇਸ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੁਲਾਰੇ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਮਹੂਰੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਨਾਮਵਰ ਆਗੂ ਸਾਥੀ ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ ਨੇ ਦੇਸ਼-ਦੁਨੀਆ ਤੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹਾਲਾਤ, ਹਾਕਮਾਂ ਜਮਾਤਾਂ ਦੀ ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ ਤੇ ਬੇਰਹਿਮ ਲੁੱਟ ਕਾਰਨ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਆਵਾਮ ਦੀਆਂ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਨਿੱਘਰ ਰਹੀਆਂ ਜੀਵਨ ਹਾਲਤਾਂ, ਫਿਰਕੂ-ਫੁਟ ਪਾਊ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਦੇ ਕੋਝੇ ਮਨਸੂਬਿਆਂ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਅਪਰਾਧ ਜਿਹੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਲਾਹਣਤਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਹਾਜ਼ਰੀਨ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਸਾਥੀ ਪਾਸਲਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਨਰੋਏ ਵਿਰਸੇ, ਨਾਬਰੀ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਦੀਨ-ਦੁਖੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਜੂਝ ਮਰਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਵਾਇਤਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਵਕ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਸਾਥੀ ਪੁਰੀ ਨੂੰ ਨਰੋਏ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸਪੀਕਰ ਕੁਲਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਂ, ਪਸਸਫ ਦੇ ਸੂਬਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਤੇ ਸਕੱਤਰ ਤੀਰਥ ਸਿੰਘ ਬਾਸੀ ਤੇ ਜਤਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ, ਜੇਪੀਐਮਓ ਦੇ ਸੂਬਾਈ ਆਗੂ ਸਾਥੀ ਮਾਹੀਪਾਲ, ਦਿਹਾਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਭਾ ਦੇ ਸੂਬਾਈ ਸਹਾਇਕ ਸਕੱਤਰ ਸਾਥੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੰਦਗੜ੍ਹ, ਮੰਡੀ ਬੋਰਡ ਫਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਬਿਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਐਸਕੇਐਮ ਦੇ ਆਗੂ ਸਮਸੇਰ ਸਿੰਘ ਕਿੰਗਰਾ ਤੇ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਪੀ.ਡਬਲਿਊ.ਡੀ. ਫੀਲਡ ਐਂਡ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਰਕਰਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਫੁੰਮਣ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਤੇਜ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ, ਗੁਰਤੇਜ ਸਿੰਘ ਹਰੀਨੌ, ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ, ਮੋਹਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੁਰੀ, ਸਿਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ, ਗੋਪਾਲ ਚੰਦ ਵੀ ਉਚੇਚੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਮੰਚ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਪੈਨਸ਼ਨਰ ਆਗੂ ਪ੍ਰੇਮ ਚਾਵਲਾ ਨੇ ਬਾਖੂਬੀ ਚਲਾਈ। ਦਰਜਨਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਸਾਥੀ ਵੀਰਇੰਦਰ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੁਰੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ ਭੁੱਲਰ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਤੇ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਯੂਨੀਅਨ ਵੱਲੋਂ ਧਰਨਾ
ਤਰਨ ਤਾਰਨ : ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਰੇਹੜੀ ਯੂਨੀਅਨ ਵੱਲੋ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਵਿਰੁੱਧ ਸੈਂਕੜੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ’ਤੇ ਲੱਗੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਰੇੜੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ ਸਰਦਾਰ ਲਾਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ ਦੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪੱਟੀ ਤੇ ਧਰਨਾ ਲਾ ਕੇ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਗਵਾਈ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਆਗੂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਨਛੱਤਰ ਸਿੰਘ, ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ, ਮੇਜਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਧਰਨਾਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸੀਟੀਯੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੂਬਾਈ ਆਗੂ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਪੰਡੋਰੀ, ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੌਜਵਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸੂਬਾਈ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੁਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਤੁੜ, ਸੀਟੀਯੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੂਬਾਈ ਆਗੂ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ, ਜਮਹੂਰੀ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਆਗੂ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਫੈਲੋਕੇ, ਮਨਰੇਗਾ ਵਰਕਰਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਟੌਲ ਨੇ ਬੋਲਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ’ਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਰੁਪਏ ਲਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਰੇੜੀ ਬਣਾਏ ਹਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਰੇੜੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਤੰਗ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਧਰਨਾ ਵਿੱਚ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ’ਤੇ ਲੱਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਬੰਦ ਨਾ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ ਆਪਣੇ ਪੁਲਿਸ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਹਦਾਇਤ ਕਰਨ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨਾ ਤੁਰੰਤ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
ਰਿਪੋਰਟ: ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲਾ/ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ

ਰਵੀ ਕੰਵਰ

ਪੁਰਤਗਾਲ : ਕਿਰਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਹੋਈ ਸਫਲ ਆਮ ਹੜਤਾਲ
ਯੂਰਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ’ਚ, ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਸਿਆ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੇਸ਼ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਜ਼ਹਾਜੀਆਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਹਾਜੀਆਂ ਨੇ ਹੀ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ’ਚ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਫਰੀਕਾ ਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਤਾਈਂ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। 15ਵੀਂ ਸਦੀ ’ਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੋਜ ’ਚ ਨਿਕਲਿਆ ਵਾਸਕੋ ਡੀ ਗਾਮਾ ਵੀ ਇਸੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੂਬੇ ਗੋਆ ਅਤੇ ਦਮਨ-ਦਿਉ 1961 ਤੱਕ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਬਸਤੀ ਰਹੇ ਸਨ। 1999 ਵਿਚ ਮਕਾਊ ਨੂੰ ਚੀਨ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਨਾਲ ਇਸਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ 20 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਅਜੇ ਵੀ ਇਕ ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਕੁ ਵਧੇਰੇ ਵਸੋਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।
ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਨੇ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਿਚ ਸੋਧਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਤਜ਼ਵੀਜ ਵਿਰੁੱਧ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਲੰਘੀ 11 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਇਕ ਲਾਮਿਸਾਲ ਸਫਲ ਆਮ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। 30 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਇਸ ਸਨਅਤੀ ਐਕਸ਼ਨ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਹੜਤਾਲ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਬਾਖੂਬੀ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖਕੇ ਇਸ ਹੜਤਾਲ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਰਕਾਰ, ਕੰਮ ਦੇ ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਰੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ’ਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਲਈ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਅਤੇ ਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕੰਮ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਖੌਤੀ ਲਚਕੀਲਾ ਬਨਾਉਣ ਦੇ ਨਾਂਅ ’ਤੇ ਕਿਰਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਲਕਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਸੋਧਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ’ਚ ਸਖ਼ਤ ਰੋਸ ਹੈ।
ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਮਾਰੀਉ ਮਾਸੋਡੋ ਮੁਤਾਬਕ ਸਰਕਾਰ ਜਿਸਨੂੰ ਲਚਕੀਲਾ ਬਨਾਉਣਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਦੀ ਚੋਰੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਤਜ਼ਵੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਟਾਇਮ ਬੈਂਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਧੂ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਯਾਨਿ ਓਵਰਟਾਇਮ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਰ ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੰਮ ਲੈ ਕੇ ਅਡਜਸਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਛਤਰੀ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਤਜ਼ਵੀਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ’ਚ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੰਮ ਦੇ ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵਧਾਉਣੀ ਤੇ ਅਪੰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਛੋਟਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਅਧੀਨ ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਖੋਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਤਜ਼ਵੀਜ਼ ਹੈ।
ਮਾਸੋਡੋ ਮੁਤਾਬਕ 2012 ਵਿਚ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਯੂਰਪੀ ਯੂਨੀਅਨ, ਯੂਰਪੀ ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ ਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮੁਦਰਾ ਫੰਡ ਦੀ ਤਿਕੜੀ ਨੇ ਬਚਤ ਕਦਮਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਹੇਠ ਅਜਿਹੀਆਂ ਤਜ਼ਵੀਜ਼ਾਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਆਰਥਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸੱਜ- ਪਿਛਾਖੜੀ ਸੋਚ ਵਾਲੀ ਇਸ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇਹ ਸਾਫ ਦਿਸਦਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ‘ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਪੁਰਤਗੀਜ਼ ਵਰਕਰਜ਼’ (ਸੀ.ਜੀ.ਟੀ.ਪੀ.) ਦੇ ਆਗੂ ਟਿਆਗੋ ਓਲੀਵੀਰਾ ਨੇ ਹੜਤਾਲ ਮੌਕੇ ਆਪਣੇ ਸੰਬੋਧਨ ਦੌਰਾਨ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਦਲੀਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ-‘‘ਜਦੋਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਸੰਕਟਮਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਤਨਖਾਹਾਂ, ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ, ਛੁੱਟੀਆਂ, ਕਮਾਈਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਆਦਿ ਖੋਹ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਅਰਥਚਾਰਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਧ-ਫੁੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਾਕਮ ਇਹ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ?
ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤ ਕਾਨੂੰਨ ਸੋਧਣ ਦੀਆਂ ਤਜ਼ਵੀਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲੀਆ ਸਰਵੇਖਣਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ‘ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਗਠਜੋੜ’ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵੋਟਰਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਇਸ ਹੜਤਾਲ ’ਚ ਸਿੱਧਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਾਂ ਇਸਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਯਾਨਿ-ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀ ਕਦਮ ਵਿਆਪਕ ਬੇਚੈਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਆਮ ਹੜਤਾਲ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧੁਰ ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀ ਪਾਰਟੀ ‘ਚੇਗਾ’, ਜਿਹੜੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ‘ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸਮਰਥਨ’ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਖੌਤੀ ਤਜ਼ਵੀਜਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣੋਂ ਝਿਜਕ ਰਹੀ ਹੈ।
ਕਿਰਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਿਚ ਅਖੌਤੀ ਸੁਧਾਰ ਦੀਆਂ ਤਜ਼ਵੀਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਘੋਲ ਦੌਰਾਨ, ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਵਾਪਰਿਆ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ’ਤੇ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸੀ.ਜੀ.ਟੀ.ਪੀ. ਵਰਗੀ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਯੂ.ਜੀ.ਟੀ. ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ’ਚ ਕੁੱਦ ਪਈ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ 11 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਆਮ ਹੜਤਾਲ ਲਈ ਹੋਏ ਮਤਦਾਨ ਸਮੇਂ ਵੀ ਇਸਦੇ ਹੱਕ ’ਚ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਰਲਕੇ ਸਾਂਝੀ ਲਾਮਬੰਦੀ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਜਨਤਕ ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਚੱਲੀ ਆਉਂਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਵੰਡ ਵੀ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਿਰਤੀ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਨਅਤੀ ਐਕਸ਼ਨਾਂ ’ਚ ਘੱਟ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਵੀ ਹੜਤਾਲ ’ਚ ਵੱਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੜਤਾਲ ਨੂੰ ਕਾਰ ਸਨਅਤ ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ’ਚੋਂ ਚੰਗਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
ਸਫਲ ਹੜਤਾਲ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੰਸਦ ’ਚ ਇਹ ਤਜ਼ਵੀਜ਼ਾਂ ਪਾਸ ਕਰਵਾਉਣ ’ਚ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਆਉਣਗੀਆਂ। ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਤੀ ਆਸਵੰਦ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਸਦ ’ਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਹਕੀਕੀ ਮੌਕਾ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਸਨਅਤੀ ਐਕਸ਼ਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਦਰਸਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਬਹੁਮਤ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਮਰਥਨ ਹਾਸਲ ਹੈ।
ਮਾਸੋਡੋ ਮੁਤਾਬਕ-‘‘ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਰਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ-ਵਿਰੋਧੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੇ ਇਸ ਪੈਕੇਜ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਅਗਾਂਹ ਲਿਜਾਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਪੁਰਤਗਾਲ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਕਾਨੂੰਨ 1970 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸੋਧੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ, ਹਰ ਸੋਧ, ਸਿਰਫ 2018 ਵਿਚ ਇਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਭੁਗਤੀ ਹੈ।’’

ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ
ਦੱਖਣੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਬਾਲਕਨ ਖੇਤਰ ’ਚ ਵਸੇ ਕੇਵਲ 38 ਲੱਖ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇਸ਼ ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ; ਰਾਜਧਾਨੀ ਜਗਰੇਬ, ਪੂਲਾ, ਰੀਜੇਕਾ ਅਤੇ ਜਾਦਾਰ ਵਿਖੇ ਲੰਘੀ 30 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸ਼ਹਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਭੜਕਾਉਣ ਤੇ ਖਰੂਦ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਜ ਆਉਣ ਦੀ ਕਰੜੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ਦਾ ਸੱਦਾ ਸਿਵਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਗਰੁੱਪਾਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਮੰਚ ‘ਯੂਨਾਇਟਿਡ ਅਗੇਂਸਟ ਫਾਸਿਜ਼ਮ’ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਇਸ ਮੰਚ ਨੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਵੱਧ ਰਹੀ ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਿੱਢੀ ਮਹਿੰਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਾਕਮ ਗਠਜੋੜ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਤੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁਝਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਉਸਾਰਨ ਦਾ ਅਹਿਦ ਲਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਮੌਕੇ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕਜੁਟ ਹੋ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕਾ-ਦੁੱਕਾ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਦਾ ਉਭਾਰ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਉਦੋਂ ਵੱਧਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਦੋਂ ਤਾਕਤ ਫੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਇਹ ਭੈਅ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਖਲੋਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਭੈਅ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਬਚਦੀ।’’ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਮੰਚ ਨੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹਾਸਲ ਫਾਸ਼ੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਹਿੰਸਾ ਭੜਕਾਊ ਪਿਛਾਖੜੀ ਤੱਤ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਤਬਾਹੋ- ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦੇਣਗੇ।
ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਬਜਟ ’ਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਰੋਕਥਾਮ ਦੀਆਂ ਮਦਾਂ ’ਤੇ ਖਰਚੇ ਘਟਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਖਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਹਥਿਆਰ ਹੀ ਇਕੋ-ਇਕ ਹੱਲ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ’ਚ ਇਹ ਡਰ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸਰਹੱਦਾਂ, ਫੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਖਤਰਿਆਂ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ, ਆਵਾਸ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦੱਸਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ, ਸਾਲ 1991 ਤੱਕ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ’ਚ ਹਿਟਲਰ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ ‘ਸ਼ੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕ ਆਫ ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ’ ਬਣਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ‘ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਫੈਡਰਲ ਰਿਪਬਲਿਕ ਆਫ ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ’ ਦਾ ਇਕ ਗਣਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। 1991 ’ਚ ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ ਦੇ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਦੇਸ਼ ‘ਰਿਪਬਲਿਕ ਆਫ ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ’ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਪਿੱਛੋਂ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਉਭਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਤੋੜਨ-ਮਰੋੜਨ ਤੇ ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ ਦਾ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਰਸਾ ਮੇਟਣ ਦੇ ਯਤਨ ਆਰੰਭ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।
ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀ ਪਾਰਟੀ ‘ਐਚ.ਡੀ.ਜੈਡ.’ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਗਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰ ਸੱਤਾ ’ਤੇ ਕਾਬਜ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਧੁਰ ਕੌਮਪ੍ਰਸਤ ਪਾਰਟੀ ‘ਹੋਮਲੈਂਡ ਮੂਵਮੈਂਟ’ ਇਸ ਗਠਜੋੜ ਦੀ ਭਾਈਵਾਲ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅੰਦਰੇਜ ਪਲੇਕੋਵਿਚ ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਹਨ।
ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀ ਤਾਕਤਾਂ ਸਰਬੀਆਈ ਨਸਲ ਦੀਆਂ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤੀ ਮੁਹਿੰਮ, ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਵਿਰੋਧੀ ਕੂੜ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਨਫ਼ਰਤੀ ਅਜੰਡਿਆਂ ਉਤੇ ਆਪਣਾ ਬਿਆਨੀਆ ਉਸਾਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਜੀਉਣ ਲਾਗਤਾਂ ਦੇ ਵਧਦੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਸਿਰ ਭੰਨ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀ ਗੀਤਕਾਰ ਮਾਰਕੋ ਪਰਕੋਵਿਕ ਥੋਮਪਸਨ ਦਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਜਗਰੇਬ ’ਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਥੋਮਪਸਨ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ’ਚ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਾ ਕੇਵਲ ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅੰਦਰੇਜ਼ ਪਲੇਕੋਵਿਕ ਤੇ ਕਈ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇਸੇ ਨੀਤੀ-ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ’ਚ ਦੇਸ਼ ਭਰ ’ਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਯੋਜਕਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਸਨ।
ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ ਤੇ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਪੈਠ ਹੈ। ਲੋਕ, ਆਪਣੀਆਂ ਇਹ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਮ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮਾਂ ’ਚ ਖਲਾਲ ਪਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਉਂ ਹੀ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਸਰਬੀਆਈ ਵਸੋਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਵੀ ਰੋਕੇ ਗਏ ਹਨ।
ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀਆਂ ਨੇ ਰੀਜੇਕਾ ਤੇ ਜਾਦਾਰ ’ਚ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ’ਤੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਜਾਦਾਰ ’ਚ ਤਾਂ ਪੁਲਸ ਨੇ ਦਖ਼ਲ ਦੇ ਕੇ ਇਹ ਹਮਲੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਪਰ ਰੀਜੇਕਾ ਵਿਖੇ ਪੁਲਸ ਤਮਾਸ਼ਬੀਨ ਬਣਕੇ ਦੇਖਦੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੱਜ ਪਿਛਾਖੜੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲਾ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਪਿਛਲੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੀ ਐਚ.ਡੀ.ਜੈਡ. ਅਤੇ ਹੋਮਲੈਂਡ ਪਾਰਟੀ ਵਰਗੀਆਂ ਧੁਰ ਕੌਮਪ੍ਰਸਤ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਬਣੀਆਂ ਉਸਦੀਆਂ ਗਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਕੂਲੀ ਸਿਲੇਬਸਾਂ ’ਚੋਂ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਸਮੱਗਰੀ ਖੋਰ ਜਾਂ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਯੂਰਪ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਤੇ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਗਰਦਾਨਣ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਦਬਾਅ ਨੇ ਇਸ ਬਦਲਵੇਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਿਆਨੀਏ ਨੂੰ ਆਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਆਨੀਆ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਤੇ ਇਸਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਨੂੰ ਭੰਡਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਸ਼ੀਆਈ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਸਰਬੀਆਈ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪਨਪੇ ਨਫਰਤੀ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਖਾਦ-ਪਾਣੀ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।
‘ਫਾਲਿਸ’ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੇ ਗਰਮੀਆਂ ’ਚ ਸਿਬੇਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਾਲਾਨਾ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮੇਲਾ ਰੋਕੇ ਜਾਣ ਦੇ ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀਆਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਭਾਂਜ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ‘ਫਾਲਿਸ’ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ਦੇ ਪਿਛਾਂਹ ਖਿੱਚੂ ਤੰਜ਼ੀਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਦਾਅਵੇ ਕਿ ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ ਤਾਂ 1945 ਤੋਂ 1991 ਤੱਕ ਕਬਜ਼ੇ ਅਧੀਨ ਸੀ, ਦਾ ਜੁਆਬ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ‘‘ਇਹ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਗਾੜ ਦਾ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਤੇ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਦੀ ਹਾਰ ਨੂੰ ਸਦਮੇ ’ਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਟ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ ਪਛਾਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਰਕ ਸਭ ਨੈਤਿਕਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੇਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਘੜਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ’ਚ ਸੱਚ ਅੜਿਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਝੂਠ ਸਿਆਸੀ ਕਰੰਸੀ।’’
30 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਹੋਏ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ’ਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਹਾਕਮ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀ ਟੋਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਭੜਕਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਖਰੂਦ ਵਿਰੁੱਧ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਉਸਾਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ, ‘ਅਸੀਂ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕਜੁੱਟ ਖਲੋਤੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਖੂਨ, ਸੈਲਾਂ ਤੇ ਚੱਮੜੀ ਦੇ ਰੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਹਿੰਸਾ ਹੁਣ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।’
‘ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਅਗੇਂਸਟ ਫਾਸਿਜ਼ਮ’ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਅਹਿਦ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ‘‘ਅਸੀਂ ਇਹ ਪਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ ਕਿ ਸਰਬੀਆਈ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ’ਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਡਰਾਇਆ-ਧਮਕਾਇਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਨੱਚ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਪਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ ਕਿ ਕੌਮੀ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਭੜਕਾਊ ਗਰਦਾਨਿਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਦਰਜ਼ੇ ਦੇ ਮਨੁੱਖ। ਅਸੀਂ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕਜੁੱਟ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਚੁੱਪ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਰਪੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਚੁੱਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸਦਾ ਹਿੱਤ ਪੂਰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਲਾਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।’’

ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਨਖਾਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਘੋਲ
ਸਾਡੇ ਹਮਸਾਇਆ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸੂਬੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਨਖਾਹਾਂ ’ਚ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੇ ਆਰੰਭ ’ਚ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਐਲਾਨੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ਲਾਗੂ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਘੋਲ ਪਿੜ ’ਚ ਨਿੱਤਰੇ ਹਨ। ਉਕਤ ਮੰਗਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ’ਤੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਨੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚਲੇ ਕਿਰਤ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਤੱਕ ਰੋਹ ਭਰਪੂਰ ਮਾਰਚ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਰਨਾ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਧਰਨਾ-ਮਾਰਚ ਰਾਹੀਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਨਖਾਹਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਲੋੜ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਆਸਮਾਨ ਛੋਹ ਰਹੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਨੱਥ ਪਾਉਣ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਵੀ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੱਸ ਦੇਈਏ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਣਕ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖਿੱਤਿਆਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਥੇ ਆਟੇ ਦਾ ਭਾਅ 100 ਤੋਂ 150 ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਲ 335, ਆਲੂ 102, ਟਮਾਟਰ 142 ਅਤੇ ਪਿਆਜ਼ ਦੀ ਕੀਮਤ 131 ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਦੁੱਧ ਦਾ ਰੇਟ 230 ਤੋਂ 280 ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਲੀਟਰ ਹੈ। ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਐਨੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਐਨੀਆਂ ਘੱਟ ਹਨ ਕਿ ਦੋ ਡੰਗ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦਾ ਜੁਗਾੜ ਕਰਨਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਮਰੀਅਮ ਨਵਾਜ਼ ਗੱਲੀਂ-ਬਾਤੀਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵਾਅਦੇ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਮਲ ’ਚ ਇਹ ਦਾਅਵੇ ਲਾਰੇ ਬਣਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਰਚ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਕੂਕ-ਏ-ਖਲਕ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਗੂ ਬਾਬਾ ਲਤੀਫ ਅੰਸਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੌਮੀ ਤੇ ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਲੱਖਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ-ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਵਾਅਦੇ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ’ਚ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਮਣਾਂ-ਮੂੰਹੀਂ ਵਾਧਾ ਕਰ ਰਹੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਧਨਾਢਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਪੂਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਨਤੀਜਾ- ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਪੇਟ ਪਾਲਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।’’ ਯਾਦ ਰਹੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸੂਬੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਦੋਵਾਂ ’ਚ ਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਮੁਸਲਮ ਲੀਗ (ਨਵਾਜ਼) ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰੋਲ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ 2025 ਦੇ ਜੂਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਮਰੀਅਮ ਨਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ 37,000 ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁਪਏ (11,860 ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਏ) ਤੋਂ ਵਧਾਕੇ 40,000 ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁਪਏ (12,821 ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਏ) ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਪਰ, ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਹੋਣ ਪਿਛੋਂ, ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਾ ਤਾਂ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਐਲਾਨੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਿਯਮਾਂ ਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਬਾਰੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਤ ਇਹ ਹਨ ਕਿ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਪਿਛਲੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਹੀ।
ਅਗਸਤ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਸਨਅਤੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਫੈਸਲਾਬਾਦ, ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੇ ਐਲਾਨੀਆਂ ਘੱਟ-ਘੱਟ ਤਨਖਾਹਾਂ ਤੇ ਕੰਮ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨ ਮੁਤਾਬਕ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਹੜਤਾਲ ਕਈ ਹਫਤੇ ਚੱਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਲਕ ਕਈ ਥਾਈਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਚੋਖਾ ਹਿੱਸਾ ਮਾਲਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕਾਨੂੰਨ ਮੁਤਾਬਕ ਐਲਾਨੀ ਘੱਟ-ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹਨ।
ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਨੇ ਜੂਨ ’ਚ ਐਲਾਨੀ 40 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ ਤਨਖਾਹ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕਰਦਿਆਂ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ 70 ਹਜ਼ਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁਪਏ (22,438 ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਏ) ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਮਾਹਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਉਣ ਯੋਗ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ਇਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਖੱਬੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੇ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਮੁਤਾਬਕ ਬਣਦੀਆਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਨਖਾਹਾਂ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣ ਅਤੇ ਜੀਉਣ ਯੋਗ ਮਿਆਰ ਤੱਕ ਵਾਧਾ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਘੋਲ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਘੋਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤਨ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਕਹਾਣੀ

ਦੋ ਮੁਲਕ ਇੱਕੋ ਦਾਸਤਾਨ

• ਅਬਦੁਲ ਗ਼ਨੀ ਸ਼ੇਖ
  ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੁਲਕ ਦੀ ਹੋਣੀ ਉਤੇ ਹੀ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਕਸਬੇ, ਪਿੰਡ ਤੇ ਘਰ ਜੋ ਕਦੇ ਇੱਕ ਸਨ, ਪਾੜ ਛੱਡੇ ਹਨ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਲਾਈਨ ਆਫ਼ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ’ਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਵੀ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਭਰਾ ਦੂਜੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਖੇਤਾਂ ’ਚ ਹਲ ਵਾਹੁੰਦੇ ਨੂੰ, ਪਾਣੀ ਲਾਉਂਦੇ ਨੂੰ, ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਵਾਢੀ ਅਤੇ ਥ੍ਰੈਸ਼ਿੰਗ ਕਰਦੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਓਸੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡੋਂ ਕਈ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੁਰ ਕੇ ਜਾਣਾ ਪਏਗਾ ਅਤੇ ਲੇਹ ਪੁੱਜਣ ਲਈ ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਖੜਦੌਂਗ ਪਾਸ ਲੰਘਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਓਥੋਂ ਉਹ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਲਈ ਉਡਾਨ ਫੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿਚ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਉਡੀਕ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਜੇਕਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀਜ਼ਾ ਮਿਲ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਜਾਂ ਲਹੌਰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਣ ਲਈ ਪੁੱਜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਖਿੱਤੇ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਏਨਾ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਤਾਰਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਦੇਖ ਤਾਂ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
  ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕਸਬੇ ਸਕਾਰਦੋ ਵਿਖੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸੂਬਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਡੋਗਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਜ਼ੀਰ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਲੇਹ ਵਿਖੇ ਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਸਕਾਰਦੋ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਸਾਰਾ ਅਮਲਾ-ਫੈਲਾ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੇਹ ਤੋਂ ਸਕਾਰਦੋ ਚਲੇ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਵਜ਼ੀਰ ਦਾ ਕਲਰਕ ਸੀ।
  1947 ਵਾਲੇ ਸਾਲ ਹੁਨਾਲੇ ਨੇ ਲੇਹ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ’ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਂ ਦਾ ਨਵਾਂ ਮੁਲਕ ਉੱਭਰ ਆਇਆ। ਸਾਡੇ ਆਲ-ਦੁਆਲੇ ਸਭ ਕੁਝ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਡੋਗਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਵਜ਼ੀਰ ਲਾਲਾ ਅਮਰਨਾਥ ਨਾਲ ਸਕਾਰਦੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਓਦੋਂ ਛੋਟਾ ਸੀ। ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਧੁੰਦਲੀ ਜਿਹੀ ਤਸਵੀਰ ਅਜੇ ਵੀ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਤੈਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਆਨਾ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
  ਇਕ ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ ਸਕਾਰਦੋ ’ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਉਥੋਂ ਦਾ ਬਸ਼ਿੰਦਾ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲੱਦਾਖੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਵੀ ਓਥੇ ਫਸੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਦੇ ਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਚੇਤੇ ਹਨ- ਮੁਨਸ਼ੀ ਗੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਟਾਕ, ਖੋਜਾ ਮੁਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ, ਮੁਨਸ਼ੀ ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ, ਸੋਨਮ ਤਸੇਰਿੰਗ, ਸੋਨਮ ਤਾਸ਼ੀ, ਮੁਨਸ਼ੀ ਅਬਦੁਲ ਸਲਾਮ। ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ’ਚ ਉਹ ਇਸ ਆਸ ਨਾਲ ਜਿਊਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਰਿਹਾ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਅਜ਼ੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏਗਾ। ਏਧਰਲੇ ਪਾਸੇ, ਸਾਡੀ ਵੀ ਇਹੋ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਰਾਹ ਜ਼ਰੂਰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਏਗਾ। ਅਸੀਂ ਅੰਮਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਚੇ (ਭਾਬੀ) ਸਫ਼ੀਆ ਨੂੰ ਹੌਂਸਲਾ ਦਿੰਦੇ ਸਾਂ ਕਿ ਉਹ ਛੇਤੀ ਪਰਤ ਆਏਗਾ। ਇੰਜ ਕਰਦਿਆਂ ਦੋ ਸਾਲ ਲੰਘ ਗਏ।
  ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ ਭੇਜਣ ਦਾ ਕੋਈ ਰਾਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ। ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲ ਮਿਲ ਜਾਣੀ ਕਿ ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹੈ। ਫੇਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਦੋਹਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰੀ ਵੀ ਚੱਲ ਪਈ। ਚੰਗੀਆਂ-ਮਾੜੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ-ਲਈਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਜਿਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਉਹ ਸੀ ਮੁਨਸ਼ੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ। ਉਸਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਲੇਹ ’ਚ ਗੁਜ਼ਰ ਗਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਪੁੱਜੀ, ਉਦੋਂ ਮੁਨਸ਼ੀ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਜਾਂ ਹਮਦਰਦੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਹਾਜ਼ਿਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਰੋਂਦੇ-ਰੋਂਦੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਦੱਸ ਸਕੇ ਕਿ ਕੀ ਵਾਪਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪੋ-ਵਿੱਚੀ ਇਹ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਿਜੀ ਚਿੱਠੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀਆਂ। ਫੇਰ ਡਾਕੀਏ ਖਾਤਰ, ਮੁਨਸ਼ੀ ਗੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਟਾਕ ਬਣ ਗਿਆ ਮੁਨਸ਼ੀ ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ, ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਬਣ ਗਿਆ ਖੋਜਾ ਮੋਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ, ਖੋਜਾ ਮੋਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ ਬਣ ਗਿਆ ਸੋਨਮ ਤਸ਼ੇਰਿੰਗ। ਸਾਡੇ ਸੁਨੇਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਗਏ, ਜਿਹੜੇ ਸਕਾਰਦੋ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਲਾਵਤਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅਖੀਰ ਤਾਂ ਝੱਲਣੇ ਹੀ ਝੱਲਣੇ ਪੈਣੇ ਸਨ। ਉਹ ਚਿੱਠੀ ਆਉਣ ’ਤੇ, ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਡਰਦੇ ਕਿ ਕਿਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਖ਼ਬਰ ਨਾ ਮਿਲ ਜਾਏ, ਠਠੰਬਰ ਜਾਂਦੇ।
  ਵਿਚ-ਵਿਚ ਚਿੱਠੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਫ਼ਲਾਣੇ-ਫ਼ਲਾਣੇ ਦੇ ਘਰ ਬਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਜ਼ਗਰ ਨੂੰ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ’ਚ ਸੀਟ ਮਿਲ ਗਈ ਹੈ, ਅਨੀਸ ਨੇ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ ’ਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਮੀਲਾ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਲੱਗ ਗਈ ਹੈ, ਤੁਫ਼ੇਲ ਨੇ ਨਵਾਂ ਘਰ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਵਗੈਰਾ ਵਗੈਰਾ। ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਸਾਡੀਆਂ ਤਕਲੀਫ਼ ਮਾਰੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਠੰਡ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਕਿ ਉਹ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਸਫ਼ੀਆ ਲਈ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਸਾਰੀ ਚਿੱਠੀ ਨਾਲ ਤਲਾਕ ਦੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਭੇਜੇ। ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, “ਸਫ਼ੀਆ, ਰੱਬ ਜਾਣੇ ਅਸੀਂ ਫੇਰ ਕਦੇ ਮਿਲਣਾ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ। ਹਾਲ-ਫਿਲਹਾਲ ਤਾਂ ਇਹ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ। ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਛੇ ਸਾਲ ਤੇਰੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਸੰਗ ਜਿਊਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਹਰ ਪਲ ਇਹੋ ਸੁਫ਼ਨਾ ਲੈਂਦਾ ਰਹਿਨਾਂ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੂੰ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਮੇਰਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰੇਂਗੀ? ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇ ਇਹ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਭਰੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਜਵਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਹੈਂ। ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਆਦਮੀ ਮਿਲ ਜਾਏਗਾ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਸਾਥਣ ਬਣਾਅ ਲਏਗਾ।”
  ਇਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਕਾਹ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਚਿੱਠੀ ਭੇਜੀ। ਉਦਾਸੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੋਈ ਕਿ ਜਿਸ ਦਿਨ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਮਿਲੀ ਓਸੇ ਦਿਨ ਸਾਡੇ ਅੱਬਾ ਜਾਨ ਚੱਲ ਵਸੇ ਸਨ।
  ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਇਸ ਉਦਾਸ ਖ਼ਬਰ ਵਾਲੀ ਚਿੱਠੀ ਖੋਜਾ ਮੋਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ ਨੇ ਲਈ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖਿੜਕੀ ’ਚੋਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਕੁਝ ਮਿੱਤਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵੰਨੀ ਤੁਰੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਕੁਝ ਹੈਰਾਨ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਅੱਜ ਕਿਓਂ ਆ ਰਹੇ ਹਨ! ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਤਾਂ ਇਹ ਈਦ ਮਿਲਣ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਤਾਂ ਈਦ ਨਹੀਂ। ਜ਼ਰੂਰ ਇਹ ਕੋਈ ਅਣਸੁਖਾਵੀਂ ਖ਼ਬਰ ਲਿਆ ਰਹੇ ਹਨ।
  ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਉਸਦੀ ਛਾਤੀ ’ਚ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਧੜਕਣ ਲੱਗਾ। “ਰੱਬ ਮਿਹਰ ਕਰੇ, ਮੇਰੇ ਮਾਪੇ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹੋਣ’’, ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਦੁਆ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਮਿੱਤਰ ਘਰ ਵਿਚ ਵੜੇ। ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੁਲਾਮ ਸੀ। ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣੀ। ਜਿਸ ਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡਰ ਸੀ ਓਹੋ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
  ਇਸ ਤੋਂ ਡੇਢ ਮਹੀਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਨੂੰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਮਿਲੀ। “ਕਾਸ਼ ਕਿ ਇਹ ਦੁੱਖ ਵੰਡਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪ ਲੇਹ ਆ ਸਕਦਾ”, ਉਸ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਸੀ। ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਸੂਬਾ ਇੱਕ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰ ਸੀ। ਲੇਹ ਆਉਣ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਮਿਲਣੀ ਔਖੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪ ਵੀ ਸਰਕਾਰੀ ਮੀਡੀਏ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਸਕਾਰਦੋ ਜਾਣ ਦੇ ਰਾਹ ’ਚ ਵੀ ਓਹੋ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਅੜਿੱਕੇ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।
  ਪੰਜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮਾਂ ਚੱਲ ਵਸੀ। ਫੇਰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰ ਕੇ ਚਾਚੀਆਂ-ਤਾਈਆਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਸਾਰੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਵਫਾਤ ਪਾ ਗਏ।
  ਫੇਰ, ਇਕ ਬਹਾਰ ਦੀ ਰੁੱਤੇ, ਜਦੋਂ ਲੇਹ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਆਇਰਿਸ ਅਤੇ ਹੌਲੀਹਾੱਕ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਸਾਨੂੰ ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਇੱਕ ਖਤ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਜੀਅ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁੜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਜ਼ਕੀਆ ਹੈ। ਅਚੇ ਜ਼ੋਹਰਾ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਲਾਮ ਭੇਜੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੱਚੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਜ਼ਕੀਆ ਸੀ ਦੇ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਭੇਜੀ।
  1965 ’ਚ ਜਦੋਂ ਹਿੰਦ-ਪਾਕਿ ਜੰਗ ਛਿੜੀ ਤਾਂ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰੀ ਅਚਾਨਕ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1971 ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਵੀ ਇਹੋ ਹਲਾਤ ਬਣੇ ਸਨ। ਅਖੀਰ ਜਦੋਂ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ ਬਹਾਲ ਹੋਏ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਜ਼ਕੀਆ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਜ਼ਰੀਨਾ ਨੇ ਅੱਠਵੀਂ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਪਰਿਵਾਰ ’ਚ ਦੋ ਹੋਰ ਜੀਅ ਫ਼ਖ਼ਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਨਈਮ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਚਿੱਠੀਆਂ ’ਚ ਹੁਣ ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ, ਉਸਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਤੇ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਲਾਮ ਅਤੇ ਖੈਰੀਂ ਵਸਣ ਦੇ ਪੈਗ਼ਾਮ ਆਉਂਦੇ।
  ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਸਮਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਦੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਜੰਮਣ-ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਆਹਾਂ ਦਾ ਯਾਨਿ ਇਨਸਾਨੀ ਨਸਲ ਦੇ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਬਣਿਆ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਮਾਂ ਕਿਹਾ ਕਰਦੀ ਸੀ, “ਕੁੜੀਆਂ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।”। ਸੋ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਾਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਮਿਲੀ ਕਿ ਜ਼ਕੀਆ ਦਾ ਵਿਆਹ ਧਰਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਬੜੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਰਿਵਾਜ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੱਦਾ-ਪੱਤਰ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਪਿੱਛੋਂ ਜ਼ਰੀਨਾ ਦਾ ਵੀ ਨਿਕਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
  ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸੂਈਆਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਸਮਾਂ ਬੀਤਦਾ ਗਿਆ। ਦਿਨ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ’ਚ ਬਦਲਦੇ ਰਹੇ, ਹਫ਼ਤੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ’ਚ ਤੇ ਮਹੀਨੇ ਸਾਲਾਂ ’ਚ। ਫੇਰ ਇੱਥੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦੇ ਅਠੱਤੀ ਸਾਲਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਖਤ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਲੇਹ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ਆਣ ਪੁੱਜਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਮਨੋ-ਮਨੀਂ ਦੁਆ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮੌਸਮ ਸਾਫ਼ ਰਹੇ ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੋਂ ਲੇਹ ਦੀ ਉਡਾਨ ਰੱਦ ਨਾ ਹੋ ਜਾਏ।
  ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਟੈਕਸੀਆਂ ਭਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਪੁੱਜੇ। ਅਸੀਂ ਚਾਈਂ-ਚਾਈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਦਿਸਹੱਦੇ ’ਤੇ ਬੋਇੰਗ ਪਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਉਤਰਨ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ’ਤੇ ਉਤਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਸੁਆਗਤੀ ਹਾਲ ’ਚ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਹੁਣੇ ਜਿਹੇ ਦੀ ਉਸਦੀ ਫ਼ੋਟੋ ਨਾ ਵੇਖੀ ਹੁੰਦੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਨਣ ’ਚ ਕਾਫੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਣੀ ਸੀ। ਕਿੰਨੇ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ ਸਨ! ਜਦੋਂ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਲਾੜਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਨਾਨਾ ਬਣ ਕੇ ਪਰਤਿਆ ਸੀ।
  ਸਭ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਵਾਕਫ਼ੀ ਕਰਾਈ ਗਈ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਬਹੁਤ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਗਏ। ਸਭ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਤਰ ਸਨ। ਅਜੀਬ ਜੀਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਇਨਸਾਨ ਵੀ! ਤਕਲੀਫ਼ ’ਚ ਵੀ ਅਤੇ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਖੁਸ਼ੀ ’ਚ ਵੀ ਅੱਥਰੂ ਕੇਰਦੇ ਹਨ।
  ਟੈਕਸੀ ਲੇਹ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। “ਬੜਾ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ ਲੇਹ, ਇਹ ਥਾਂ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਉਜਾੜ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਹਿਣਾ ਇੱਥੇ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੈ, ਹਨੇਰਾ ਪੈਣ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਲੋਕੀਂ ਇੱਥੇ ਤੁਰਨੋਂ ਡਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ’’, ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਸੜਕ ਦੇ ਦੋਹੇਂ ਪਾਸੇ ਬਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਆਖਿਆ।
  “ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੋਚ ਸਕਦਾ, ਸੁਫ਼ਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਕਿ ਕਦੇ ਇੱਥੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਮੁਹੱਲੇ ਹੋਣਗੇ,” ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਾਗਾ ਬੜੇ ਚਿਰ ਤੋਂ ਸੁਣਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਲੇਹ ਬਦਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਬਦਲ ਤਾਂ ਸਕਾਰਦੋ ਵੀ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਦੋਹਾਂ ਖਿੱਤਿਆਂ ’ਚ ਬਿਜਲੀ, ਟੂਟੀਆਂ ’ਚ ਪਾਣੀ ਤੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਆ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਦੋਹਾਂ ’ਚ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਕਾਲਜ ਵੀ ਬਣ ਗਏ ਸਨ।
  ਸਾਡੇ ਘਰ ਪੁੱਜਣ ਸਾਰ ਬੜੇ ਲੋਕ ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ। “ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦਾ, ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ?” ਇੱਕ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੀਝ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ। “ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਿਆ? ਮੈਂ ਅਹਿਮਦ ਦੀਨ ਹਾਂ।” ਨਿਹਾਲ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਚਹਿਕਦੀਆਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢਦਿਆਂ ਦੋਨੋਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਜੱਫੀ ਪਾ ਲਈ। “ਤੇਰੇ ਭਰਾ, ਅਮੀਰ ਦੀਨ, ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਚਾਲ ਹੈ?” ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੁਝ ਸੰਭਲੇ ਤਾਂ ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। “ਉਹ ਤਾਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਜ਼ਰ ਗਿਆ”, ਅਹਿਮਦ ਦੀਨ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਉਦਾਸੀ ਛਾ ਗਈ ਸੀ। “ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦਾ, ਸਾਡੇ ਬਹੁਤੇ ਮਿੱਤਰ ਹੁਣ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਸਿਰਫ਼ ਗ਼ੁਲਾਮ ਸੁਲਤਾਨ, ਮੁਨਸ਼ੀ ਨਬੀ, ਸਤੋਬਦਨ ਤੇ ਨੂਰ ਦੀਨ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ।” “ਮੌਤਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਨ ਤਾਂ ਮੈਂ ਅਫ਼ਸੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ”, ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਡੂੰਘੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਤੇ ਪੀੜ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦੋਨੋਂ ਹੱਥ ਮਲੇ। “ਮੈਂ ਸੋਚਦਾਂ ਮੇਰੇ ਖੰਭ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ, ਮੈਂ ਉੱਡ ਕੇ ਆ ਜਾਂਦਾ।”
  “ਅੱਲ੍ਹਾ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ ਅਸੀਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲ ਲਿਆ ਹੈ”, ਅਹਿਮਦ ਦੀਨ ਬੋਲਿਆ।
  “ਅਹਿਮਦ, ਕਈ ਵਾਰ ਮੈਂ ਡਰ ਜਾਣਾ ਕਿ ਮੈਂ ਏਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ’ਚ ਮੁੜ ਲੱਦਾਖ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ”, ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਕਿਹਾ।
  “ਇਹ ਪਰਵੇਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਹੈ, ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹੈ।” ਕਿਸੇ ਨੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਵਾਕਫ਼ੀ ਕਰਾਈ।
  ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਵੱਲ ਖਾਲੀ ਜਿਹਾ ਤੱਕਣ ਲੱਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
  “ਇਹ ਮਰਹੂਮ ਅਕਬਰ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਹੈ।”
  “ਅੱਛਾ-ਅੱਛਾ! ਇਹ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਸਕਾਰਦੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਜੰਮਿਆ ਸੀ” ਕਾਗਾ ਚਾਅ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਮੁਖਾਤਬ ਹੁੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਤੇਰੇ ਮਰਹੂਮ ਅੱਬਾ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਨਿੱਘਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਫ਼ੌਤ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ ਮੈਨੂੰ ਸਕਾਰਦੋ ਵਿਚ।”
  ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਆਏ ਇੱਕ ਜਣੇ ਨੇ ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਲਈ। “ਗ਼ੁਲਾਮ ਰਸੂਲ ਹੈਂ, ਹੈ ਨਾ?” ਕਾਗਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
  “ਆਹੋ, ਓਹੀ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਹੀ ਪਛਾਣਿਐ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ।”
  “ਤੇਰੇ ਦੋ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਬਾਲ ਸਨ। ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?”
  “ਤੇਰੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਸਦਕਾ ਦੋਨੋਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਨ। ਕਾਦਰ ਦੇ ਚਾਰ ਮੁੰਡੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਹੋਟਲ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਖ਼ਤਰ ਕੰਟ੍ਰੈਕਟਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਮੁੰਡੇ ਹਨ।”
  “ਵਧਾਈਆਂ!”
  “ਹੁਣ ਦੱਸ, ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਘਰ ਕਦੋਂ ਆਏਂਗਾ?”
  “ਇਨਸ਼ਾ ਅੱਲ੍ਹਾ, ਜ਼ਰੂਰ ਆਵਾਂਗਾ, ਛੇਤੀ ਹੀ।”
  ਗ਼ੁਲਾਮ ਰਸੂਲ ਦੇ ਓਥੋਂ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬੜਾ ਗਰੀਬ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤਕਰੀਬਨ ਭੁੱਖਮਰੀ ਦਾ ਹਾਲ ਸੀ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹ ਬੜਾ ਸਰਦਾ-ਪੁੱਜਦਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।”
  “ਇਹ ਤਾਂ ਸੱਚੀਂ ਵਾਹਵਾ ਅਮੀਰ ਹੈ ਹੁਣ,” ਅਹਿਮਦ ਦੀਨ ਸਹਿਮਤ ਸੀ। “ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਟ੍ਰੱਕ ਅਤੇ ਟੈਕਸੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।”
  “ਪਿਛਲੇ ਅਠੱਤੀ ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਬੜਾ ਕੁਝ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ’’, ਗ਼ੁਲਾਮ ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ।
  ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਹਾਂ ’ਚ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ, “ਸਕਾਰਦੋ ’ਚ ਵੀ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਹੈ।”
  ਸਕਾਰਦੋ ’ਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੱਭਦੇ ਹੋਰ ਕਈ ਲੋਕ ਵੀ ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ।
  ਮੁਨਸ਼ੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਨਿੱਕਾ ਭਰਾ ਮਿਲਣ ਆਇਆ ਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦਾ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
  “ਉਹ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹੈ ਤੇ ਉਸਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਕੁਝ ਚਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਘੱਲੇ ਹਨ।”
  ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਕਿਸੇ ਅਬਦੁਲ ਖ਼ਾਲਿਦ ਬਾਰੇ ਜਾਨਣਾ ਚਾਹਿਆ।
  “ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਰਾਚੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,” ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ਅਸੀਂ ਪੰਦਰਾਂ-ਵੀਹ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ।”
  ਸੋਨਮ ਤਸ਼ੇਰਿੰਗ ਦੇ ਅੱਬੇ ਨੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।
  “ਉਹ ਚੰਗੇ ਹਾਲੀਂ ਹੈ”, ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ। “ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ ’ਚ ਗਨੋਕ ਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ’ਚ ਆਪਣੇ ਬੀਵੀ-ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸਕਾਰਦੋ ਆਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਮੈਂ।”
  “ਉਹਨੂੰ ਤੇਰੀ ਲੱਦਾਖ ਫੇਰੀ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ ਹੋਣਾ?” ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਕੁਝ ਆਸ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
  “ਨਹੀਂ,” ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ।”
  “ਤੇਰੀ ਵਾਪਸੀ ਕਦੋਂ ਤੱਕ ਹੈ?”
  “ਅਜੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹਾਂ।”
  “ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਅਤੇ ਤੋਹਫ਼ਾ ਲੈ ਜਾਈਂ।”
  “ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਲੈ ਆਉਣਾ।”
  ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਗ਼ਨੀ, ਮੈਨੂੰ ਕਬਰਾਂ ਤੱਕ ਲੈ ਚੱਲ। ਮੈਨੂੰ ਵਿਖਾ ਕਿ ਅੰਮੀ-ਅੱਬੂ ਕਿੱਥੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ।”
  ਅਸੀਂ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਅੱਗੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕੇ ਤਾਂ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਸਾਰੀ ਕਾਇਨਾਤ ਦਾ ਦੁੱਖ ਘਿਰ ਆਇਆ।
  ਅਠੱਤੀ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਪਰਤਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਗੋਂ ਮਿਲੀ ਸੀ ਇੱਕ ਓਪਰੀ-ਓਪਰੀ ਲੱਗਦੀ, ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਥਾਂ। ਉਸ ਦੀ ਲੰਮੀ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ’ਚ ਅੱਬਾ-ਅੰਮੀ ਦੁਨੀਆ ਛੱਡ ਗਏ ਸਨ। ਕਿੰਨੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਇਸ ਥਾਂ ਨਾਲ! ਉਸ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ’ਚ ਹੰਝੂ ਤੈਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ’ਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਸਾਫ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਅੱਬੂ-ਅੰਮੀ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੋਏ, “ਇਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ’ਚ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਬਿਮਾਰੀ-ਠਮਾਰੀ ’ਚ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਤੁਸਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ-ਪੋਸਿਆ। ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਾ ਨਿਭਾਅ ਸਕਿਆ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਲੋਂ ਲਡਾਏ ਲਾਡਾਂ ਦਾ ਕਰਜ਼ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਚੁਕਾਵਾਂ? ਮੈਂ ਲਾਚਾਰ ਸੀ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਮੈਂ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰ੍ਹੇ ਨਾ ਰਹਿੰਦਾ।”
  ਮਹੀਨਾ ਲੰਘਦੇ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ! ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਵੀਜ਼ਾ ਮੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਸਕਾਰਦੋ ਵਾਪਿਸ ਜਾਣ ਲਈ ਕਾਹਲਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਵਾਂ ਮੁਲਕ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਬੱਚੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਬੇਲੀ ਵੀ ਸਨ।
  ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਆਪਣਿਆਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੋਟੋਆਂ ਲੈ ਗਿਆ।
  “ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਵੀਜ਼ਾ ਮਿਲਣ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਲੱਗੀ, ਅਚੇ ਜ਼ੋਹਰਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਛੇਤੀ ਆਵੀਂ,” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
  “ਪਹਿਲਾਂ ਤੈਨੂੰ ਅਮੀਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ” ਕਾਗਾ ਬੋਲਿਆ।
  ਅਸੀਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਦੁਖਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ।
  1995 ਵਿਚ ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਬੀਵੀ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ’ਤੇ ਲੇਹ ਆਉਣ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਚਾਨਕ ਅਚੇ ਜ਼ੋਹਰਾ ਚੱਲ ਵਸੀ। ਫੇਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਬਣ ਗਏ ਔਖੇ ਹਲਾਤ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਦਰਮਿਆਨ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰੀ ਕੁਝ-ਕੁਝ ਬੇਕਾਇਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਬੜੀ ਦੇਰ ਪਿਛੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ। ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਭੇਜੀਆਂ ਕਈ ਚਿੱਠੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ’ਚ ਅਸੀਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨੀ ਕਿ ਜੁਆਬ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਸੀਂ ਹਲਾਤ ਤੋਂ ਵਾਕਫ਼ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਸਭ ਨੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਦੇ ਰਹਿਣਾ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਸਾਫ਼ਗੋਈ ਵਾਲੀਆਂ, ਸਿੱਧ-ਪੱਧਰੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਕਿੱਥੇ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ? ਫਿਰ ਸਕਾਰਦੋ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਡਾਕ ਭੇਜਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ੇ ਕੁਝ ਯੂਰਪੀ ਟੂਰਿਸਟਾਂ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਕੇ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਦੀਆਂ ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ ਲਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਭੇਜ ਦੇਣ। ਵੇਖੋ ਕੈਸਾ ਦੁਖਾਂਤ ਹੈ! ਇਹ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲੰਡਨ, ਬਰਮਿੰਘਮ, ਕੋਪਨਹੇਗਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਯੂਰਪੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਕੇ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਪੁੱਜਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਜਦਕਿ ਲੇਹ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸੌ ਤਿੰਨ ਮੀਲ ਦੂਰ ਸਕਾਰਦੋ ਤੋਂ ਭੇਜੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਭੇਤ ਭਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗ਼ਾਇਬ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
  ਮੇਰੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਕਾਰਦੋ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਓਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਕਿਓਂਕਿ ਸਕਾਰਦੋ ਸਾਡੇ ਵਿਰਸੇ ਦਾ ਇੱਕ ਬੜਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੱਦਾਖੀਆਂ ਦੇ ਦੋਹੇਂ ਪਾਸੇ ਵੇਖੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ-ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਨੋਂ ਖਿੱਤਿਆਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਹੀ ਸਕਾਰਦੋ ਵੇਖਣ ਦੀ ਬੜੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
  ਨਸਲੀ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਤੌਰ ’ਤੇ, ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਲੋਕ ਇੱਕੋ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਸ਼ਿੰਦਿਆਂ ਦੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਵੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ। ਸਕਾਰਦੋ ਅਤੇ ਲੇਹ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ ਵਿਚ ਏਨੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਹੈਰਾਨ ਹੋਈਦਾ ਹੈ। ਘੇਰੇ-ਘੇਰੇ ਖਲੋਤੇ ਪਹਾੜ, ਪੁਰਾਣੇ ਮਹੱਲ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ, ਇੱਕ ਲੰਮੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਸੰਗ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕੋ ਸੂਤਰ ਵਿਚ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਦੇ ਬਰਾਬਰ ਚੱਲਦੇ, ਕਦੇ ਆਪੋ ਵਿਚ ਬੁਣੇ-ਗੁੰਨ੍ਹੇ, ਪੂਰੇ ਭੁਲਾਏ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਗਏ।
  ਅੱਧ-ਉਨੀਵੀ ਸਦੀ ਤੱਕ ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ ਦੋਵ੍ਹੇਂ ਅਜ਼ਾਦ ਮੁਲਕ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਫੇਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਜੰਮੂ ਦੇ ਡੋਗਰਿਆਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾ ਲਿਆ। ਡੋਗਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ 1875 ’ਚ ਦੋਨੋਂ ਥਾਵੀਂ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਡਾਕ ਘਰ ਬਣਾਏ ਸਨ। 1892 ’ਚ ਦੋਹਾਂ ਕਸਬਿਆਂ ’ਚ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਵਧਾਅ ਕੇ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸੂਬਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਕੋਈ ਚਾਰ ਕੁ ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ। ਹੁਣ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਇਕੱਲੇ-ਇਕੱਲੇ ਦੀ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ ਲੱਦਾਖ ਨੂੰ ਮੱਖਣ, ਸੁਕਾਈਆਂ ਖੁਰਮਾਣੀਆਂ, ਖੁਰਮਾਣੀ ਦੇ ਬੀਜ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਪਸ਼ਮੀਨਾ, ਉੱਨ ਅਤੇ ਲੂਣ ਦਿੰਦੇ ਸਾਂ। ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ ਨੇ ਲੱਦਾਖ ਨੂੰ ਪੋਲੋ, ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਾਜ਼ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਲੱਦਾਖ ਨੇ ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਗੀਤ ਅਤੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦਿੱਤੇ ।
  ‘ਜਿੱਥੇ ਚਾਹ ਓਥੇ ਰਾਹ।’ 1995 ਦੇ ਅਗਸਤ ਮਹੀਨੇ ‘ਪਾਕਿ-ਜਰਮਨ ਰਿਸਰਚ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ’ ਅਤੇ ‘ਲੋਕ-ਵਿਰਸਾ ਇਨਸਟਿਚਿਊਟ’ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਹਿੰਦੂਕੁਸ਼, ਕਰਾਕੋਰਮ ਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਖਿੱਤਿਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਭੁਗੋਲਕ ਸਾਂਝਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਹੋਣਾ ਸੀ। ‘ਪਾਕਿ-ਜਰਮਨ ਰਿਸਰਚ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ’ ਦੀ ਤਰਫ਼ੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ’ਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।
  ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿਚ ਸਕਾਰਦੋ ਅਤੇ ਗਿਲਗਿਤ ਦੀਆਂ ਫੇਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਟੂਅਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਇਹ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੌਕਾ ਮੈਂ ਅਣਡਿੱਠ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
  ਮੈਂ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਨਾ ਭੇਜੀ। ਅਚਾਨਕ ਪੁੱਜ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਸੁਆਦ-ਸੁਆਦ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਖ਼ਿਆਲੀ ਉਡਾਰੀ ਮਾਰਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਅਚਾਨਕ ਸਕਾਰਦੋ ਪੁੱਜਿਆ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਾਂਗਾ, “ਵੇਖੋ ਕੌਣ ਆਇਆ ਹੈ।” ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖਲੋਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਹੱਕਾ-ਬੱਕਾ ਰਹਿ ਜਾਏਗਾ।
  ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੇਹ ਦੀ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਨਵਾਂਗ ਤਸ਼ੇਰਿੰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਸੱਦਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚਲੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲੰਮੀ, ਅਕਾਊ ਉਡੀਕ ਨਾ ਝੱਲਣੀ ਪਈ। ਸੈਮੀਨਾਰ ’ਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਵੀਜ਼ਾ ਸੌਖਾ ਹੀ ਮਿਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਛੇ ਜਣੇ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਪੁੱਜ ਗਏ। ਪਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਹੋਮ ਮਨਿਸਟਰੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾ ਦਿੱਤੀ। ‘ਲੋਕ-ਵਿਰਸਾ ਇਨਸਟਿਚਿਊਟ’ ਦੇ ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਪਰੋਫ਼ੈੱਸਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ‘ਪਾਕਿ-ਜਰਮਨ ਰਿਸਰਚ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ’ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੇ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਅਪੀਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਫਲ ਨਾ ਲੱਗਾ।
  “ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਹੈ ਸਕਾਰਦੋ ’ਚ, ਪਿਛਲੇ ਚਾਲੀ ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਿਲੇ ਹਾਂ”, ਮੈਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
  “ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀਜ਼ਾ ਮਿਲ ਜਾਏਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇ ਦਿਓ। ਆਖਿਰਕਾਰ ਇਹ ਇਨਸਾਨਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ।”
  ਮੁਖੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀਜ਼ਾ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲ ਜਾਏਗਾ।”
  ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਸਕਾਰਦੋ ਜਾਣ ਦਾ ਵੀਜ਼ਾ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ’ਚ ‘ਲੋਕ-ਵਿਰਸਾ ਇਨਸਟਿਚਿਊਟ’ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ-ਜਨਰਲ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। “ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਬਣੀ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਤਾਜ ਮਹੱਲ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਲੀਓਂ ਆਗਰੇ ਦਾ ਵੀਜ਼ਾ ਹੀ ਨਾ ਮਿਲਿਆ।”
  ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ‘ਚ, ਹੁਣ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸੁਆਦਲੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੇਣ ਦਾ ਇਕੋ-ਇਕ ਸੰਦ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਇਤਲਾਹ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ’ਚ ਸਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਆ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਸੱਤਾਂ ਸਾਲਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮੁੜ ਮਿਲ ਰਹੇ ਸਾਂ। ਪਿਛਲੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਭੱਜ-ਭੱਜ ਆਈਆਂ। ਭਤੀਜੀ ਜ਼ਕੀਆ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਘਰਵਾਲੇ ਤੇ ਛੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲੇ।
  ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਏ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਖਾਣੇ ’ਤੇ ਸੱਦਿਆ। ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਫ਼ੱਸਟ ਸੇਕ੍ਰੇਟਰੀ ਕਹਿੰਦਾ, “ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਰਕਾਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀਜ਼ਾ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਨਾਂ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਲੇਹ ਦਾ ਵੀਜ਼ਾ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇ ਦਿਆਂਗੇ ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕੋ।”
  ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਕਈ ਲੇਖਕ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਸੈਮੀਨਾਰ ’ਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਦੋ ਲੇਖਕ, ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਜ਼ਮੀ ਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਹੁਸੈਨ ਅਬਦੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਾਕਫੀਅਤ ਸੀ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਮਿਲੇ ਨਹੀਂ ਸਾਂ। ਕਾਜ਼ਮੀ ਨਾਲ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੁਣ ਕਾਫ਼ੀ ਚਿਰ ਤੋਂ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰੀ ਵੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੱਦਾਖੀ ਗੀਤ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਰਦੂ ’ਚ ਤਰਜਮਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਬਾਰੇ ਨੋਟ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਯੂਸਫ਼ ਨੇ ਅਜੋਕੇ ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।
  ਸੈਮੀਨਾਰ ’ਚ ਮੇਰੇ ਲੱਦਾਖੀ ਹਮਵਤਨੀ ਨਵਾਂਗ ਸ਼ਾਕਸਪੋ ਨੇ ਅਤੇ ਮੈਂ ਪੇਪਰ ਪੜ੍ਹੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ ਤੇ ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੇਲ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅਹਿਸਾਸਾਤ ਟੇਪ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਆਸ ਨਾਲ ਕਿ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ-ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਸਾਂਭੇ ਜਾਣਗੇ। ਅਸੀਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਵਟਾਈਆਂ।
  ਓਸੇ ਸ਼ਾਮ, ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਹੋਟਲ ’ਚ ਮੈਂ ਭਾਰਤੀ ਹਾਇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਫ਼ੱਸਟ ਸੇਕ੍ਰੇਟਰੀ ਦੇ ਨਾਂ ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਲਈ ਵੀਜ਼ੇ ਖ਼ਾਤਿਰ ਰਾਬਤਾ ਬਣਾ ਲਏ।
  ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ, ਕਾਗਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਮੈਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖਣ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਦੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ’ਤੇ ਆਇਆ। “ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਲੱਦਾਖ ਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ”, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ।
  “ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਪਾਸਪੋਰਟ ਬਣਵਾ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ”, ਮੈਂ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
  ਓਸੇ ਰੀਝ ਨਾਲ ਮੈਂ ਲੱਦਾਖ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।
  ਪਿਛਲੇ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾਂ ਚ ਸਾਡੇ ਮੁਲਕਾਂ, ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸਰਕਾਰੀ ਕਹਾਣੀ, ਤਣਾਅ, ਨਫ਼ਰਤ, ਬਦਇੱਛਾ, ਅਤੇ ਗ਼ਲਤਫ਼ਹਿਮੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਪਈ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਏਗੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਵਿਛੋੜੇ ਮਾਰੇ ਦਿਲ ਮੁੜ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।

कविता

• विहाग वैभव
  वे पर्वतों को बताएँगे
  कि कौन पर्वत है कौन नहीं
  वे जो ख़ुद इन्हीं से उपजे हैं
  वे तय कर रहे हैं
  पहाड़ों, जंगलों और नदियों की नागरिकताएँ
  वे सोचते हैं
  वे पहाड़ों को ढहाते जाएँगे
  नदियों को पाटते जाएँगे
  जंगलों को काटते जाएँगे
  और
  नदियों, पेड़ों-पहाड़ों के बच्चे
  बदला नहीं लेंगे
  कहीं किसी युद्ध की तैयारी नहीं होगी !

ਨਜ਼ਮ
-ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ
ਇਹ ਸਦਾ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਰਹੀ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਦਰਿਆ ਪੀ ਕੇ,
ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਅਪਣੀ ਹਕੂਮਤ ’ਚ ਭੀ ਬਰਬਾਦ ਰਹੇ;
ਆਦਮੀਅਤ ਸਦਾ ਮੁਰਦਾ ਹੀ ਰਹੀ ਹੈ ਜੀ ਕੇ,
ਹੈ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ’ਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਇਸ ਦਾ।
ਨਾ ਬੁਝੀ ਇਸ ਦੀ ਕਦੀ ਬੇਵਾ ਦੇ ਰੋਣੇ ਤੋਂ ਪਿਆਸ,
ਭੁੱਖੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿਰੀਆਂ ਨੇ ਸਹਾਰਾ ਇਸ ਦਾ।
ਕੁਝ ਬਣੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਮੀਰਾਂ ਦੀ ਹੀ ਇਹ ਜਿੰਦ ਬਣੀ,
ਕਦੀ ਦਿੱਲੀ, ਕਦੀ ਚਿੱਤੌੜ, ਕਦੀ ਹਿੰਦ ਬਣੀ।
ਸੈਂਕੜੇ ਵਾਰ ਹਰੇ ਖੇਤ ਜਲਾਏ ਇਸ ਨੇ,
ਤਖ਼ਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਇਸ ਨੇ।
ਰਹਿਮ ਆਇਆ ਤਾਂ ਕਦੀ ਵੰਡੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ,
ਕਾਸ਼ ! ਉਲਟੇ ਕੋਈ ਇਸ ‘ਵਤਨ-ਪ੍ਰਸਤੀ’ ਦਾ ਨਕਾਬ!
ਖ਼ੂਨ ਕਿਰਤੀ ਦਾ ਰਿਹਾ ਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਮਸਤੀ ਦੇ ਲਈ,
ਕੌਮ ਮਰਵਾਈ ਗਈ ਐਸ਼-ਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਲਈ।
ਸਦਾ ਹੋਈ ਏ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਇਸ ਤੋਂ,
ਸਦਾ ਦੁਨੀਆਂ ’ਚ ਰਹੂ ਜੰਗ-ਲੜਾਈ ਇਸ ਤੋਂ।
ਅੱਜ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਦਾ ਯੁਗ ਇਸ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ।
ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਕੀ ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਹੋਵੇ?
ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ, ਤੂੰ ਸਰਵ-ਸਾਂਝਤਾ ਨੂੰ ਮੋੜ ਮੁਹਾਰ!
ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਕੀ ਜੇ ਕੱਲ੍ਹ ਆਪ ਭੀ ਹੋਣਾ ਹੈ ਗ਼ੁਲਾਮ,
ਦੂਸਰੇ ਭੀ ਤਾਂ ਉਲਟ ਸਕਦੇ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਨਜ਼ਾਮ।
ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੌੜੀ ਸੀ, ਮੰਜ਼ਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ;
ਇਹ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਕੋਈ ਆਖ਼ਰੀ ਮਹਿਫ਼ਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।
ਅਪਣੇ ਕੁਨਬੇ ਲਈ ਦੁਨੀਆਂ ਤੇ ਹੈ ਕਬਜ਼ਾ ਲਾਹਨਤ!
ਅਪਣੀ ਬੇੜੀ ਲਈ ਸਾਗਰ ਤੇ ਹੈ ਘੇਰਾ, ਤੋਬਾ!
ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ’ਚ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਪਰੀਵਰਤਨ ਦੀ,
ਏਸ ਪਿੰਜਰ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਨਵੇਂ ਜੀਵਨ ਦੀ।
ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਚੂਰ ਨਾ ਕਰ,
ਤੂੰ ਕਦੀ ਅਪਣੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਭੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਾ ਕਰ ।
ਅਪਣੀ ਸ਼ਾਹੀ ’ਚ ਭੀ ਮੁਰਦਾ ਹੀ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜੀ ਕੇ,
ਇਹ ਸਦਾ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਰਹੀ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਦਰਿਆ ਪੀ ਕੇ।
ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਦਾ ਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ’ਚ ਨਸ਼ਾ ਹੈ ਜਦ ਤਕ,
ਖ਼ੂਬ ਹੋਵੇਗੀ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਤਦ ਤਕ।

ਰਾਹਗੀਰ
ਆਹ ਲੈ ਬਈ! ਆਪਣਾ ਇਨਾਮ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਈਆ।
‘‘ਥੋੜ੍ਹਾ ਆ ਜੀ, ਖਤਰੇ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਸੀ’‘, ਵੀਰੂ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤੀ ਲਹਿਜੇ ’ਚ ਕਿਹਾ।
‘‘ਕਾਫ਼ੀ ਆ, ਏਨਾ ਹੀ ਮੁਕਾਇਆ ਸੀ, ਕੋਈ ਗੱਲ ਨ੍ਹੀ, ਅਗਾਂਹ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਲ ਜਾਊ’’, ਭੂਰੀਆ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਜਿਹੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ ਗੰਜਾ ਆਦਮੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ ਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਜਲੰਧਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ; ਤਿੰਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਕੱਲ੍ਹ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਹੋਏ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੋਹ ਭਰੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੁਰਖੀਆਂ ਸਨ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਇਕ ਮੰਦਰ ’ਚ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਬੰਦੇ ਨੇ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਬੇਹੁਰਮਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਬਾਂਹ ਤੋੜ ਸੁੱਟੀ ਸੀ। ਗੁੱਸੇ ’ਚ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ‘‘ਜੀਆਂਗੇ ਜਾਂ ਮਰਾਂਗੇ-ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਾਂਗੇ ’’ ਤੇ ‘‘ਸ਼ਰਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਹੇ ਲਾਓ’’ ਆਦਿ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਨੇ ਆਸਮਾਨ ਗੂੰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਟਕਾ ਬੰਨ੍ਹੀ ਸੜਕ ‘ਤੇ ਤੁਰਿਆ ਜਾਂਦਾਤ ਸੱਤਾਂ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸਿੱਖ ਬੱਚਾ ਵੀ ਭੀੜ ’ਚ ਰਲ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਖਬਾਰ ’ਚ ਦੋ ਹੋਰ ਭੈੜੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵੀ ਛਪੀਆਂ ਸਨ। ਜਲੰਧਰ ’ਚ ਕੱਲ੍ਹ ਦੁਪਹਿਰੇ ਦੋ ਕੁ ਵਜੇ ਕਿਸੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਐਨ ਸਾਹਮਣੇ ਸੜਕ ’ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖੰਡਤ ਕੀਤੇ ਅੰਗ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਤੁਰਤ-ਫੁਰਤ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਭਾਰੀ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ’ਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ‘ਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਕੱਤਰ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨੇ ਬੇਹੁਰਮਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੇਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਉਪਰ ਵਧਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ‘‘ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸਾਡੇ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ… ਕਮਾਲ ਹੋ ਗਈ!’’ ਕਈਆਂ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ’ਚ ਖਾਸੀ ਤਲਖੀ ਵੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਚਾਰ ਕੁ ਵਜੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਾਪਰੀ ਤੀਜੀ ਵਾਰਦਾਤ ‘ਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਦੇ ਪੋਸਟਰਾਂ-ਬੈਨਰਾਂ ‘ਤੇ ਕਾਲਿਖ਼ ਮਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸਾਈ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਮਰਦ-ਔਰਤਾਂ ਕਾਲੇ ਬਿੱਲੇ ਲਾ ਕੇ ਰੋਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਗੰਜਾ ਬੰਦਾ, ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਖਬਰਾਂ ਇਉਂ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਅੰਦਰੋ-ਅੰਦਰੀ ਕਿਸੇ ਖੁਸ਼ਖਬਰੀ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ‘ਚਿੜੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਗਵਾਰਾਂ ਦਾ ਹਾਸਾ’ ਵਾਲੀ ਗੱਲ। ਇਹ ਪਿਛਲੇ 5-6 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਰਾਏ ਦਾ ਇਕ ਮਕਾਨ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ’ਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਘੁਲਦਾ-ਮਿਲਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਸ ਆਪਣੇ-ਆਪ ’ਚ ਹੀ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਵੀਰੂ ਨੂੰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਮਿਹਨਤਾਨੇ ਦੇ ਨਾਲ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪਏ ਹੋਰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਉਸਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਦਿੱਤੇ ‘ਕੰਮ’ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਸਿਰੇ ਜੋ ਚਾੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਨਵਾਂ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਵੀਰੂ ਮੋਟਰ ਸਾਇਕਲ ਸਟਾਰਟ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਚੱਲਦਾ ਬਣਿਆ ਤੇ ਗੰਜਾ ਬੰਦਾ ਤਿੰਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਵਾਪਰੀਆਂ ਬੇਹੁਰਮਤੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਹੋਈਆਂ ਛਿਟਪੁਟ ਹਿੰਸਕ ਝੜਪਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪੁਲਸ ਨੇ ਕਈ ਥਾਂ ਹਲਕਾ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕਰਕੇ ਦੋ ਕੁ ਦਰਜਨ ਸ਼ੱਕੀ ਗਿ੍ਰਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਸਨ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਪੁਆੜੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ-ਦੋ ਸ਼ਰਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਨਿੱਕੇ-ਮੋਟੇ ਕੰਮ-ਕਿੱਤੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਧਾਰਣ ਲੋਕ ਹੀ ਸਨ। ਲੋਕ ਚੁੱਪ-ਚੁਪੀਤੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ ਸਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਅਜੇ ਸ਼ਾਂਤ ਨ੍ਹੀ ਸੀ ਹੋਇਆ ।
ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ, ਆਪਸ ’ਚ ਲੜ੍ਹਦੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਕਤੂਰੇ ਭੌਂਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੰਜੇ ਬੰਦੇ ਨੇ ਫੋਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ‘ਬੌਸ’ ਨੂੰ ਕੰਮ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੇਵਾ ਸੌਂਪਣ ਦਾ ਬਿਨੈ ਪੱਤਰ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। “ਕੰਮ ਬਥੇਰੇ, ਤੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ“, ਅੱਗੋਂ ਬੌਸ ਬੋਲਿਆ ਸੀ।
ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੋਨੋਂ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਚਾਹ ਦੀਆਂ ਚੁਸਕੀਆਂ ਲੈਣ ਲੱਗੇ।

ਗ਼ਜ਼ਲ
-ਡਾਕਟਰ ਜਗਤਾਰ
ਖ਼ੂਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ ਇਹ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ।
ਏਸ ਦੀ ਸੁਰਖ਼ੀ ਕਦੇ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ।
ਤੇਰੇ ਲਈ ਛਣਕਾ ਕੇ ਲੰਘੇ ਬੇੜੀਆਂ,
ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡੀ ਚਾਲ ਪਹਿਚਾਣੀ ਨਹੀਂ।
ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਹਥਿਆਰ ਸਾਰੇ ਵਰਤਣੇ,
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਮਾਰ ਪਰ ਖਾਣੀ ਨਹੀਂ।
ਦੋਸਤੋ ਜੇ ਮਰ ਗਏ ਤਾਂ ਗ਼ਮ ਨਹੀਂ,
ਦਾਸਤਾਂ ਸਾਡੀ ਕਦੇ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ।
ਕਾਫ਼ਿਲੇ ਵਿਚ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਭਾਵੇਂ ਰਿਹਾ,
ਯਾਦ ਤੇਰੀ ਦਿਲ ’ਚੋਂ ਪਰ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ।
ਸਾਡੇ ਦਮ ਖ਼ਮ ਨਾਲ ਇਹ ਖ਼ਮ ਜਾਣਗੇ,
ਲਿਟ ਹੋਰ ਤੇਰੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸੁਲਝਾਣੀ ਨਹੀਂ।
ਤੇਰੀਆਂ ਜ਼ੁਲਫ਼ਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਵੀ ਹੈ ਅਜ਼ੀਜ਼,
ਪਰ ਥਲਾਂ ਤਕ ਨਾਲ ਇਹ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ ।
ਬੇੜੀਆਂ ਦੀ ਛਣਕ ਵਿਚ ਜੋ ਰਮਜ਼ ਹੈ,
ਕੌਣ ਕਹਿੰਦੈ ਲੋਕਾਂ ਪਹਿਚਾਣੀ ਨਹੀਂ।

एक व्यंग्य लेखक के प्रदूषण से लडऩे के लिए सरकार को 5 सुझाव
व्यंग
डॉ. द्रोण कुमार शर्मा
देश की राजधानी, दिल्ली वायु प्रदूषण से ग्रसित है। दिल्ली ही नहीं, दिल्ली के आसपास के इलाके, जिन्हें हम एनसीआर के नाम से जानते हैं, वहाँ की वायु भी प्रदूषित है। यहाँ की सरकारें, दिल्ली की भी और एनसीआर में पडऩे वाले अन्य क्षेत्रों की सरकारें भी वहाँ रहने वाली जनता के ‘सौभाग्य’ से भाजपा की ही हैं। इन सब जगह डबल, ट्रिपल इंजन की सरकारें हैं। तो मैं इन सरकारों को प्रदूषण से निपटने की कुछ सलाह-सुझाव देना चाहता हूँ। क्योंकि सरकारें बीजेपी की हैं तो अवश्य ही मान लेंगी। अगर किसी अन्य दल की सरकारें होतीं तो ये सलाहें मैं अपने तक ही सीमित रखता।
पहली सलाह : पहली सलाह तो यह है कि सरकार का कोई मंत्री, या फिर मुख्यमंत्री, यदि चाहें तो स्वयं ही, ‘गो प्रदूषण गो’, ‘गो प्रदूषण गो’, के नारे लगा कर, गीत गा कर, प्रदूषण को भगा सकते हैं। कोरोना काल में हमने कोविड को इसी तरह भगाया था और वह भाग कर गांवों की ओर चला गया था। देशव्यापी हो गया था। इस तरह से वे इस वायु प्रदूषण को एनसीआर की प्रॉब्लम से देशव्यापी प्रॉब्लम बना सकते हैं।
सलाह नंबर : 2 : दूसरे, हम एनसीआर में हर गली चौराहे पर गाएं छोड़ सकते हैं। हमें पता है, कोरोना काल से ही पता है कि गाय ही एकमात्र ऐसा जीव है जो कार्बन डाई ऑक्साइड अंदर लेता है और ऑक्सीजन बाहर छोड़ता है। इसी तरह से गाय प्रदूषित वायु अंदर लेगी और स्वच्छ हवा बाहर निकालेगी। वैसे तो गाय अभी भी हैं, हर गली में, हर सडक़ पर, हर चौराहे पर दिख ही जाती हैं। कूड़े के ढेर के पास तो ज्यादा ही दिखती हैं। और वे कम भी नहीं हैं। खूब हैं पर फिर भी जरा कम हैं। गाय और कूड़े के ढेर, दोनों और अधिक बढ़ाए जाएं, चारों ओर फैलाए जाएं तो प्रदूषण से थोड़ा अधिक आराम मिल सके।
गौमाता का एक और लाभ है। जितना ज्यादा गौवंश होगा, उतना ही ज्यादा गोमूत्र और गोबर मिलेगा। उनका सेवन कर, पी कर, खा कर और शरीर पर लेप लगा कर, हम प्रदूषण जनित तथा अन्य बीमारियों से निजात पा सकेंगे। तब हमारा देश निरोग बनेगा। जितना ज्यादा गौवंश, उतना ज्यादा गोमूत्र और गोबर, उतना ही अच्छा स्वास्थ्य। जितना ज्यादा गौवंश, उतना ज्यादा गौमांस और उतना ही ज्यादा निर्यात। है ना सबके विकास का फार्मूला!
हां, एक और काम है जो हम प्रदूषण से लडऩे के लिए कर सकते हैं। वह है किसी एक नियत समय, सब लोग एक साथ बरतन भांडे बजाएं। उन्हें ज़ोर-ज़ोर से पीटें। कोई परांत बजाय तो कोई थाली पीटे। बरतनों को ज़मीन पर पटक-पटक कर मारें। इसकी हमें प्रैक्टिस है। यह हमनें कोविड को भागने के लिए भी किया था। इतना ध्वनि प्रदूषण कर दें कि वायु प्रदूषण उससे घबरा कर भाग जाए। अपना बोरिया बिस्तर बांध ले। और फिर हम ध्वनि प्रदूषण के साथ शांति से रहें। हमारे सरकार जी इसमें वैज्ञानिक कारण भी ढूंढ सकते हैं। बोल सकते हैं कि तीव्र ध्वनि की तरंगे क्करू 2.5 और क्करू 10 को या तो जमींदोज कर देती हैं या फिर आसमान में फैंक देती हैं। इस विधि से कोरोना तो भागा नहीं पर वायु प्रदूषण अवश्य भाग जायेगा।
सलाह नंबर : 3
प्रदूषण से लड़ाई का एक और तरीका है। वही जो हमने कोविड से लड़ाई के दौरान किया था। रात को नौ बजे नौ मिनट का ब्लैक आउट। तब हमने सरकार जी के टोटके के अनुसार रात को नौ बजे घर की लाइटस ऑफ कर दिये थे। दिये और मोमबत्ती जलाई थी। मोबाइल की लाइट चमकाई थी। और इस टोटके से जिस तरह से कोविड भाग गया था, देख लेना यह वायु प्रदूषण भी भाग जायेगा।
सबसे अच्छा और सबसे बढिय़ा तरीका है, लॉकडाउन लगा दो। सब घर में बंद रहें। ना रहेगा सांप और ना बजेगी लाठी। कोई घर से बाहर निकलेगा ही नहीं तो प्रदूषण उसे कैसे सताएगा। वैसे भी पार्शियल लॉकडाउन तो वायु प्रदूषण से लग ही जाता है। सुबह शाम बाहर घूमना बंद। आउटडोर खेलना बंद। बच्चों की कक्षाएं ऑनलाइन शुरू। ऑफिस का काम भी ऑनलाइन करने के निर्देश। ग्रेप 3 या ग्रेप 4 चालू। डिस्ट्रक्शन भले ही चलता रहे, पर कंस्ट्रक्शन का काम बंद। कंस्ट्रक्शन के काम में लगे मजदूरों का काम बंद। उनका पलायन शुरू। बस सरकार जी किसी दिन रात को आठ बजे वैसा ही लॉकडाउन लगा दें, जैसा कोविड के काल में लगाया था, तो सच में, वायु प्रदूषण कहीं नहीं ठहरेगा।
प्रदूषण से लडऩे का एक और तरीका है। तरीका क्या ट्रिक कहो। सरकार जी यह तरीका सभी बातों में अपना चुके हैं। नई बनने वाली सडक़ों की लम्बाई से लेकर जीडीपी के आकलन तक। महंगाई सूचकांक से लेकर औद्योगिक विकास तक। कोविड में बीमारों से लेकर मृत लोगों की संख्या तक। और वह है आंकड़ों का खेल। हमारे सरकार जी इसमें माहिर हैं।
एक सुबह आप उठें तो अ$खबार में हेडलाइन पढ़े कि दिल्ली की हवा साफ। एक्यूआई मात्र 120. दिल्ली वासियों, अब सरकार जी की कृपा से आप स्वच्छ हवा में सांस ले रहे हैं। आप बाहर जा कर चैन से एक गहरी सांस लेंगे। पर यह क्या, आँखों में उतनी ही जलन, गले में उतनी ही खराश। या कहें, पहले से ज्यादा। आप घबरा कर अंदर आ जायेंगे। पूरी खबर पढ़ेंगे। देर रात सरकार जी की अध्यक्षता में चली कैबिनेट मीटिंग में निर्णय लिया गया है कि प्रदूषण के मामले में हम अपनी चलाएंगे। कि आगे से एक्यूआई 300 को ज़ीरो माना जायेगा। नए मानकों के हिसाब से पुराना एक्यूआई 500 अब 200 माना जायेगा और हवा स्वच्छ मानी जाएगी। और इस तरह से हम प्रदूषण पर रातो-रात नियंत्रण पा सकते हैं। सारा खेल नियंत्रण पाने का ही तो है!
‘न्यूजक्लिक’ हिन्दी से साभार

ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ‘ਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ‘ਵਿਸ਼ਵ ਗੁਰੂ’ ਦਾ ਨਾਂ
ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚਲੀ ‘ਸੰਸਾਰ ਅਸਮਾਨਤਾ ਲੈਬ’ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਲੁਕਾਸ ਚੈਂਸੇਲ, ਰਿਕਾਰਡੋ ਗੋਪੇਜ਼ ਕਾਰੇਰਾ, ਰੋਵੇਦਾ ਮੋਸ਼ਰਿਫ ਅਤੇ ਥਾਮਸ ਪਿਕੇਟੀ ਨੇ 10 ਦਸੰਬਰ 2025 ਨੂੰ ‘ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਬਾਰੇ ਸੰਸਾਰਕ ਰਿਪੋਰਟ- 2026’ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ‘ਜੀ-20 ਸੰਸਾਰ ਸਹਿਯੋਗ ਗਰੁੱਪ’, ਜਿਸ ‘ਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਕੋਲ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਸਦਰ ਸਾਇਰਿਲ ਰਾਮਾਫੋਸਾ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਦੋ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟਾਂ; “ਸੰਸਾਰਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਵਿਸਫੋਟਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਜਾਣ” ਅਤੇ “ਬਹੁਪੱਖਵਾਦ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਥਿਤੀ” ਨੂੰ ਉਚੇਚਾ ਉਭਾਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਨੁਕਤੇ ਪਿਛਲੇ ਅੰਕ ‘ਚ ਵੀ ਛਾਪੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ‘ਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਰਿਪੋਰਟ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਤੱਥ ਉੱਭਰਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ, ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਾੜਿਆਂ ਦੇ ਪੱਖੋਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਆਰਥਿਕ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਕਹਿ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਹੇਠ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਚਲਾ ਰਹੀ ਬੀ.ਜੇ.ਪੀ. ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਲਾਮਿਸਾਲ ਗਤੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਅੱਤਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।
ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉਤਲੇ 10% ਅਮੀਰ ਕੁਲ ਕੌਮੀ ਆਮਦਨ ਦਾ 58% ਹਿੱਸਾ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੀ 50% ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਇਸ ਆਮਦਨ ‘ਚ ਹਿੱਸਾ ਸਿਰਫ 15% ਹੈ।
ਇਉਂ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿਖਰਲੇ 10% ਧਨਾਢ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਲ ਦੌਲਤ ਦੇ 65% ਹਿੱਸੇ ‘ਤੇ ਕੁੰਡਲੀ ਮਾਰੀ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਚੋਂ ਵੀ ਸਿਖਰਲੇ 1% ਅਮੀਰ 40% ਹਿੱਸੇ ‘ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹਨ। ਜਦਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ 50% ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਸਿਰਫ 6.4% ਦੌਲਤ ਹੈ।
ਸਾਰਣੀ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਦੌਲਤ ਤੇ ਆਮਦਨ ਵਿਚਲਾ ਪਾੜਾ ਉਸ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਿੱਟਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਦੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕਿਰਤ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨਿਰੰਤਰ ਘਟਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਕੈਂਪ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ 1991 ਵਿਚ ਉਦਾਰੀਕਰਣ, ਸੰਸਾਰੀਕਰਣ ਤੇ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਨਵ-ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ‘ਚ ਹੋਰ ਤੀਬਰਤਾ ਫੜ੍ਹ ਗਈ ਸੀ। ਐਪਰ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਸਾਲ 2014 ‘ਚ ਕੇਂਦਰ ‘ਚ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਜਨਮ ਜਾਤ ਚਾਕਰ, ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਸਮਰਥਕ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਵਿੰਗ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠਲੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਨ ਨਾਲ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੇ ਲਾਮਿਸਾਲ ਤੇਜੀ ਫੜ੍ਹੀ ਹੈ। ‘ਵਿਕਾਸ’ ਤੇ ‘ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ’ ਦੇ ਨਾਂਅ ‘ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਖੋਟੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਅਜਾਰੇਦਾਰੀ ਹਰ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਪੈਰ ਜਮਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਕੁ ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਤ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀਆਂ ਕੋਲ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਡਾਨੀ-ਅੰਬਾਨੀ ਦਾ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ 10 ਸਿਖਰਲੇ ਅਰਬਪਤੀਆਂ ‘ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਮੂੰਹੋਂ ਬੋਲਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਅਰਥਚਾਰਾ ਤੇ ਵਿੱਤੀ ਤਾਕਤਾਂ ਕੁੱਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਜਾਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ‘ਚ ਕੇਂਦਰਤ ਹੁੰਦੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨ-ਕਾਨੂੰਨ ਬੇਅਰਥ ਬਣਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਨਾਢਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ‘ਚ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਭੰਨ-ਤੋੜ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਜਾਰੇਦਾਰੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਮਾਤਰ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਸਿਖਰਲੇ 1% ਧਨਾਢਾਂ ਕੋਲ ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਦਰਮਿਆਨੀ ਜਮਾਤ ਵੀ ਸੁੰਗੜ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਸਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ, ਚਾਰ ਕਿਰਤ ਕੋਡਾਂ ਨੂੰ ਬੇਕਿਰਕੀ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਹੱਲੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨੂੰ ਸੱਟ ਮਾਰਨਾ ਤੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਸਸਤੀ ਕਿਰਤ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਤੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦਾ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਵੀ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਜਨਤਾ ਦੇ ਖੂਨ-ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਕਮਾਈ ਚੋਂ ਬੇਕਿਰਕੀ ਨਾਲ ਵਸੂਲੇ ਟੈਕਸਾਂ ਨਾਲ ਉਸਾਰੇ ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਦਾਰੇ ਕੌਡੀਆਂ ਦੇ ਭਾਅ ਦੇਸੀ-ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ‘ਸਿਆਸੀ ਚੰਦਾ ਉਗਰਾਹੁਣ ਦਾ ਧੰਦਾ’ ਵੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਕਰੋੜਾਂ ਆਮ ਲੋਕੀਂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਵਿਹੂਣੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਸੋਂ ਤੋਂ ਇਕਸਾਰ ਤੇ ਮਿਆਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਪਾਣੀ, ਬਿਜਲੀ, ਸਫਾਈ, ਅਵਾਸ, ਜਨਤਕ ਵੰਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਸਤੇ ਸਾਧਨ ਆਦਿ ਵੀ ਤਕਰੀਬਨ ਖੋਹ ਲਏ ਗਏ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਆਪਣੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਵਧਾਉਣ ਹਿੱਤ ਇਹ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹੜੱਪਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਰਥਿਕ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਵਧਣ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਨੀਤੀ ਚੌਖਟਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦਾ ਆਕਾਰ ਵਧਣ ਦਾ ਲਾਭ ਸਿਰਫ 10% ਧਨਾਢਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੈ ਜਦਕਿ 90% ਆਬਾਦੀ ਹਾਸ਼ੀਏ ‘ਤੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਆਲਮੀ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ

ਸੰਸਾਰ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਰਿਪੋਰਟ 2026 ਮੁਤਾਬਕ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਆਰਥਿਕ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਹੋਰ ਵੱਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੀਆਂ ਦੋ ਸਦੀਆਂ ‘ਚ ਸੰਸਾਰ ਬੜਾ ਅਮੀਰ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰਕ ਔਸਤਨ ਆਮਦਨ (ਖਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮਾਨਤਾ ਅਧਾਰਤ) ‘ਚ ਨੋਟ ਕਰਨ ਯੋਗ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਮਦਨ ਤੇ ਦੌਲਤ ਦੋਵਾਂ ‘ਚ ਵਾਧਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਪਾੜਾ ਵੀ ਵਧਿਆ ਹੈ।

ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਅੱਧੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ 50% ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕੁਲ ਦੌਲਤ ਦਾ ਕੇਵਲ 2% ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ‘ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਸਿਰਫ 8% ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉਤਲੇ 10% ਧਨਾਢਾਂ ਕੋਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਦੌਲਤ ਦਾ 75% ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਜਦਹਿਆਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਬਾਕੀ ਬਚਦੇ 90% ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ।

ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 8.2 ਅਰਬ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਿਰਫ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿਖਰਲੇ ਅਮੀਰਾਂ ਕੋਲ ਹੀ ਅੱਧੀ ਆਬਾਦੀ ਭਾਵ 4.1 ਅਰਬ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਦੌਲਤ ਤੋਂ 3 ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ ਦੌਲਤ ਹੈ। 1995 ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਕੁੱਲ ਦੌਲਤ ਦਾ 4% ਸੀ, ਜਿਹੜੀ 2025 ਵਿਚ ਵੱਧਕੇ 6% ਹੋ ਗਈ ਹੈ।

ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀ ਸਿਰਫ ਦੌਲਤ ਤੇ ਆਮਦਨ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ‘ਚ ਵੀ ਸਾਫ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਐਪਰ ਸਭ ਗੈਰ ਬਰਾਬਰੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚਾਲਕ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਤੇ ਆਮਦਨਾਂ ਦਾ ਪਾੜਾ ਹੀ ਹੈ।

ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ‘ਤੇ ਘਾਤਕ ਅਸਰ

ਅਸਮਾਨ ਨਿਕਾਸੀ, ਅਸਮਾਨ ਖਤਰੇ : ਰਿਪੋਰਟ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰੀਬ ਹੇਠਲੀ 50% ਆਬਾਦੀ ਨਿੱਜੀ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕੁੱਲ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸੀ ਦੇ ਸਿਰਫ 3% ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਸਿਖਰਲੇ 10% ਅਮੀਰ 77% ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਦੀ ਇਸ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੌਸਮੀ ਬਦਲਾਅ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਛਿੜਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਅਮੀਰ ਆਪਣੇ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ
ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਂ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਬਿਹਤਰੀਨ ਭਵਿੱਖ ਘੜਣ ਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਪੱਖੋਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਬੜੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਫਾਂਸੀਆਂ ਦੇ ਰੱਸੇ ਚੁੰਮਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦਾਂ ਕੱਟਣ ਸਮੇਤ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਸੀਹੇ ਸਹਿੰਦਿਆਂ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੀ ਜੰਗ ਲੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ‘ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੂਹਰਲੀਆਂ ਸਫਾਂ ‘ਚ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੌਮੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇਸ ਜੰਗ ‘ਚ ਆਪਾਵਾਰੂ ਜਜਬੇ ਨਾਲ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਕੱਟੜਪੁਣੇ, ਸੰਕੀਰਨਤਾ ਜਾਂ ਵਿਤਕਰੇ ਭਰੇ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ‘ਚ ਮਾਣਮੱਤੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ‘ਚ ਵੀ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਆਗੂ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ, ਪਰ ‘ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ’ ਨੇ ਮੁੱਢ ‘ਚ ਹੀ ਇਹ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਿਰਣਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਅੰਦਰ ਕਦੀ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਕਿੰਤੂ-ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਵਖਰੇਵੇਂ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਕਈ ਫਿਰਕੂ ਤੇ ਸੰਕੀਰਨ ਸੋਚ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਲੋਕਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਜ ਦੇ ਪਿੱਠੂਆਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਸ਼ਮ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਧਰਮਾਂ ‘ਚ ਵੰਡਣ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਨੂੰ ਤਾਰਪੀਡੋ ਕਰਨ ਦਾ ਹਰ ਸੰਭਵ ਹਥਕੰਡਾ ਵਰਤਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਗੱਦਾਰਾਂ ਤੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਪਿੱਠੂਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਤੇ ਖੱਬੀ-ਜਮਹੂਰੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਵੀ ਧਰਮ ਵਿਰੋਧੀ ਗਰਦਾਨ ਕੇ ਗ਼ਦਰੀ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਪਤਿਤ ਸਿੱਖ’ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੋਡੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਜਜਬੇ ਨਾਲ ਸਰਾਬੋਰ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਊਲ-ਜਲੂਲ ਬਕੜਵਾਹ ਮਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ’ ਦੱਸਣ ਦਾ ਕੁਫ਼ਰ ਤੋਲਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਕੰਮ ‘ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲੀ । ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਤੇ ਖੱਬੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਵੱਡੀ ਕਮਜੋਰੀ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਰਹਿਤ, ਸਮਾਨਤਾਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਮਾਣਮੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਅਤੀਤ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰਿਆ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਠੀਕ ਪਰਿਪੇਖ ‘ਚ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕੇ। ਤੰਗ ਨਜ਼ਰੀ ਵਾਲੇ ਇਸੇ ਭਟਕਾਅ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਜੰਗਜੂਆਂ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਜਨ ਸਧਾਰਨ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਿਵਰਤਣ ਲਈ ਜੂਝਣ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨ ਦੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਸਵਾਰਥੀ ਤੱਤ ਆਪਣੇ ਝੂਠੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਗਰਦਾਨਣ ‘ਚ ਵੱਡੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਫਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਭੰਡੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਕੇ ਜ਼ਾਲਮ ਸਥਾਪਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਦਰੁਸਤ ਲੀਹਾਂ ‘ਤੇ ਲੜਾਕੂ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਸਿਰਜਣ ਪੱਖੋਂ

ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਅਨੇਕਾਂ ਗਲਤ ਫਹਿਮੀਆਂ ਤੇ ਦਿਕਤਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਕਿਰਤੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਪਿਛਾਖੜੀ ਤੇ ਅਮਾਨਵੀ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਗਿਲਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਫਿਜ਼ੂਲ ਹੈ।

ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਮੂਹ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਤੇ ਖੱਬੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਫਰਜ਼ ਜਰੂਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੀਤੇ ਦੀਆਂ ਭੁੱਲਾਂ ਤੇ ਅਵੇਸਲਾਪਨ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਨਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਕਿਰਤੀ-ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਵਿਰਸੇ ਤੇ ਮਾਣਮੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਿਰਜਕਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਸੰਗ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਨ।

ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ‘ਚ, ਜਦੋਂ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਆਪਣੀ ਫਿਰਕੂ- ਫਾਸ਼ੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਪੈਰੋਕਾਰ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸੱਤਾ ‘ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਇਸ ਮਾਨਵੀ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਜਦੋਜਹਿਦ ਕਰਨੀ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਘ-ਭਾਜਪਾ, ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਘਟ ਗਿਣਤੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਲੇ ਦਾਗ਼ੀ ਕਿਰਦਾਰ ਵਾਲੇ, ਸਵਾਰਥੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾ-ਧਮਕਾ ਕੇ ਅਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਲਾਲਚਾਂ ਅਧੀਨ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰਲਾਉਣ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਿਛਾਖੜੀ, ਸਨਾਤਨੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਾਲਾ ਫਿਰਕੂ-ਫਾਸ਼ੀ ਸੰਗਠਨ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ., ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਹਿਬਰਾਂ ਦੀ ਕਰਮ ਭੂਮੀ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਸਦਾ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣ ਖਾਤਰ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪੜ ਵੇਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ., 1925 ‘ਚ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਪਿਛਾਖੜੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੁੱਧ, ਮੁਸਲਿਮ, ਜੈਨ, ਸਿੱਖ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਖੂੰਜੇ ਲਾਉਣ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋਰ-ਜ਼ਬਰ ਨਾਲ ਦਬਾਅ ਕੇ ਰੱਖਣ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਦਰਜ਼ੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬਣਾ ਕੇ ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਜੂਲੇ ‘ਚ ਨੂੜਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਫਸੋਸ, ਅਜੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਜਿਸ਼ੀ ਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਬਾਰੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਅਕਾਲੀ ਧੜੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ., ਭਾਜਪਾ ਤੇ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਦਰੁਸਤ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪੈਂਤੜਾ ਲੈਣ ਦੀ ਥਾਂ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ‘ਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਜਨ ਸਮੂਹ ਭਾਰੀ ਮਾਯੂਸੀ ‘ਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ਨਾਲ ਸਵੈਮਾਨ ਵਾਲੀ, ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਤੇ ਦੀਨ-ਦੁਖੀਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਮਰ-ਮਿਟਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਤੋਰਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੰਗ ਹੁੰਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਈ ਰਾਜਸੀ ਦਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਆਸ਼ਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਖਰੇ ਉੱਤਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਚਾਲ ‘ਚ ਫਸ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਐਪਰ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਹੀ ਉਸ ਧਿਰ ਦੇ ਨਖਿੱਧ ਅਮਲ ਤੇ ਲੋਕ ਦੋਖੀ ਕਿਰਦਾਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਸੰਜੀਦਾ, ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਸਿਆਸੀ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਥਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨ ਵਿਰੋਧੀ ਲੋਟੂ ਟੋਲਾ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ । ਮਾਯੂਸ ਹੋਏ ਲੋਕ ਫੇਰ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਲੜ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਨਤੀਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੈੜਾ ਨਿੱਕਲਦਾ ਹੈ।

ਇਸੇ ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਕਰਕੇ ਕੁੱਝ ਲੋਕੀਂ, ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੈਰ ਯਥਾਰਥਕ ਤੇ ਭਲੇਖਾ ਪਾਊ, ਤੱਤੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਖਦਿਆਂ-ਦੇਖਦਿਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਥਾਪੜਾ ਹਾਸਲ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਭੜਕਾਊ ਸਾਜਿਸ਼ਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਚ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਨ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਚੋਰੀ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਦੁਖਦਾਈ ਤੇ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ, ਧਾਰਮਿਕ ਆਸਥਾ ਅਧੀਨ ਆਮ ਸਿੱਖਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਚੋਖੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਹਿੰਸਕ ਤੇ ਭੜਕਾਊ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਮ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਸਥਾਪਤੀ ਯਾਨਿ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਲੁਟੇਰੀ ਧਿਰ ਦੇ ਹੱਕ ‘ਚ ਭੁਗਤਦਾ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਨੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੱਕ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਬੇਇਨਸਾਫੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ‘ਚੋਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਬਣਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਦੇਣਾ, ਡੈਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ‘ਚੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਖਾਰਜ ਕਰਨਾ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ਉਜਾੜ ਕੇ ਵਸਾਇਆ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਨਾ ਸੌਂਪਣਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸਮੇਤ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ‘ਚ ਸਨਮਾਨ ਯੋਗ ਸਥਾਨ ਨਾ ਦੇਣਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਖੇਤਰ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਾ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਮੁੱਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ‘ਚ ਬੇਗਾਨਗੀ ਦੇ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚਲੀ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਖੋਹ ਲੈਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ‘ਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੁਝਾਰੂ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਦਕਾ ਹਾਲ-ਫਿਲਹਾਲ ਇਹ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ੀ ਹੱਲਾ ਪਛਾੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ, ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਫਿਰਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਜੇਲ੍ਹ ਡੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੈਦੀ, ਜੋ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਨਾ ਕਰਨਾ ਵੱਡੀ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਜਦੋਂ ਇਸ ਗੈਰ ਜਮਹੂਰੀ, ਪੱਖਪਾਤੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਕਰਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਦਲੀਲ ‘ਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਜ਼ਨ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹਰ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦਾ ਹੱਲ ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਵੱਖਵਾਦ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੁਰਨ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਫਿਰਕੂ-ਫਾਸ਼ੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਣ ਰਹੇ ਦੇਸ਼ ਪੱਧਰੀ ਏਕੇ ਤੇ ਲੜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕੌਮੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਭਾਗ ਬਣਕੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭੜਕ ਕੇ ਵੱਖਵਾਦ ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਰਾਹ ਤੁਰਨਾ ਅਤੀਤ ਵਾਂਗੂ ਇਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਲੋਕ ਦੋਖੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੱਕੜ ਜਾਲ ‘ਚ ਫਸਣਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।

ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ‘ਚ ਜੇਕਰ ਆਪਾਂ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ 140 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਸਰਬੰਸ ਦਾਨੀ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਝੰਡਾ ਬਰਦਾਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਵੀਦਾਸ ਜੀ, ਤਰਕ-ਦਲੀਲ ਦੇ ਮੁਜੱਸਮੇ ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਤੇ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਹੋਰ ਮਹਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਚਿਤਵਿਆ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਤਰਕਵਾਦੀ ਸਿੱਖ ਫਲਸਫੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਤੇ ਪਿਛਾਖੜੀ ਰੰਗ ‘ਚ ਰੰਗਣ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਅਖੌਤੀ ਸੰਤ- ਬਾਬਿਆਂ ਅਤੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਖੁਲ੍ਹੇ ਡੇਰਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ‘ਚ ਸਮਾਜ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ‘ਚ ਦਰਜ ਮਾਨਵੀ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ‘ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਭਾਈ ਲਾਲੋਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ‘ਚ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਸੌਂਪਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸੱਚ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਕਿਰਤੀ ਜਨ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਸੀ ਦਲ ‘ਪੰਥ’ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਪਾ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੱਤਾ ‘ਤੇ ਪੁੱਜਣ ਸਾਰ ਲੋਕ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਰਾਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਲੋਕ ਮਾਰੂ ਨੀਤੀਆਂ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਠੱਗੀ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਧੰਦੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕੰਮਲ ਕਿਨਾਰਾਕਸ਼ੀ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਿੱਖ ਬਾਣੇ ‘ਚ ਛੁਪੇ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਤ ਤੱਤਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸੰਘ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਕਦੀ ‘ਖਾਲਿਸਤਾਨ’ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲੁਆ ਕੇ ਸਿੱਖ ਜੁਆਨੀ ਨੂੰ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਦੀ ਫਿਰਕੂ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਿੱਤਰ ਸੰਸਥਾ ਹੋਣ ਦਾ ਫਤਵਾ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੋਂ ਵੀ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਕੁ ਗੈਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਕਾਰੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਝਗੜਾਲੂ, ਹਿੰਸਕ, ਬੇਸਮਝ, ਪਿਛਾਂਹ ਖਿੱਚੂ ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਤੋਂ ਹੀਣੇ ਫਿਰਕੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਲੋੜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ‘ਸਿੱਖ ਪੰਥ’ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਮਾਨਵੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰਸੀਏ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤੇ ਸਿੱਖ ਫਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਹੋਰ
ਪਸਾਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪੀੜਤ ਤੇ ਲੁੱਟੇ-ਲਤਾੜੇ ਲੋਕ ਅਜਿਹੇ ‘ਪੰਥ’ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਭਾਗ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਜ ਦੀ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ ਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨਾਮ ਨਿਹਾਦ ‘ਪੰਥਕ ਰਾਜਸੀ ਦਲ’ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਦੇ ਰੂਪ ‘ਚ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਮਾਨਵੀ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਹੀ ਸਾਡਾ ਅਸਲੀ ਰਾਹ ਦਸੇਰਾ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਚ ਮਲਕ ਭਾਗੋਆਂ ਦੇ ਲੋਟੂ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੋਂ ਨਿਜ਼ਾਤ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ‘ਭਾਈ ਲਾਲੋ’ ਦਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਮੁਕੰਮਲ ਖਾਤਮਾ ਕਰਨਾ ਔਰਤ-ਮਰਦ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨੀ, ਕਰਮ ਕਾਂਡਾਂ ਤੋਂ ਖਹਿੜਾ ਛੁੜਾ ਕੇ ਤਰਕਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣਨਾ, ‘ਰਾਜੇ-ਮੁਕੱਦਮਾਂ’ ਦੇ ਭੈਅ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਸੱਚ ਦੇ ਆਚਾਰ’ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਅਨੇਕਾਂ ਘਾਟਾਂ-ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਤੇ ਹੋਰ ਖੱਬੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਇਸ ਕਾਰਜ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਲੇਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋਆਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਸਥਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਧਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਫ਼ਾਂ ‘ਚ ਹੀ ਹੈ। ਅਤੀਤ ‘ਚ ਵੀ ਖੱਬੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ‘ਚ ਚੋਖੀ ਗਿਣਤੀ ‘ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲਾਲ ਝੰਡੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਲੜੀ ਸ਼ਾਨਾਮੱਤੀ ਜੰਗ ‘ਚ ਵੱਡਮੁਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਰਜਵਾੜਾਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕਰਕੇ ਲੱਖਾਂ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਹਲ ਵਾਹਕਾਂ ‘ਚ ਵੰਡੀ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ-ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਹੱਕੀ ਘੋਲਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਮਾਣਮੱਤੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ‘ਚ ਖੱਬੀ ਪੱਖੀ ਲਹਿਰ ‘ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਵੱਸਦੇ ਹਿੰਦੂ ਵੀਰ, ਦਲਿਤ ਸਮਾਜ ਤੇ ਪੱਛੜੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਵੀਂ ਸੋਚਣੀ ਵਾਲੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਮੰਦ ਲਾਜ਼ਮੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ‘ਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਸੰਗ ਜੁੜਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੋਣਗੇ। ਇਸ ਸੁਵੱਲੇ ਵਰਤਾਰੇ ਤੋਂ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ, ਨਾਮ ਨਿਹਾਦ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਸੰਕੀਰਨਤਾਵਾਦੀ ਤੇ ਫਿਰਕੂ ਸੋਚ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਲੋਕ ਜ਼ਰੂਰ ਤਿਲਮਿਲਾਉਣਗੇ। ਉਹ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨੀਵਾਣ ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੇ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਮਾਨਵੀ ਫਿਲਾਸਫੀ ਦਾ ਪਸਾਰ ਹੀ ਹੈ, ਸੂਬਾਈ ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ‘ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੜਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਂਝੀ ਧਾਰਾ ‘ਚ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਡਾਕਟਰ ਭੀਮ ਰਾਓ ਅੰਬੇਦਕਰ ਦੇ ਅਨੁਆਈਆਂ ਦਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣਾ ਹੋਰ ਵੀ ਸਹਿਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਲਿਤ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੂੰਵਾਦੀ ਸੋਚ ਦੇ ਡਟਵੇਂ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ।

ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਯਥਾਰਥ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਲੰਬੇ ਇਤਿਹਾਸ = ਕਾਰਨ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਧੜਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ‘ਚ ਕਾਇਮ ਜ਼ਰੂਰ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਮਹਿਜ ਸਿਆਸੀ ਲਾਭ ਲੈਣ ਲਈ, ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੇ ‘ਕੱਟੜ ਹਿੰਦੂਤਵੀ ਰਾਜ’ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦੀ ਮੁੱਦਈ ਭਾਜਪਾ ਨਾਲ ਚੋਣ ਗਠਜੋੜ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਬਰ – ਤਿਆਰ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਜਪਾ ਹਾਲ ਦੀ ਘੜੀ ਇਸ ਚੋਂ – ਨਾਂਹ-ਨੁੱਕਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਕਾਲੀ ਦਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਪਣਾ ਜਨ ਅਧਾਰ ਵਧਾ ਕੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ‘ਚ ਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਿਸੇ – ਵੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨਾਲ ਕੋਈ ਚੋਣ ਗਠਜੋੜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਫਿਲਹਾਲ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਕੋਈ ਵੀ ਅਕਾਲੀ ਧੜਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੰਘ-ਭਾਜਪਾ ਵਿਰੁੱਧ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪੈਂਤੜਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਧਨ ਦੇ ਅੰਬਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਦੀ । ਲਾਲਸਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਲਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਿਰਦਾਰ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇਕੋ-ਇਕ ਮੰਤਵ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਨੀਤੀਆਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਤੇ ਜਮਹੂਰੀ ਮੁਤਬਾਦਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਆਮ ਲੋਕ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਪੱਧਰ ਦੇ ਕੁੱਝ ਆਗੂ ਵੀ ਸੰਘ ਵਿਰੋਧੀ ਪੈਂਤੜਾ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਹਕੀਕੀ ਮੁਤਬਾਦਲ ‘ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਣਗੇ।

ਸਨਿੱਮਰ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸਮੂਹ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੂਰੀ ‘ਆਨ – ਬਾਨ ਸ਼ਾਨ’ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ‘ਚ ਪਰਪੱਕ ਰਹਿ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ । ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣੇ ਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ‘ਬਾਣੀ ਵਿਚਲੀ ਮਾਨਵੀ ਸੋਚ’ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਬਣੇ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਅਦਾਨੀ-ਅੰਬਾਨੀ ਜਿਹੇ ਮਲਕ ਭਾਗੋਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਟੂ ਟੋਲਿਆਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਤ-ਪਨਾਹੀ ਕਰਦੀ ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਲੋਕ ਦੋਖੀ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਫਿਰਕੂ-ਫਾਸ਼ੀ ਚਿਹਰਾ-ਮੋਹਰਾ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਬੇਪਰਦ ਕਰਨ ਪੱਖੋਂ ਆਪਣੀ ਬਣਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰੇ। ਇਨਕਲਾਬੀ ਤੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਤਾਕਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿੱਢੇ ਗਏ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ-ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ‘ਚ ਭਾਗ ਲੈਣਾ ਤੇ ਹਰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਾਡੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ‘ਤੇ ਸੱਚਾ ਅਮਲ ਸਿੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਸ਼ਮ੍ਹਾ ਦੇ ਪਰਵਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾਕਾਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

ਸ਼ਿਆਮ ਸਿੰਘ ਰਾਵਤ
ਅਰਾਵਲੀ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਦੀ ਉਚਾਈ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਸਰਵ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਵੱਲੋਂ 20 ਨਵੰਬਰ, 2025 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਨਾ ਕੇਵਲ ਅਰਾਵਲੀ ਪਹਾੜਾਂ ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਦੇਸ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਸਥਾਈ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਰਵ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ, “ਸਿਰਫ ਉਹ ਭੂ-ਆਕਾਰ/ ਪਹਾੜੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਸਥਾਨਕ ਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ 100 ਮੀਟਰ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ ਨੂੰ ‘ਅਰਾਵਲੀ ਪਹਾੜੀਆਂ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਤੱਕ 692 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ ਦੀਆਂ 100 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉੱਚੀਆਂ, ਛੋਟੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਢਲਾਣਾਂ ਹੁਣ “ਅਰਾਵਲੀ” ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਵੀਂ ਉਚਾਈ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇਸ ਨਵੀਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਅਰਾਵਲੀ ਖਿੱਤੇ ਦਾ ਲਗਭਗ 90% ਹਿੱਸਾ “ਅਰਾਵਲੀ” ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਰਾਵਲੀ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਹਾਸਿਲ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੁਣ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਇਸਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੇਤਰ ਖਣਨ ਕਾਰੋਬਾਰੀਆਂ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਯਾਨਿ ਸੱਤਾ ਚਾਹੇ ਤਾਂ 100 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਨੀਵੇਂ ਇਹ ਇਲਾਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਤੀ ਵਸੂਲੇ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਾਸ਼ਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਛੋਟ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਹ ਹਿੱਸੇ ਹੁਣ ਪੁਰਾਣੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਖਣਨ, ਨਿਰਮਾਣ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਦਬਾਅ ਵੱਧ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਸਰਵ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਕਿ ਅਰਾਵਲੀ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ ਮਾਰੂਥਲ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਰੁਕਾਵਟ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਲੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਲੁ ਤੇ ਧੂੜ ਭਰੀਆਂ ਗਰਮ ਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਹਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਰੋਕਦੀ ਜਾਂ ਧੀਮਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ‘ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਵਾਵਾਂ ਦਾ ਘੱਟ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ‘ਚ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪਸਾਰ ਰੋਕਣ, ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੀਚਾਰਜ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਧ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸਾਲ ਭੂ-ਭਾਗ ਅੰਦਰ ਹਵਾ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਚ ਅਰਾਵਲੀ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ।

ਇਸ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ-ਐਨ.ਸੀ.ਆਰ., ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ‘ਚ ਧੂੜ ਭਰੀਆਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਘਟ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਪਮਾਨ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਕਾਬੂ ‘ਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ‘ਚ ਇਹ 2-3 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਘੱਟ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਰੂਥਲੀਕਰਨ ਦੀ ਗਤੀ ਮੱਠੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਰਾਵਲੀ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਦਿੱਲੀ ਰਿਜ਼ – ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ “ਹਰੇ ਫੇਫੜੇ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਥਾਰ ਦੀਆਂ ਗਰਮ ਹਵਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਅਰਾਵਲੀ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਖਣਨ ਵੱਧਣ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਹਰਿਆਵਲ ਘੱਟਦੀ ਰਹੀ ਤਾਂ ਇਹ ਖਿੱਤੇ ਨੀਮ-ਮਾਰੂਥਲ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦਿੱਲੀ-ਐਨ.ਸੀ.ਆਰ. ਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ‘ਚ ਧੂੜ, ਜਲ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ‘ਚ ਵਿਗਾੜ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਖਦਸ਼ਾ ਵੱਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਧੇਗਾ ਤੇ ਗਰਮੀ ਦਾ ਅਸਰ ਹੋਰ ਵੀ ਤਿੱਖਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਰਾਵਲੀ ਬਹੁਤੀ ਉੱਚੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਪਾੜ ਵੀ ਪੈ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪੱਛਮ ਵਲੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਗਰਮ ਹਨੇਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦੀ, ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੱਧਮ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ‘ਚ ਅਰਾਵਲੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ “ਅਰਾਵਲੀ ਬਚਾਓ” ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਢੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਅਫੀਰਕਾ ਦੇ ਸਹਾਰਾ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪਸਾਰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵਿੱਢੀ ‘ਗ੍ਰੇਟ ਗ੍ਰੀਨ ਵਾਲ’ ਪਹਿਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਕੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਬੰਧੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲ, “ਅਰਾਵਲੀ ਹਰੀ ਕੰਧ ਪ੍ਰੀਯੋਜਨਾ’ ‘ਚ ਅਰਾਵਲੀ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੌੜੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 14 ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਹਰੀ ਪੱਟੀ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮਿਥਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕੀ ਸਰਵ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਇਹ ਹੁਕਮ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਲਵਾਯੂ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ, ਚੌਗਿਰਦੇ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੇ ਰਾਏ ਜਾਣਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਅਤੇ, ਉਹ ਵੀ ਉਦੋਂ ਜਦੋਂ ਕੌਮੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ ਦਿੱਲੀ ‘ਚ ਏ.ਕਿਊ.ਆਈ. ਪੱਧਰ ਵੱਧਣ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਹ ਤੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਫੈਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਤਰੱਦਦ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਜੱਗ ਜਾਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।

ਓਧਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਅੰਡੇਮਾਨ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੀਪ ਸਮੂਹ ਸਮੇਤ, ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ‘ਚ ਅਸਾਮ, ਮਿਜੋਰਮ, ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਨਾਗਾਲੈਂਡ, ਮਨੀਪੁਰ, ਮੇਘਾਲਿਆ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਵਿਖੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਜੰਗਲ ਵੱਢੇ ਜਾਣੇ ਜਾਰੀ ਹਨ।

‘ਗਲੋਬਲ ਫੋਰੈਸਟ ਵਾਚ’ ਦੀ ਸਾਲ 2024-25 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਲ 2001 ਤੋਂ 2024 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਕਬੇ ਦੇ 60% ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉੱਤਰ- ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਾਂ ‘ਚ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਚੋਂ ਅਸਾਮ ‘ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ‘ਚ ਝੂਮ ਖੇਤੀ, ਮੁੱਢਲੇ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਪਸਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

‘ਇੰਡੀਆ ਸਟੇਟ ਆਫ ਫੋਰੈਸਟ ਰਿਪੋਰਟ’ 2023 ਅਨੁਸਾਰ, ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਰਕਬੇ ਚ ਵੱਡੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ ਭਰ ‘ਚ ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ। ਵਿਕਾਸ ਯੋਜਨਾਵਾਂ, ਖਣਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਓਡੀਸਾ ਅਤੇ ਝਾਰਖੰਡ ‘ਚ ਖਣਨ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ (ਕੋਲਾ, ਬਾਕਸਾਈਟ ਆਦਿ) ਕਰਕੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਦੀ ਖਣਨ ਪੱਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।

ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰੀਯੋਜਨਾਵਾਂ, ਖਣਨ, ਪੌਦੇ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਉਸਾਰੀ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਰਕਬਾ ਘਟਿਆ ਹੈ।

ਹੋਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਨਾਂਹ ਪੱਖੀ ਵਾਧਾ ਦਰਜ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੰਡੀਆ ਸਟੇਟ ਆਫ ਫੋਰੈਸਟ ਰਿਪੋਰਟ 2023 ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਫੋਰੈਸਟ ਵਾਚ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ 2024- 2025 ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹਨ। ਇਹ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਇਮੇਜਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਰਕਬਾ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ‘ਚ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਸਥਾਈ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਤਾਜ਼ਾ ਅਦਾਲਤੀ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਅਰਾਵਲੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਕੋਈ ਠੋਸ, ਵੱਖਰਾ ਕਾਨੂੰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ 1992 ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਸੀਮਤ ਸੀ, ਪਿੱਛੋਂ ਦੇ ਅਦਾਲਤੀ ਫੈਸਲੇ ਖਣਨ ਮਾਫੀਆ ਨੇ ਉਲੰਘੇ ਸਨ।

ਇਸ ਸਭ ਦੇਖਦਿਆਂ, ਅਰਾਵਲੀ ਪਹਾੜ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਕਾਨੂੰਨ ਹੁਣ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਨਿਆਂ ਪਾਲਿਕਾ ਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਖਣਨ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਸਫਾਏ ਵਰਗਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਅਰਾਵਲੀ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ‘ਚ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।

ਅੱਜ, ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ, ਦੋਨਾਂ ਹੀ ਪੱਧਰਾਂ ‘ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਤਾਲਾਬਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਰ-ਸਵੇਰ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਘੱਟ ਹੀ ਸਹੀ ਪਰ ਬਹਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਲੇਕਿਨ, ਤਬਾਹ ਹੋਏ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰ ਬਹਾਲੀ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਖਣਨ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਹੋਏ ਪਹਾੜ ਕਦੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਇਸੇ ਲਈ ਅਰਾਵਲੀ ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ।

ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਅਧੀਨਗੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਅਧੀਨ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂ ਲਗਾਏ ਗਏ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਜੋ ਧਰਤੀ-ਆਕਾਸ਼ ਜਿਹਾ ਵਿਸਾਲ ਅੰਤਰ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਰਵ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ‘ਤੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਸਿਰਫ ਅਰਾਵਲੀ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ‘ਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ, ਕੁਦਰਤ ਵਲੋਂ ਬਖਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਬਚਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਦਾ ਹੈ।

ਇਸਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਯਕੀਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਆਫਤਾਂ ਦੇ ਕੁਚੱਕਰ ‘ਚ ਘਿਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਰਵ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਇਹ ਹੁਕਮ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੌਤ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਨੇ ‘ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਵਰਗਾ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।

(‘ਡਾਊਨ ਟੂ ਅਰਥ’ ’ਚੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਸਹਿਤ)

ਪ੍ਰੋ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੋਹਲ
ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੰਡੀਆ ਇਕ ਲੋਕਰਾਜ ਅਤੇ ਗਣਤੰਤਰ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਸਰੂਪ ਇਸ ਤੋਂ ਖਾਸਾ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਭੂਗੋਲਿਕ ਪਛਾਣ ਵਜੋਂ ਇੰਡੀਆ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀਕ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵੀ ਇਹੋ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਕਾਈ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਮਝਣ ਲਈ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਬਰਮਾ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਮਾਪਦੰਡ ਵਰਤਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਪਿਛੜੇ ਇਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਇੰਡੀਆ ਬਾਰੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਤੰਤਰ ਰਾਹੀਂ ਇਕਸਾਰਤਾ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਇਕ ਦੇਸ਼-ਇਕ ਟੈਕਸ, ਇਕ ਦੇਸ਼-ਇਕ ਚੋਣ, ਇਕ ਦੇਸ਼-ਇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਆਦਿ।

ਇਹ ਅਜੋਕੀ ਹਿੰਦੂਤਵੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਾਹਰਾ ਹੈ ਜੋ ਦਰਅਸਲ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦੀ ਪਰਦਾਪੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਡੀਆ ਦਾ ਸੰਘੀ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸਦਾ ਬਹੁਪੱਖੀ ਰੁਝਾਨ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਡੀਆ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਤਕਰੀਬਨ 145 ਕਰੋੜ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵੱਖਰੇਵਾਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਬਹੁਤ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ। ਪਹਾੜ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕੇ ਵੀ। ਦਰਿਆਵਾਂ, ਨਹਿਰਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਫਸਲ ਪੈਦਾਵਾਰ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਪੰਸਦੀਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰੋਤਾਂ-ਸਾਧਨਾਂ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹਨ। ਹੱਥਲੇ ਲੇਖ ਰਾਹੀਂ ਆਪਾਂ ਇੰਡੀਆ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਸੱਚ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸਮਝਣਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਪੈਂਤੜੇ ਨੂੰ ਠੀਕ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ
ਸਮਝਣ-ਵਿਚਾਰਨ ਲਈ ਵੀ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸੰਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਚਾਈ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਉਪਰ ਪਰਦਾ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਕਲਪ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਣ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ ਵਿਕਸਤ ਭਾਰਤ 2047 ਰਾਹੀਂ 22 ਸਾਲ ਦੂਰ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ । ਅਸਾਡਾ ਲੇਖ ਅਜਿਹੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਜੌਨ ਰੌਬਿਨਸਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇੰਡੀਆ ਬਾਰੇ ਜੋ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਉਸਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਤੀਜੇ ਜਾਂ ਪੰਜਵੇਂ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।

ਇੰਡੀਆ ਦੇ 1991 ਦੇ ਸੰਸਾਰੀਕਰਨ ਵੱਲ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਵੇਲੇ ਇਕ ਬਹਿਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਹਨ। ਇਕ ਇੰਡੀਆ ਜੋ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹੈ, ਵਿਕਸਤ ਹੈ, ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ ਭਾਰਤ ਜੋ ਪੇਂਡੂ, ਘੱਟ ਵਿਕਸਤ, ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਪਿਛਾਂਹ ਖਿੱਚੂ ਹੈ। ਇਸ਼ਤਿਹਾਰੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗੁਰੂ ਐਲੀ ਪਦਮਜੀ ਨੇ ‘ਦੋ ਇੰਡੀਆ’ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇੰਡੀਆ ‘ਮਜ਼ਬੂਤ’ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ‘ਕਮਜ਼ੋਰ’ ਹੈ। ਇਹ ਵੰਡ 2023 ਤਕ ਚੱਲੀ ਜਦੋਂ 11 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਦਰਸਾਇਆ। ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਐਸ. ਜੈ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ 2024 ਵਿਚ ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਕਿਉਂ ਹੈ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਲਈ ਖੱਪਤਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਇਕ ਨਵੀਂ ਸਰਹੱਦ ਦੱਸਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਭਾਰਤ ਸਕੀਮ ਰਾਹੀਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸੌ ਸਾਲਾਂ (2047) ਯਾਨਿ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ 30 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਬਿਆਨੀਆ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ 34 ਸਾਲਾ ਬਾਅਦ (1991-2025) ਜੇਕਰ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਨਾਬਰਾਬਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ-ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤਿੰਨ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਦੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਵਿਕਸਤ ਭਾਰਤ (2047) ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਪੇਂਡੂ ਇੰਡੀਆ ਨਾਲ ਕੀ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ ਹੀ ਹੈ ਯਾਨੀ ਇੰਡੀਆ ਨਾ ਕਿ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰ ਯਾਨੀ ਭਾਰਤ।

‘ਬਿਜਨਿਸ ਇੰਡੀਆ’ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਮਾਰਚ 2025 ਅੰਕ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਇੰਡੀਆ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼’ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਚ ਇਸੇ ਸਾਲ ਮਈ ਮਹੀਨੇ ਛਪੀ ਇਕ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ‘ਇੰਡਜ਼ ਵੈਲੀ ਰਿਪੋਰਟ -2025’ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜੋ ਕਈ ਰਸਾਲਿਆਂ ਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ‘ਚ ਛਪਿਆ ਸੀ।

ਪਹਿਲਾ ਇੰਡੀਆ : ਵਸੋਂ ਦੇ ਇਸ ਭਾਗ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ

ਆਮਦਨੀ ਤਕਰੀਬਨ 12 ਲੱਖ 80 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਲ 145 ਕਰੋੜ ਆਬਾਦੀ ‘ਚੋਂ 14 ਕਰੋੜ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵਰਗ ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ 10ਵੇਂ ਨੰਬਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ 200 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ 63ਵੇਂ ਨੰਬਰ ‘ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਮੀਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ‘ਚ ਛਪੀ ‘ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਬਰਾਬਰੀ ਰਿਪੋਰਟ 2026 ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਰਲੇ 10 ਫੀਸਦੀ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਦਾ 58 ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਲ ਦੌਲਤ ਦਾ 65 ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਵਰਗ ਪਾਸ ਹੈ। ਜੇ ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤ ਮਾਰੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੇ ਸਿਰਫ ਇਕ ਫੀਸਦੀ ਵਰਗ ਪਾਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਲ ਦੌਲਤ ਦਾ 40 ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਹੇਠਲਾ ਅਧਾਰ ਸਲਾਨਾ ਆਮਦਨ 2 ਲੱਖ 9 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਰਗ ਦੇ ਇਕ ਫੀਸਦੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਤਕਰੀਬਨ 20 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸਲਾਨਾ ਆਮਦਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਖਰੇਵਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਇਕ ਫੀਸਦੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ – ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। = ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ 1961 ਵਿਚ ਇੰਡੀਆ = ਦੀ ਇਕ ਫੀਸਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਦੌਲਤ 13 ਫੀਸਦੀ ਸੀ ਜੋ = 2023 ਵਿਚ ਵੱਧ ਕੇ 65 ਫੀਸਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ = ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਲਾਭ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਇਸ ਵਰਗ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਇੰਡੀਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ – ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਿਆ 2 ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਕ ਫੀਸਦੀ ਦੇ ਵੀ 1 ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੋਰ = ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਸ 1961 ਵਿਚ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਕੁੱਲ = ਦੌਲਤ ਦਾ ਸਿਰਫ 3.2 ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਜੋ 2023 ਵਿਚ 1 ਤਕਰੀਬਨ 29 ਫੀਸਦੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨਵ = ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧ – ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੰਤਰ ‘ਤੇ ਇਸ ਵਰਗ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ▼ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਵਰਗ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਇਸ ਵਰਗ ਦੇ ਕਾਬੂ ‘ਚ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

• ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ 2024 ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੋਣਾਂ T ਵੇਲੇ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਹਰ ਕੋਈ ਅਮੀਰ ਹੋਣਾ – ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਅਮੀਰ ਹੋਣਗੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ 1 ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦੇ ਕੇ ਗਰੀਬੀ ਵਿਚੋਂ – ਕੱਢਣਗੇ । ਪਰ ਰੁਝਾਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਅਮੀਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਆਪਣੀ ਦੋਲਤ ਸਮੇਤ ਇੰਡੀਆ ਛੱਡਕੇ – ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਲ 2011 ਵਿਚ 1 ਲੱਖ 22 = ਹਜ਼ਾਰ 919 ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੇ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਛੱਡੀ ਸੀ। ਸਾਲ = 2023 ‘ਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 2 ਲੱਖ 16 ਹਜ਼ਾਰ 219 ਹੋ ਗਈ ਸੀ। = ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਲੱਖਾਂ ਡਾਲਰ ਖਰਚ ਕੇ । ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤ = ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਨੂੰ ਝੁਠਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਜਿੱਥੇ ਗਰੀਬ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਉਥੇ । ਨਾਲ ਹੀ ਪੇਂਡੂ ਦੌਲਤਮੰਦ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵੱਲ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿਸ = ਕਾਰਨ ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਬਾਦੀ ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ – ਦੀ ਸਾਲ 2022 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੇ = ਦੇਸ਼ ਦਾ 3 ਫੀਸਦੀ ਰਕਬਾ ਮੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਪੈਦਾਵਾਰ (ਜੀ ਡੀ ਪੀ) ‘ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ – 60% ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ = ਉਤਪਾਦ ਦਾ ਸਿਰਫ ਇਕ ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਖਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ – ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਬਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿਚ ਇਹ ਖਰਚਾ = ਜੀਡੀਪੀ ਦਾ 6 ਤੋਂ 7% ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ‘ਚ ਸਾਫ- – ਸਫਾਈ, ਚੰਗੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਆਦਿ ਗਿਰਾਵਟ ਵੱਲ ਜਾ – ਰਹੇ ਹਨ। ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਇਸ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ = ਮਹਿੰਗੇ ਘਰਾਂ ਜਾਂ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਸਤੀਆਂ ‘ਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦਾਖਲੇ ਲਈ ਗੇਟ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਦਕਿ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ‘ਚ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਲੋਕ ਤੰਗ ਘਰਾਂ ਜਾਂ ਝੁੱਗੀ-ਝੌਂਪੜੀ (ਸਲੱਮਸ) ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹਨ।

‘ਫਾਰਚੂਨ ਇੰਡੀਆ ਰਿਪੋਰਟ 2024’ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਰਗ ਪਾਸ 100 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਹੈ ਜੋ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ ਦਾ ਇਕ ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਸਾਲ 2022 ‘ਚ ਉਪਰਲੇ ਸਿਰਫ 185 ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ 8000 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਪਿਛਲੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ 263 ਫੀਸਦੀ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ 123 ਫੀਸਦੀ ਵਧੀ ਹੈ। ਅਮੀਰ ਹੋਰ ਅਮੀਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ 100 ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਸਾਲ 2009 ਵਿਚ 273 ਬਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਸੀ ਜੋ ਸਾਲ 2024 ਵਿਚ ਵਧ ਕੇ 1.115 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਕ ‘ਪੈਂਟ ਹਾਊਸ’ (ਅਤਿ ਆਧੁਨਿਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਬੇਹੱਦ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਘਰ) ਜਿਸਦੀ ਕੀਮਤ 2024 ਵਿਚ 190 ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਇਸ ਵਰਗ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦਾ 60 ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਜ਼ਮੀਨ, ਸੋਨਾ, ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਘਰ, ਵਪਾਰਕ ਅਦਾਰਿਆਂ, ਦੁਕਾਨਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਦੌਲਤ ਬਾਰੇ ਮਾਹਰ ਬਰਨਸਟੀਅਨ ਮੁਤਾਬਕ ਇੰਡੀਆ ਵਿਚ 35,000 ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਅੰਦਾਜਨ 40 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਟੱਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਂ ਹਰੇਕ ਟੱਬਰ 450 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਉਦੋਂ ਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਯੂਐਸ ਡਾਲਰ ਦੀ ਕੀਮਤ 83 ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਏ ਸੀ। ਇਸੇ ਵਰਗ ਦੇ 5 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਚੋਂ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਪਾਸ 6 ਕਰੋੜ ਦੀ ਆਮਦਨ ਅਤੇ 25 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 100 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇਰੇ ਪੰਜ ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਚੋਂ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਪਾਸ ਡੇਢ ਕਰੋੜ ਦੀ ਆਮਦਨ ਅਤੇ 3.25 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਸਿਰਫ 1% ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਗ ਘੱਟ ਟੈਕਸ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੰਪਤੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ ਪੁਰਖੀ ਸੰਪਤੀ ‘ਤੇ ਟੈਕਸ ਲਾਉਣ ਦੀ ਹਰ ਸਕੀਮ ਨੂੰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੂਸਰਾ ਇੰਡੀਆ : ਇਹ ਤਕਰੀਬਨ 30 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ

ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 23% ਹਿੱਸਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸਲਾਨਾ ਆਮਦਨੀ 2 ਲੱਖ 25 ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਗ ਨੂੰ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ‘ਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚੋਂ 40 ਫੀਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਕੋਲ ਸਾਲ 1961 ‘ਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਲ ਦੌਲਤ ਦਾ ਤਕਰੀਬਨ 43% ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਲ 2023 ‘ਚ ਘੱਟਕੇ 29% ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਦਿ ਹਿੰਦੂ’ ਅਖਬਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਡੀਆ ਦੀ 31% ਫੀਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਮੱਧ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਵਰਗ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਕੇ ਵਿਕਸਤ ਭਾਰਤ (2047) ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਲਾਨਾ ਆਮਦਨ ਇਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ

6.50 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ (NCEAR) ਮੁਤਾਬਕ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਲਾਨਾ ਆਮਦਨ 2 ਲੱਖ ਤੋਂ 10 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਹਨ। ਇਸ ਵਰਗ ਅੰਦਰ ਚੋਖਾ ਖਪਤਕਾਰੀ ਰੁਝਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਸ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਦਦ ਜਾਂ ਆਮਦਨ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਚਹਿਲ-ਪਹਿਲ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਗ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅਹਿਮ ਖਰਚ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਬੈਂਕਾਂ ਤੋਂ ਕਰਜ਼ ਲੈਣਾ ਆਮ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਨ। ਇਸਦਾ ਰੁਝਾਨ 1991 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ‘ਚ ਉੱਚੀਆਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਦੇ ਲਾਰੇ ਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਅੱਜਕਲ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਘੱਟ ਰਹੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਰਗ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰਨ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਗ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਆਮਦਨ ਕਰ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਯੂਰਪ ਦੀ ਹੇਠਲੀ ਮੱਧ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਜਾਂ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਰਗ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਹੀ ਗੁਰਬਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਵਰਗ ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ ਵਧਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ‘ਚ ਵੀ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਸਾਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਤੀਸਰਾ ਇੰਡੀਆ : ਇਹ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ

67 % ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 90 ਤੋਂ 100 ਕਰੋੜ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਲਾਨਾ ਆਮਦਨ 85 ਹਜਾਰ ਰੁਪਏ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ‘ਚ ਇਹ ਲੋਕੀਂ ਘਟੀਆ ਦਰਜ਼ੇ ਦੇ ਤੰਗ ਘਰਾਂ ਜਾਂ ਝੁੱਗੀਆਂ-ਝੌਂਪੜੀਆਂ ‘ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਬਾਦੀ ਪਿੰਡਾਂ ‘ਚ ਹੈ। ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਬੱਝਵੇਂ ਵਸੀਲੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਉਜਰਤਾਂ-ਤਨਖਾਹਾਂ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਸੋਂ ਦੇ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਕੋਲ 1961 ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਲ ਦੌਲਤ ਦਾ 11% ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਜੋ ਸਾਲ 2024 ‘ਚ ਘਟ ਕੇ ਸਿਰਫ 6.5% ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਖੋਰਾ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਸਬ ਸਹਾਰਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮੁਫ਼ਤ ਰਾਸ਼ਨ ਵੰਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੋਰ ਲਾਭਕਾਰੀ ਸਕੀਮਾਂ ਅਧੀਨ ਸੀਮਤ ਜਿਹੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮਿਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਸਾਲ 2025 ਦੌਰਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ 11 ਲੱਖ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਕਿਸਾਨ ਨਿਧੀ’ ਯੋਜਨਾ ਤਹਿਤ ਮਾਇਕ ਇਮਦਾਦ ਮਿਲੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲੋਂ ਨਿਗੂਣੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ

ਸਕੀਮਾਂ ਅਕਸਰ ਚੋਣਾਂ ਵੇਲੇ ਜਾਰੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਚੋਣਾਂ ਲੰਘਣ ਪਿਛੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਣੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਗ ਆਪਣੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਗ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੋਸ਼ਣ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਹਿਮ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਵਰਗ ਸਿਰਫ ਸਰਕਾਰੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹੀ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰੇਗਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸਾਕਾਰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣੇਗਾ? ਵਿਕਸਤ ਭਾਰਤ 2047 ਸਕੀਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਹਰਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਵਰਗ ਹਾਸ਼ੀਏ ‘ਤੇ ਹੈ।

ਸਾਰ ਅੰਸ਼ : ਭੂਗੋਲਿਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪੈਦਾਵਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਜੋਂ ਇੰਡੀਆ ਸੰਪੰਨ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਇੰਡੀਆ ਤਾਂ ਅਮੀਰ ਹੈ ਪਰ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਗਰੀਬ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸਾਮੰਤਵਾਦ ਜਾਂ ਬਸਤੀਵਾਦ ਦੇ ਸਦੰਰਭ ਵਿਚ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 78 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੋਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨਾਬਰਾਬਰਤਾ ਸਾਲ ਦਰ ਸਾਲ ਵੱਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਉਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇੰਡੀਆ ‘ਚ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਣ। ਮੱਧ ਵਰਗ, ਅਮੀਰ ਹੋਣ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵੀ ਪਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਗਰੀਬ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਵੀ ਜਿਉਂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਦੇਸ਼, ਇਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕ ਦੇਸ਼ ‘ਚ ਤਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤ, ਅਮੀਰ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਲੀਕੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੱਤਾ ਇਸ ਵਰਗ ਪਾਸ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਾਕਤ ਗਰਦਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਗ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਯੂਰਪੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਮੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਇੰਡੀਆ ਦੀ 5 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 10 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਤਕਰੀਬਨ 7 ਕਰੋੜ ਤੋਂ 14 ਕਰੋੜ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਦੂਸਰਾ ਇੰਡੀਆ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੱਧ ਵਰਗ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 30 ਕਰੋੜ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਅਤੀਤ ‘ਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਿੱਜੀਕਰਨ, ਉਦਾਰੀਕਰਨ, ਸੰਸਾਰੀਕਰਨ ਦੇ ਚੌਖਟੇ ਵਾਲੀਆਂ ਨਵ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਸੁੰਗੜ ਰਹੇ ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਸਨ। ਇਸ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ, ਫਿਲਪਾਈਨਜ਼ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ।

ਤੀਸਰਾ ਇੰਡੀਆ ਤਕਰੀਬਨ 100 ਕਰੋੜ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੰਡੀਆ ਦੀ 67 ਤੋਂ 70 ਫੀਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਗਰੀਬ ਆਬਾਦੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਿਰੇ ਦੀ ਤਰਸਯੋਗ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਲਾਭਕਾਰੀ ਸਕੀਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੁਫ਼ਤ ਰਾਸ਼ਨ ਆਦਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਗ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦਾ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਅਤਿਅੰਤ ਘਾਟ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਅਤੇ ਗਣਤੰਤਰ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਬਜ਼ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ ਕਿ ਅਮੀਰੀ ਦੇ ਕਰਤਾ – ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹਨ ਪਰ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਿਸਦੀ ਹੈ ? – ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਰਗ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਤੇ ਪਾਰਲੀਮਾਨੀ ਵਿਚਾਰ- – ਚਰਚਾ ਜਾਂ ਜਨਤਕ ਬਹਿਸ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਗਾਇਬ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਣਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਦੇਸ਼ ਆਦਿ ਇਕਸਾਰਤਾ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਇਸ ਕੌੜੀ – ਸੱਚਾਈ ਤੇ ਪਰਦਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਕਸਤ ਭਾਰਤ 2047 ਦਾ ਨਾਹਰਾ ਇਸ ਵਰਗ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਤੁਰਸ਼ ਹਾਲਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ, ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਫਰਜੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਜ – ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜੀ ਨਾਲ ਘੋਰ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਮੁੱਖੀ (ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ), ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਭਾਗ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ

ਵੈਸ਼ਨਾ ਰਾਏ
ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਵਜੋਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ‘ਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਵੇਂ ਕਿਰਤ ਕੋਡ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੰਮ ਦੇ ਦਿਨ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਾਲੋਂ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਲਚਕ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮੈਂਨੂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਮੀਮ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਵਾਕੰਸ, ‘ਆਪ ਕ੍ਰਨੋਲੋਜੀ ਸਮਝੀਏ’ ਨਾਲ ਸੁਰੂ ਕਰਨ ਦਿਓ।

ਨਵੇਂ ਕਿਰਤ ਕੋਡ ਸੰਸਦ ਵਲੋਂ ਸਾਲ 2019- 20 ‘ਚ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਆਰਐਸਐਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ‘ਭਾਰਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੰਘ’ ਸਮੇਤ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਕਾਰਨ ਇਹ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਜੂਨ 2025 ਚ, ਬਿਹਾਰ ਅੰਦਰ ਦੇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਘਨ ਪਾਉ, ਹੜਬੜਾਹਟ ਭਰਿਆ ਤੇ ਗੈਰ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਵੋਟਰ ਸੂਚੀਆਂ ਦੀ ਸੁਧਾਈ ਦਾ ਅਮਲ ਵਿੱਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ, ਬਿਹਾਰ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੇ ਭਾਜਪਾ ਤੇ ਇਸਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਬਹੁਮਤ ਨਾਲ ਸੱਤਾ ‘ਚ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ। ਅਤੇ, ਲਗਭਗ ਫੌਰੀ ਪਿੱਛੋਂ, 21 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਰਤ ਕੋਡ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।

ਮੀਡੀਆ ਨੇ ‘ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ’, ‘ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਵਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ’ ‘ਬੇਮਿਸਾਲ ਜਾਂ ਅਭੂਤਪੂਰਵ’, ‘ਸੁਚਾਰੂਕਰਨ ਦੇ ਸੰਦ’ ਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਵਸੀਹ ਪੈਮਾਨੇ ‘ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਫੁਰਮਾਨਾਂ ਦੀ ਹੂਬਹੂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਅੰਦਾਜ਼ ‘ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਡਾਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਦਿਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਜਾਣੇ ਬਗੈਰ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰੇ ਕਿਰਤ ਕੋਡਾਂ ਦੇ ਚਮਕ-ਦਮਕ ਭਰੇ ਬਾਹਰੀ ਖੋਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਿਰਤ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਐਨ ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਇਹ ਤੱਥ ਸਰਾਸਰ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਕੋਡ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਬਣਾਉਣ ਜਾਂ ਹੜਤਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ, ਜੋ ਮਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਸਮੂਹਿਕ ਸੌਦੇਬਾਜੀ ਕਰਨ ਦਾ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਇਕੋ-ਇਕ ਸੰਦ ਹੈ, ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਡਾਂ ਦੀ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ‘ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਲਚਕ ਹਾਸਲ ਕਰਨ’ ‘ਚ ਸਹਾਈ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਫਟਾਂ ‘ਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਜੋਂ ਧੁੰਮਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ਦੰਡ ਜਾਂ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜੋ ਕਾਮਾ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ‘ਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਖ਼ਤ ਘਾਲਣਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ 8 ਘੰਟੇ ਦੀ ਕੰਮ ਦਿਹਾੜੀ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਆਪੀ ਨਿਯਮ ਧੱਕੇ ਨਾਲ 12 ਘੰਟੇ ਦੇ ਕੰਮ ਦਿਨ ‘ਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਯੋਗ ਉਜਰਤਾਂ- ਤਨਖਾਹਾਂ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿਰਫ ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਯੋਗ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਜਰਤ ਮਿਥੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਠੇਕੇ, ਜੋ ਜਥੇਬੰਦ ਕਿਰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਗੈਰ ਜਥੇਬੰਦਕ ਖੇਤਰ ਵਾਲੀ ਗੈਰ ਯਕੀਨੀ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦੇਣਗੇ, ਜਬਰੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਸ ਸਭ ਕਾਸੇ ਦਰਮਿਆਨ, ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਕਿਰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਰਾਹੀਂ, ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਭਵਿੱਖ ਖਾਤਰ ਤਿਆਰ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਣ ‘ਤੇ ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਜੋਰ ਹੈ, ਪਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਜਾਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪੀ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਬਾਰੇ ਬੋਲਿਆਂ ਵਰਗੀ ਚੁੱਪ ਪੱਸਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਾਲ 2018 ਤੇ 2020 ਦਰਮਿਆਨ ਕੰਮ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਹੋਈਆਂ ਕਲ ਮੌਤਾਂ ‘ਚੋਂ 80% ਮੌਤਾਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ‘ਚ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਉਲੰਘਣਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਹੀ ਮਾਮੂਲੀ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ 1984 ਦਾ ਡਰਾਉਣਾ ਭੋਪਾਲ ਗੈਸ ਦੁਖਾਂਤ ਯਾਦ ਕਰੋ: ਜਿੱਥੇ ਅਮਰੀਕਨ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਅਤੇ ਰੋਕਥਾਮ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਉਪਾਅ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ, ਉੱਥੇ ਭਾਰਤ ਨੇ ਦੋਸ਼ੀ ਕੰਪਨੀ ‘ਯੂਨੀਅਨ ਕਾਰਬਾਈਡ’ ਨੂੰ ਮੁਫਤੋ-ਮੁਫਤੀ ਨਿੱਕਲ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਮਾਰਕੇ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਜਾਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ, ਨਿਗੂਣੀਆਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਦੇਣ, ਕੰਮ ਦਿਹਾੜੀ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਲੈਣ, ਬਿਨਾ ਅਦਾਇਗੀ ਕੀਤੇ ਵਾਧੂ ਸਮਾਂ ਕੰਮ ਲੈਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ‘ਚ, ਨਿਯਮ ਅਦਾਇਗੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿਧੀਵਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਵੇਂ ਕੋਡ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸਾਡੇ ਅਦਾਰੇ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਬਿਊਰੋ ਦੀ ਮੁਖੀ ਟੀ.ਕੇ. ਰਾਜਲਕਸਮੀ ਨੋਟ ਕਰਦੀ ਹੈ: “ਨਵੇਂ ਲੱਛਣ ਜਿਵੇਂ ਇੰਸਪੈਕਟਰ-ਕਮ-ਸਹੂਲਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਉਲੰਘਣਾਵਾਂ ਬਦਲੇ ਸਜ਼ਾਯੋਗ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਥਾਂ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਸਹਾਈ ਹੋਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵਧੇਰੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਪੁੱਛਣ ਯੋਗ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ: ਕਿਰਤ ਕੋਡ ਕੇਵਲ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਾਮਿਆਂ ‘ਤੇ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਿਉਂ ਹਨ, ਜਦ ਕਿ ਕੰਮ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਅਜੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਉੱਕਾ ਹੀ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹਨ ?

ਜਦੋਂ ਕਿ, ਸਨਅਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਕਿਰਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੱਝਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰੀ ਆਮ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣੀ ਸੀ ਕਿ ਕਿਰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਸਤ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਹਰਗਿਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਹ ਨਿਯਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਉਣ ਯੋਗ ਉਜਰਤ, ਅੱਠ ਘੰਟੇ ਦੀ ਕੰਮ ਦਿਹਾੜੀ, ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਛੁੱਟੀ, ਜਾਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਆਦਿ ਲਾਗੂ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸਨ।

ਲੇਕਿਨ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਬਿਹਤਰ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਦੀ ਲਾਗਤਾਂ ਘੱਟ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਰਮਿਆਨ ਟਕਰਾਅ, ਜਿਸ ‘ਚ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪਲੜਾ ਵੱਡੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਲਈ

ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਸੱਤਾ, ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਤਰਸਯੋਗ ਹਾਲਾਤ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਧੱਕ ਦੇਣ ਦੇ ਖਤਰੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਕਿਰਤੀਆਂ ਤੇ ਮਾਲਕਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਲਾਭ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢਾਂਚਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਉਦੋਂ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ, ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੜ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਤਾਲ ‘ਤੇ ਇਕ ਸੁਰ ਹੋ ਕੇ ਨੱਚਦੇ ਹੋਣ। ਫਿਰ ਦੇਖੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਵੇਂ ਕੋਡ, ਨਵ-ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਰਾਜ ਦੀ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਰਗ ਵਜੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸੌਦੇਬਾਜੀ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਦੀ ਨਵੀਂ- ਨਕੋਰ ਸਨਕੀ ਰਣਨੀਤੀ ਹਨ।
ਦੱਸਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਬਿਲ, ਸਾਲ 2020 ‘ਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਚਰਚਾ ਦੇ ਉਦੋਂ ਪਾਸ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਨੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਖੇਤੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਸਦਨ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਠੀਕ ਉਵੇਂ ਹੀ, ਇਸ ਸਾਲ ਦਾ ਆਖਰੀ ਸੈਸ਼ਨ ਵੀ ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ ਬਾਰੇ ਵਿਉਂਤਬੱਧ ਡਰਾਮਾ ਰਚ ਕੇ ਉਧਾਲ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਿੱਲਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਨਰੇਗਾ ਨੂੰ ਅਪਾਹਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਿੱਲ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਪੈਦਾਵਾਰ ‘ਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਿਲ ਆਦਿ ‘ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਦੀ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸ਼ੁਰੂ ‘ਚ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਆਪ ਕਨੋਲੋਜੀ ਕੋ ਸਮਝੀਏ।”

• ਲੇਖਿਕਾ ਉੱਘੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਸਾਲੇ ‘ਫਰੰਟਲਾਇਨ’ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ।