Author: admin

ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਭਾਰਤ ਫੇਰੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ’ਚ ਰੋਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ
‘ਫਾਸ਼ੀ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਫਰੰਟ’ ਵੱਲੋਂ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਬੇਜਾ ਲੇਲ ਸਮੋਟਰਿਚ ਦੀ ਭਾਰਤ ਫੇਰੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ’ਚ 10 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ’ਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕੇਂਦਰਾਂ ’ਤੇ ਰੋਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੰਗਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਤੋਂ ਜਾਗਰੂਕ, ਅਮਨ ਪਸੰਦ ਸਹਿਰੀਆਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਉਕਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ’ਚ ਵੱਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸੱਦੇ ਤਹਿਤ ਸੂਬੇ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜਲੰਧਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ, ਬਠਿੰਡਾ,ਬਰਨਾਲਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਜਬਰਦਸਤ ਰੋਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਫਰੰਟ’ ’ਚ ਸਾਮਲ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੇ ਜੱਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਸਰਵ ਸ੍ਰੀ ਬੰਤ ਬਰਾੜ, ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ, ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਬਖਤਪੁਰ, ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ, ਕੰਵਲਜੀਤ ਖੰਨਾ, ਕਿਰਨਜੀਤ ਸੇਖੋਂ, ਅਤੇ ਆਰਐਮਪੀਆਈ ਦੇ ਸੂਬਾਈ ਆਗੂ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ, ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ ਜਾਮਾਰਾਏ, ਪ੍ਰੋ. ਜੈਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਮਹੀਪਾਲ, ਡਾ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਅਜਨਾਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਜੁੰਡਲੀ ਦੇ ਥਾਪੜੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਮਾਨਵੀ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਅਸੂਲਾਂ ਦੀ ਘੋਰ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਤੋਂ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਮਿਟਾਉਣ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਵਸੋਂ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਢੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਬਾਹਰੋਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮਾਨਵੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਖੁਰਾਕੀ ਵਸਤਾਂ, ਦਵਾਈਆਂ, ਪਾਣੀ ਆਦਿ ’ਤੇ ਵੀ ਰੋਕਾਂ ਲਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸਕੂਲਾਂ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ, ਸਰਨਾਰਥੀ ਕੈਂਪਾਂ ’ਤੇ ਵਿਉਂਤਬੱਧ ਹਮਲੇ ਤੇ ਬੰਬਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਬੱਚੇ, ਔਰਤਾਂ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਇਜ਼ਰਾਇਲ-ਅਮਰੀਕਾ ਜੰਗਬਾਜ਼ ਜੁੰਡਲੀ ਦੇ ਕਾਲੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਬੇਪਰਦ ਵਾਲੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਾਤਕ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਉਚੇਚਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਜ਼ਰਾਇਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇਤਨਯਾਹੂ ਨੂੰ ਨਾ ਕੇਵਲ ‘ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕੋਰਟ ਆਫ ਜਸਟਿਸ’ ਨੇ ਜੰਗੀ ਅਪਰਾਧੀ ਐਲਾਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਿਨਾਉਣੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਅੰਦਰ ਵੀ ਲੋਕ ਜੰਗਬੰਦੀ ਲਈ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਉੱਤਰੇ ਹਨ। ਨੇਤਨਯਾਹੂ ਚੋਣਾਂ ’ਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨੋਂ ਬਚਣ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਿ੍ਰਸ਼ਟ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਲਈ ਜੰਗ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬਜ਼ਿੱਦ ਹੈ।
ਇਸ ਹਾਲਾਤ ’ਚ ਇਜ਼ਰਾਇਲੀ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਭਾਰਤ ਫੇਰੀ ਤੇ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਦੁਵੱਲੇ ਵਪਾਰਕ ਸਬੰਧ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਕਾਤਲ ਜੰਗਬਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਪਰਾਧਿਕ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਤ ਪਨਾਹੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਯੂ.ਐਨ.ਓ. ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜੰਗਬੰਦੀ ਦੇ ਮਤਿਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ’ਚ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ ਦੀ ਅਤਿ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਪਹੁੰਚ ਲਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਦੁਵੱਲੀ ਵਾਰਤਾ ਰਾਹੀਂ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵੱਲ ਵੱਧਣਾ ਦਰ ਹਕੀਕਤ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ’ਚ ਭੁਗਤਣਾ ਹੈ।

ਰਿਪੋਰਟ : ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲਾ

ਖੱਬੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ’ਚ ਹੜਾਂ ਦੇ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਲਈ ਰੈਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ
ਖੱਬੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਸੀਪੀਆਈ, ਸੀਪੀਆਈ (ਐਮ), ਆਰ. ਐਮ.ਪੀ.ਆਈ. ਅਤੇ ਸੀਪੀਆਈ (ਐਮਐਲ) ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੀ ਦਾਣਾ ਮੰਡੀ ਵਿਖੇ ਹੜ੍ਹ ਪੀੜਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਰੈਲੀ ਕਰਕੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਨਾਂ ਐਸਡੀਐਮ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਨੂੰ 8 ਮੰਗਾਂ ਦਾ ਮੰਗ ਚਾਰਟਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ ਲੱਖਣ ਕਲਾਂ, ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲਾ, ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਠੱਠਾ ਅਤੇ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਬਸੰਤਕੋਟ, ਰਣਬੀਰ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ, ਮਾਸਟਰ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਪਕੀਵਾਂ, ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨਵਾਂ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਬਖਤਪੁਰਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹੜ੍ਹ ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਐਲਾਨੇ ਗਏ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਨੂੰ ਤੁਸ ਅਤੇ ਅਧੂਰਾ ਐਲਾਨ ਕਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਠੋਕਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਆਫਤਾਂ ਤੋਂ ਪੀੜਿਤ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋ ਵਧੇਰੇ ਫੀ ਏਕੜ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦਾ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਜਦੋ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ 100 ਫੀਸਦੀ ਬਰਬਾਦ ਹੋਈ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਲਈ ਕੇਵਲ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 3000 ਏਕੜ ਗੋਭੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਪਰ ਗੋਭੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਸਮੇਤ ਮੁਰਗੀਆਂ, ਮੱਛੀ ਧਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸਤਕਾਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਕੁੱਝ ਵੀ ਐਲਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਢਹਿ ਚੁੱਕੇ ਅਤੇ ਢੈਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਖੜੇ੍ਹ ਮਕਾਨਾਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੋਈ ਨੀਤੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਗੂਆਂ ਐਸਡੀਐਮ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਨੂੰ 8 ਮੰਗਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕਿਸਾਨੀ ਦੀ ਫਸਲ ਦਾ ਫੀ ਏਕੜ 70 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਔਖੇ ਸਮੇ ਪਰਿਵਾਰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰ 25 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਜਿਨਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੇਤ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰੇਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਐਲਾਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੀ ਰਕਮ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਮਨਰੇਗਾ ਦਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ 1600 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਰਾਹਤ ਪੈਕਜ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਅਤੇ ਧੱਕਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਰਿਪੋਰਟ : ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ

ਆਰ.ਐਮ.ਪੀ.ਆਈ. ਵੱਲੋਂ ਹੜ੍ਹ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦੁਆਉਣ ਲਈ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ
ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ (ਆਰ.ਐਮ.ਪੀ.ਆਈ.) ਵਲੋਂ ਹੜ੍ਹ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਢੁਕਵਾਂ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਅੱਜ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤੇ ਤਹਿਸੀਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਧਰਨੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਤੇ ਰੋਹ ਭਰਪੂਰ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀ, ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਾਊਂ ਰੋਕ-ਥਾਮ ਕਰਨ ਪੱਖੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤਕ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੁਜ਼ਰਮਾਨਾ ਅਣਗਹਿਲੀ ਤੇ ਹੜ੍ਹ ਪੀੜਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਕੂਮਤਾਂ ਦੀ ਸਿਰੇ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਹੀਨਤਾ ਖਿਲਾਫ਼ ਜਬਰਦਸਤ ਨਾਅਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਤਿੱਖਾ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੀ ਨਿਗੂਣੀ ਰਕਮ ਐਲਾਨ ਕੇ ਹੜ੍ਹ ਪੀੜਤਾਂ ਦੇ ਜਖਮਾਂ ’ਤੇ ਲੂਣ ਭੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਭੱਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤੇ ਤਹਿਸੀਲ ਕਮੇਟੀਆਂ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮੋਦੀ-ਮਾਨ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਵੀ ਭੇਜੇ ਹਨ। ਹਕੂਮਤਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜੇ ਗਏ ਇਕ ਵੱਖਰੇ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਬਨਾਮ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਵਾਦ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ’ਚ ਭਰਾ ਮਾਰੂ ਜਿਹਾਦ ਭੜਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਨਸਰਾਂ ਨਾਲ ਕਰੜੇ ਹੱਥੀਂ ਸਿੱਝਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਸੂਬਾ ਕੇਂਦਰ ’ਤੇ ਪੁੱਜੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਕਤ ਧਰਨੇ-ਮੁਜਾਹਰੇ ਜਲੰਧਰ, ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਬਠਿੰਡਾ, ਤਰਨਤਾਰਨ, ਪਠਾਨਕੋਟ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਰੋਪੜ, ਸੰਗਰੂਰ, ਪਟਿਆਲਾ, ਬਰਨਾਲਾ ਦੇ ਡੀਸੀ ਦਫਤਰਾਂ ਅਤੇ ਅਬੋਹਰ ਤੇ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਦੇ ਐਸਡੀਐਮ ਦਫਤਰਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਦਕਿ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਭਰਵੇਂ ਜਨਤਕ ਵਫਦ ਵਲੋਂ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਤਹਿਤ ਮਾਰੇ ਗਏ ਉਕਤ ਰੋਸ ਧਰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਕਾਮਰੇਡ ਮੰਗਤ ਪਾਸਲਾ, ਕੇਂਦਰੀ ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਾਥੀ ਹਰਕੰਵਲ ਸਿੰਘ, ਸੂਬਾਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਸਕੱਤਰ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਤੇ ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ ਜਾਮਾਰਾਏ, ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਨ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲਾ, ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾਊਦ, ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਮਹੀਪਾਲ ਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਜੈਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਸੂਬਾ ਸਕੱਤਰੇਤ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਨ ਡਾਕਟਰ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਅਜਨਾਲਾ ਤੇ ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨੇ ਜੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੜ੍ਹ ਕੇਵਲ ਕੁਦਰਤੀ ਕਰੋਪੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਆਪਣਾ ਬਣਦਾ ਫਰਜ ਨਿਭਾਉਣ ਪੱਖੋਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਘੋਰ ਅਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਭਿ੍ਰਸਟਾਚਾਰ ਚੋਂ ਉਪਜੀ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਜੀ ਤਬਾਹੀ ਵੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਮੌਤਾਂ ਤੇ ਵਸੀਹ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਸੂਬੇ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਪੀੜਤਾਂ ਦੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 40 ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਅੰਤਰਿਮ ਰਾਹਤ ਜਾਰੀ ਕਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਿ੍ਰਤਕਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ 25 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਮੁਆਵਜਾ ਅਤੇ ਟੱਬਰ ਦੇ ਇਕ ਜੀਅ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਵੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਵਲੋਂ ਇਕੱਲੇ-ਇਕੱਲੇ ਪੀੜਤ ਨੂੰ ਬਣਦਾ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੱਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।

ਸ਼ਹੀਦ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਢੇਸੀ ਦੀ 36ਵੀਂ ਬਰਸੀ ਮਨਾਈ
ਜੰਡਿਆਲਾ ਮੰਜਕੀ : ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਆਰਐਮਪੀਆਈ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਢੇਸੀ ਦੀ 36ਵੀਂ ਬਰਸੀ ਪਿੰਡ ਢੇਸੀਆਂ ਕਾਹਨਾ ਵਿੱਚ ਮਨਾਈ ਗਈ। ਬਰਸੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ’ਚ ਮਾਰਚ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ’ਤੇ ਫੁੱਲ ਮਾਲਾਵਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸ਼ਹੀਦ ਢੇਸੀ ਦੀ ਯਾਦ ’ਚ ਜੋਸ਼ ਭਰੀ ਨਾਅਰੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਪਾਏ ਪੂਰਨਿਆਂ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਅਹਿਦ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਕਾਮਰੇਡ ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਸਾਮਰਾਜ ਕਾਇਮ ਹੈ, ਉਨਾ ਚਿਰ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ’ਚ ਅਮਨ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਇਹ ਸਾਮਰਾਜ ਹੀ ਜੰਗਾਂ ਲਗਵਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ’ਚ ਅਮਰੀਕਨ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਮੋਦੀ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵੀ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਟੈਕਸ ਵੀ ਲਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਾਸਲਾ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਜਿਹੜੇ ਸਮਝੌਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖਾਤਮਾ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਮੋਦੀ ਵਲੋਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਖਾਸ ਕਰ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਨਾਲ ਦੇਸ ਭਰ ’ਚ ਬਦਅਮਨੀ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੜ੍ਹ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਾਂਹ ਨਹੀਂ ਫੜੀ। ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਾਸਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਲੋਕ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਵਾਲਾ ਹੀ ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੈ ਪਰ ਹੁਣ ਅਸਲੀਅਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਕਰਨ ’ਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ।
ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਮੈਂਬਰ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਹਰ ਨੇ ਵੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਕੱਤਰ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢੇਸੀ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਅੰਤ ’ਚ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਤਹਿਸੀਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਰਬਜੀਤ ਸੰਗੋਵਾਲ, ਬਨਾਰਸੀ ਦਾਸ ਅਤੇ ਕਾਮਰੇਡ ਰਾਣਾ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਸੂਬਾ ਕਮੇਟੀ ਮੈਂਬਰ ਡਾ. ਸਰਬਜੀਤ ਮੁਠੱਡਾ, ਪਰਮਜੀਤ ਰੰਧਾਵਾ, ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਬਿਲਗਾ, ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਕੈਮਵਾਲਾ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਅਜਮੇਰ ਕੌਰ ਢੇਸੀ, ਬਖਸ਼ੀ ਪੰਡੋਰੀ, ਕੁਲਦੀਪ ਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਢੇਸੀ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਜਸਰਾਜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ। ਸਟੇਜ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢੇਸੀ ਨੇ ਚਲਾਈ।
ਰਿਪੋਰਟ: ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲਾ

19 ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕਾਨਫਰੰਸ
ਪਠਾਨਕੋਟ : 19 ਸਤੰਬਰ 1968 ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਸਹੀਦੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਆਲ ਗੋਰਮਿੰਟ ਇੰਪਲਾਈਜ ਟ੍ਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਾਮਰੇਡ ਹਰਿੰਦਰ ਰੰਧਾਵਾ ਅਤੇ ਐਨਆਰਐਮਯੂ ਡਿਵੀਜ਼ਨਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਾਮਰੇਡ ਸੰਬਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਹੋਈ। ਆਰੰਭ ’ਚ 19 ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੜ੍ਹ ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਦਾ ਮੌਨ ਰੱਖਿਆ। ਐਨ.ਆਰ.ਐਮ.ਯੂ. ਮੰਡਲ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਕਾਮਰੇਡ ਸ਼ਿਵ ਦੱਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 19 ਸਤੰਬਰ 1968 ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਡਿਊਟੀ ਘੰਟੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਜ਼ਰਤ ਅਤੇ ਬੋਨਸ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 927 ਗੋਲੀਆ ਚਲਾਈਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸਾਥੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 30 ਹੜਤਾਲੀ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੇਲਵੇ ਦੀਆ ਭਿਆਨਕ ਸਥਿਤੀਆਂ, ਸਟਾਫ ਦੀ ਘਾਟ, ਰੇਲਵੇ ਕਲੋਨੀਆਂ ਦੀ ਤਰਸਯੋਗ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ’ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਲਵੇਮੈਨਜ਼ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇਮੈਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਕਾਮਰੇਡ ਸ਼ਿਵ ਗੋਪਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਰੇਲਵੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹਿੱਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਚੁਣੋਤੀਆ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਮੋਰਚਿਆ ’ਤੇ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੀਟੀਯੂ ਦੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਜਮਹੂਰੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਉਘੇ ਆਗੂ ਕਾਮਰੇਡ ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਨਹੀ ਹਨ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ। ਜੋਨਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਾਮਰੇਡ ਐਸਕੇ ਤਿਆਗੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਰੇਲਵੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਲਖਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਿ੍ਰਸਨ ਕੁਮਾਰ ਪਹਿਲਵਾਨ, ਬਿ੍ਰਜ ਡਿਵੀਜਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਓਬੀਸੀ ਦੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨਲ ਸਕੱਤਰ ਬਿ੍ਰਜੇਸ ਕੁਮਾਰ, ਪੁਆਇੰਟਸਮੈਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨਲ ਸਕੱਤਰ ਸੰਜੀਵ ਕੁਮਾਰ, ਸੀਟੀਯੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਾਮਰੇਡ ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ, ਲਾਲ ਝੰਡਾ ਪੰਜਾਬ ਭੱਠਾ ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਕਾਮਰੇਡ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ, ਘਰੇਲੂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਮਾਸਟਰ ਸੁਭਾਸ ਸ਼ਰਮਾ, ਜਮਹੂਰੀ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਘੋਹ ਅਤੇ ਐਨਆਰਐਯੂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ।

–ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ

ਕਾਮਰੇਡ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਅੱਚਰਵਾਲ ਦੀ ਬਰਸੀ ਮਨਾਈ
ਜਗਰਾਓਂ : ਕਾਮਰੇਡ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਅੱਚਰਵਾਲ ਦੀ ਬਰਸੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਹਾਲ ਅੱਚਰਵਾਲ ਵਿਖੇ ਮਨਾਈ ਗਈ। ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਮਾਗਮ ’ਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਲੋਕਾਂ, ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਗੂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਬਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ। ਕਾਮਰੇਡ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਅੱਚਰਵਾਲ, ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬੇ ਤੇ ਕੂਕਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜ਼ਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਰਐਮਪੀਆਈ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਕਾਮਰੇਡ ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ, ਸੀਪੀਆਈ ਐਮ.ਐਲ. ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਆਗੂ ਸੁਖਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੱਤ, ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਸੂਬਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਿਰਭੈ ਸਿੰਘ ਢੁੱਡੀਕੇ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਕੇਂਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੰਵਲਜੀਤ ਖੰਨਾ, ਪੰਜਾਬ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਸੂਬਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੁਲਦੂ ਸਿੰਘ ਮਾਨਸਾ, ਜਸਦੇਵ ਸਿੰਘ ਲਲਤੋਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਹੜ੍ਹਾਂ ’ਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ’ਤੇ ਦੇਸ਼ ਲਾ ਕੇ ਸਮਾਂ ਲੰਘਾ ਰਹੀਆ ਹਨ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾ ਕਿਹਾ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਪੇਟ ’ਚ ਜਿਹੜੇ ਪਿੰਡ ਆਏ ਉਨ੍ਹਾ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ-ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਮਾਫ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਨ੍ਹਾ ਕਿਹਾ ਕਿਸਾਨਾਂ-ਮਜ਼ਦੂਰਾ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦੀਆ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਤੇ ਕਾਮਰੇਡ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਅੱਚਰਵਾਲ ਵਾਂਗ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਪੱਖੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰੰਗਮੰਚ ਮਾਨਸਾ ਦੀ ਟੀਮ ਵੱਲੋਂ ਗਦਰੀ ਗੁਲਾਬ ਕੌਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਨਾਟਕ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ। ਸਟੇਜ ਸੈਕਟਰੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਅੱਚਰਵਾਲ ਨੇ ਨਿਭਾਈ।

ਸਾਥੀ ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ ਬੋਪਾਰਾਏ ਦੀ 8ਵੀਂ ਬਰਸੀ ਮਨਾਈ
ਗੁਰਾਇਆ : ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ (ਆਰਐੱਮਪੀਆਈ) ਵਲੋਂ ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ ਬੋਪਾਰਾਏ ਦੀ 8ਵੀਂ ਬਰਸੀ ਪਿੰਡ ਬੋਪਾਰਾਏ ਵਿਖੇ ਮਨਾਈ ਗਈ। ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਰਸਮ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਨੇ ਅਦਾ ਕੀਤੀ।
‘ਮੁਕਤ ਵਪਾਰ ਸਮਝੌਤਾ’ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਕਰਵਾਏ ਸੈਮੀਨਾਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਰਐੱਮਪੀਆਈ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਮੈਂਬਰ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਕਾਰਨ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਤੇ ਦੂਜੀ ਜੰਗ ਲੱਗੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਟਾਲਣ ਲਈ ਟੈਕਸ ਲਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ‘ਚ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਵਲੋਂ ਖੇਤੀ ’ਚੋਂ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵੱਲ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਭੇਜਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੰਧੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪੌਣੇ ਚਾਰ ਟਿ੍ਰਲੀਅਨ ਦੀ ਇਕਾਨਮੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਇੱਕੀ ਟਿ੍ਰਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੀ ਇਕਾਨਮੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਹੁਣ ਵਿਸ਼ਵ ਤਾਕਤ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਧੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੁਕਤ ਵਪਾਰ ਸਮਝੌਤੇ ਨਾਲ ਇਥੋਂ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਖਤਮ ਹੋਣ ਕੰਢੇ ਪੁੱਜ ਜਾਣਗੇ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਕੱਤਰ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢੇਸੀ, ਸੂਬਾ ਕਮੇਟੀ ਮੈਂਬਰ ਪਰਮਜੀਤ ਰੰਧਾਵਾ, ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਬਿਲਗਾ, ਕੁਲਦੀਪ ਦੌੜਕਾ ਅਤੇ ਤਹਿਸੀਲ ਸਕੱਤਰ ਡਾ. ਸਰਬਜੀਤ ਮੁਠੱਡਾ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ ਬੋਪਾਰਾਏ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜ਼ਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੀਤਲ ਬੰਗਾ ਤੇ ਕੁਲਦੀਪ ਵਾਲੀਆ ਨੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ।

ਹੜ੍ਹ ਪੀੜਤ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਲਈ ਸੂਬੇ ਭਰ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ
ਪੇਂਡੂ ਤੇ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਮੋਰਚੇ ਵੱਲੋਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਕਾਰਨ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਆਫਰੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਮਚਾਈ ਤਬਾਹੀ ਨੇ ਜਿਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵੇਈਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਈ ਹੈ ਉਥੇ ਭਾਰੀ ਬਾਰਸ਼ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜਨ ਵਿਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਾਂਝੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਹੜ੍ਹਾਂ/ਬਾਰਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ-ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਲਈ 11-12 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤੇ ਤਹਿਸੀਲ ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕਰਕੇ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨਾਂਅ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਅਤੇ ਐੱਸ ਡੀ ਐੱਮਜ਼ ਨੂੰ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਸੂਬੇ ਭਰ ’ਚ ਜਲੰਧਰ, ਨਕੋਦਰ, ਫਿਲੌਰ, ਸ਼ਾਹਕੋਟ, ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਸਾਹਿਬ, ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ, ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ, ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਕੱਠ ਕਰਕੇ ਕੇਂਦਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਭੇਜੇ ਗਏ। ਸਰਵਸਾਥੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਹਰ ਸੂਬਾ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾਊਦ ਦਿਹਾਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਭਾ, ਪੇਂਡੂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੂਬਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤਰਸੇਮ ਪੀਟਰ, ਹਰਮੇਸ਼ ਮਾਲੜੀ ਸੂਬਾ ਵਿੱਤ ਸਕੱਤਰ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨ, ਮੁਕੇਸ਼ ਮਲੌਦ ਜੋਨਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਮੇਟੀ, ਸੋਢੀ ਲਾਲ ਸੂਬਾ ਆਗੂ ਕੁੱਲ ਹਿੰਦ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨ, ਪੰਜਾਬ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਭਾ ਜਰਨਲ ਸਕੱਤਰ ਦੇਵੀ ਕੁਮਾਰੀ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਮੁਕਤੀ ਮੋਰਚਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੂਬਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਛਾਂਜਲੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਪੇਂਡੂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਸੂਬਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਲਵਰਾ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਘੁਗਸ਼ੋਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦਿਹਾਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਭਾ ਦੇ ਸੂਬਾਈ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਚਮਨ ਲਾਲ ਦਰਜਾਕੇ, ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਦਾਊਦ, ਬਲਦੇਵ ਨੂਰਪੁਰੀ, ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲਾ, ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੰਦਗੜ੍ਹ, ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੂਬਾਈ ਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਆਗੂਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਕਰੋਪੀ ਗਰਦਾਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਭੱਜ ਰਹੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੌਮੀ ਆਫਤ ਐਲਾਨ ਕੇ ਵੱਡੇ ਰਾਹਤ ਪੈਕੇਜ਼ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਹੜ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਜਾਨਾਂ ਗਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 25 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਰਾਸ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਮਰੇ ਡੰਗਰਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀ ਪਸ਼ੂ ਇਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਢਹਿ ਗਏ ਘਰਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਲਈ 15 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਬਾਲੇ ਗਾਡਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਬਦਲਣ ਲਈ 5 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਗਰਾਂਟ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਕੰਮ ਦਿਹਾੜੀਆਂ ਲਈ 50000 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ। ਸਾਂਝੇ ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਹੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰੋਕਥਾਮ ਦੇ ਸਥਾਈ ਹੱਲ ਲਈ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਵੇਈਆਂ, ਬਰਸਾਤੀ ਨਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਲਈ ਪੱਕੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਫੌਰੀ ਸਫਾਈ ਲਈ ਮਨਰੇਗਾ ਬਜਟ ਵਧਾ ਕੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਕੰਮ ਲਈ 700 ਰੁਪਏ ਦਿਹਾੜੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਕਰਜ਼ੇ ਮਾਫ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਕਾਰਨ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਕੇ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ।
ਰਿਪੋਰਟ : ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲਾ/ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ

ਮਨਰੇਗਾ ਵਰਕਰਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਰੋਸ ਧਰਨੇ
ਮਾਹਿਲਪੁਰ : ਮਨਰੇਗਾ ਵਰਕਰਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੱਦੇ ’ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਬੀਡੀਪੀਓ ਦਫ਼ਤਰ ਅੱਗੇ ਬਲਾਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਮੁਗੋਵਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਇਕੱਤਰ ਹੋਏ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਰਕਰਾਂ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਫੂਕ ਕੇ ਰੋਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਪਰੰਤ ਬੀਡੀਪੀਓ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਸੌਂਪਿਆ। ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਸੂਬਾ ਕਨਵੀਨਰ ਦੀਪਕ ਤਲਵਾੜਾ,ਜੇਪੀਐੱਮਓ ਦੇ ਆਗੂ ਮਲਕੀਤ ਬਾਹੋਵਾਲ ਅਤੇ ਰਾਮ ਆਸਰਾ ਚੰਦੇਲੀ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
ਤਰਨ ਤਾਰਨ : ਭਾਰੀ ਬਾਰਿਸਾਂ ਨਾਲ ਮਜਦੂਰਾਂ ਦੇ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਲੈਣ ਸਬੰਧੀ ਮਨਰੇਗਾ ਵਰਕਰਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਅਤੇ ਦਿਹਾਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਭਾ ਵੱਲੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਢਹਿਣ, ਕੰਧਾਂ ਪਾਟਣ, ਬਾਲਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਚੋਣ ਸਬੰਧੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸਨਰ ਨੂੰ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਖਾਸਤਾਂ ਸਮੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਗਵਾਈ ਚਮਨ ਲਾਲ ਦਰਾਜਕੇ, ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਪੰਡੋਰੀ, ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਟੌਲ, ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਰਸੂਲਪੁਰ, ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਮੁੰਡਾ ਪਿੰਡ, ਮੀਨਾ ਕੌਰ ਸਰਪੰਚ ਪਿੰਡ ਸੁਕਰਚੱਕ ਚੀਮਾ, ਕਮਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਗੋਕੇ ਨੇ ਕੀਤੀ।
ਬੰਗਾ : ਮਨਰੇਗਾ ਵਰਕਰਜ ਯੂਨੀਅਨ ਪੰਜਾਬ ਵਲੋਂ ਤਹਿਸੀਲ ਪੱਧਰੀ ਰੈਲੀ ਅਤੇ ਅਰਥੀ ਫੂਕ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਖੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੁਰਜੀਤ ਰਾਮ ਨੂਰਪੁਰ, ਮਹਿੰਦਰ ਪਾਲ ਖਾਨਖਾਨਾ, ਵਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਬਘੌਰਾ, ਲੱਛਮੀ, ਸਿਮਰੋ ਜਗਤਪੁਰ ਅਤੇ ਪਰਮਜੀਤ ਲਿੱਦੜ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਕੀਤੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਨੂੰ ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜਗਤਪੁਰ ਅਤੇ ਹਰੀਬਿਲਾਸ ਹੀਉਂ, ਕਰਨੈਲ ਚੰਦ ਚੱਕ ਬਿਲਗਾਂ, ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ ਮੋਰੋਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
ਨਕੋਦਰ : ਮਨਰੇਗਾ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਐੱਸਡੀਐੱਮ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਅੱਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਰਨਾ ਲਗਾ ਕੇ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਸੂਬਾ ਆਗੂ ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਥੰਮੂਵਾਲ, ਵਿੱਕੀ ਬੀੜ ਬਾਲੋਕੀ, ਬਲਜਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਰਾਧਾ, ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ, ਮਨੀ ਬਾਲੋਕੀ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ : ਮਨਰੇਗਾ ਵਰਕਰਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਵੱਲੋਂ ਏਡੀਸੀ ਦਫ਼ਤਰ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੈਲੀ ਅਤੇ ਧਰਨਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮਨਰੇਗਾ ਵਰਕਰ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਸੂਬਾ ਆਗੂ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੱਟੂ, ਆਰਐੱਮਪੀਆਈ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਕੱਤਰ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੱਸੇਆਣਾ, ਨਰੇਗਾ ਵਰਕਰ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਆਗੂ ਕਾਰਜ ਸਿੰਘ ਗੁੜੀ ਸੰਘਰ, ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ ਕਾਨਿਆਂ ਵਾਲੀ, ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਾਬਕਾ ਮੈਂਬਰ ਪੰਨੀਵਾਲਾ ਫੱਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਧੂੜੀਆ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਅਟਾਰੀ : ਬੀਡੀਪੀਓ ਬਲਾਕ ਦਫ਼ਤਰ ਅੱਗੇ ਧਰਨਾ ਲਾ ਕੇ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਅਗਵਾਈ ਡਾ. ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਛੇਹਰਾਟਾ, ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬਾਸਰਕੇ ਗਿੱਲਾਂ, ਅਮਰੀਕ ਕੌਰ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਕੌਰ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਟਾਂਡਾ, ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਪੰਡੋਰੀ, ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਟੌਲ ਪ੍ਰੇਮ ਚੰਦ ਨੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮਨਰੇਗਾ ਵਰਕਰਾਂ ਦਾ ਬੰਦ ਪਿਆ ਕੰਮ ਤੁਰੰਤ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਮਨਰੇਗਾ ਵਰਕਰਾ ਦੇ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰੁਕੇ ਬਕਾਏ ਤੁਰੰਤ ਪਾਏ ਜਾਣ ਅਤੇ ਕਾਫੀ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਬਣਦੇ ਬੁਕਾਏ ਛੇਤੀ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ।
ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ : ਮਨਰੇਗਾ ਵਰਕਰਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਵੱਲੋ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਰੋਸ ਧਰਨਾ ਨੂੰ ਸਾਥੀ ਲਾਲ ਚੰਦ, ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
ਰਿਪੋਰਟ : ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲਾ/ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ

ਹੜ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਖਰਾਬੇ ਦੇ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਲਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਦਿੱਤੇ ਮੰਗ ਪੱਤਰ
ਜਮਹੂਰੀ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਪੰਜਾਬ ਹੜ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਖਰਾਬੇ ਦੇ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ/ਐੱਸਡੀਐੱਮ ਨੂੰ 9 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿ੍ਹਆਂ/ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਤਹਿਤ ਫਿਲੌਰ, ਨਕੋਦਰ, ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਸਾਹਿਬ, ਅਜਨਾਲਾ, ਲੋਪੋਕੇ ,ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ, ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਪਠਾਨਕੋਟ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
ਸੂਬਾਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਡਾਕਟਰ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਅਜਨਾਲਾ, ਸੂਬਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਵਿੱਤ ਸਕੱਤਰ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਬੁਟਾਰੀ, ਪ੍ਰੈਸ ਸਕੱਤਰ ਹਰਨੇਕ ਸਿੰਘ ਗੁੱਜਰਵਾਲ, ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬੈਨੀਪਾਲ, ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਬਿਲਗਾ, ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢੇਸੀ, ਮਨਹੋਰ ਗਿੱਲ, ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੱਗੂ, ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋ, ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਤਿੰਮੋਵਾਲ, ਬਲਰਾਜ ਸਿੰਘ ਕੋਟ ਉਮਰਾ,ਬਲਵੰਤ ਘੋਹ, ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮੱਲੂਨੰਗਲ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮੱਤ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਹੜ੍ਹ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤ ਘੱਟ ਹਨ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਅਣਗਹਿਲੀਆਂ ਕਾਰਨ ਇਹਨਾਂ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੁਕਸਾਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਣਗਹਿਲੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੜ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ 70000 ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਪੋਲਟਰੀ, ਡੇਅਰੀ, ਫਿਸਰੀ ਵਰਗੇ ਸਹਾਇਕ ਧੰਦਿਆਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਵੀ ਪੂਰਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ 10 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀ ਪਸ਼ੂ 1 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਘਰਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਘਰ 10 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਮਾਲਕ ਤੇ ਆਬਾਦਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਤਕਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਸ ਮੌਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਵਸੂਲੀ ਰੋਕੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹ ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਕਰਜ਼ੇ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਬਚੇਗਾ। ਦਰਿਆਵਾਂ, ਨਦੀਆਂ, ਨਹਿਰਾਂ ਦੇ ਬੰਨ ਨਵੀਂ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਟੁੱਟਣ ਨਾ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਰੇਤਾ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਮਾਈਨਿੰਗ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਮਾਲਕਾਂ ਜਾਂ ਆਬਾਦਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ’ਤੇ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਨਾਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਰੁੜਕੇ ਆਈ ਮਿੱਟੀ, ਰੇਤ ਅਤੇ ਗਾਰੇ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਲਕਾਂ, ਕਾਸ਼ਤਕਾਰ ਜਾਂ ਅਬਾਦਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਹੋਣ। ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਖ਼ਲ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਕਿ ਕਿਸਾਨ, ਕਾਸ਼ਤਕਾਰ, ਅਬਾਦਕਾਰ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਢੁਕਵੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰ ਸਕਣ। ਹੜ੍ਹ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੈਂਪ ਲਗਾਏ ਜਾਣਗੇ। ਹੜ੍ਹ ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮੱਗਰੀ, ਤੇਲ, ਬੀਜ, ਖਾਦਾਂ, ਦਵਾਈਆਂ ਤੇ ਪਸੂਆ ਲਈ ਤੂੜੀ, ਅਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਨਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਇਹਨਾਂ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਯੋਗ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇਹ ਦਿਨ ਨਾ ਦੇਖਣੇ ਪੈਂਦੇ।
ਰਿਪੋਰਟ: ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲਾ

ਪੰਡਿਤ ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ ਦੀ ਯਾਦ ’ਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨਾਟਕ ਮੇਲਾ ਆਯੋਜਿਤ
ਤਲਵਾੜਾ : ਸਥਾਨਕ ਖੋਖਾ ਮਾਰਕੀਟ ’ਚ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੰਢੀ ਖ਼ੇਤਰ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਪੰਡਤ ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ’ਚ ਸਲਾਨਾ ਨਾਟਕ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਆਯੋਜਿਤ ਨਾਟਕ ਮੇਲੇ ’ਚ ਜਨਤਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਮੋਰਚਾ ਜੇਪੀਐਮਓ ਦੇ ਆਗੂ ਸਾਥੀ ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ ਜਾਮਾਰਾਏ ਬਤੌਰ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਅਤੇ ਡਾ. ਡੀ. ਪੀ. ਐਸ. ਰੰਧਾਵਾ, ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਾਰ ਐਸੋਸਿਏਸ਼ਨ, ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੇ ਸੈਨੇਟ ਮੈਂਬਰ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।
ਸਾਥੀ ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ ਜਾਮਾਰਾਏ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਅਖੰਡਤਾ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪੰਡਤ ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੰਦ ਖਲਾਸੀ ਖਿਲਾਫ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ੇਲ੍ਹ ਵੀ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਸਾਹਾਂ ਤੱਕ ਦੱਬੇ, ਕੁਚਲੇ ਤੇ ਹਾਸ਼ੀਆ ਗ੍ਰਸਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲਈ ਜੂਝਦੇ ਰਹੇ। ਸਾਥੀ ਜਾਮਾਰਾਏ ਨੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਪੱਖੀ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡ ਪਾਊ ਨੀਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਡੀ. ਪੀ. ਐਸ. ਰੰਧਾਵਾ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਤਰਸਯੋਗ ਹਾਲਤ ’ਤੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਉਮਰ ਖਾਲਿਦ ਜਿਹੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਟਰਾਇਲ ਤੋਂ ਜ਼ੇਲ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਡੱਕ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਨਾਕਾਮ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਪਟਾ ਮੋਗਾ ਤੋਂ ਅਵਤਾਰ ਚੜਿੱਕ ਅਤੇ ਰਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੌਜ਼ੂਦਾ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹਲਾਤਾਂ ’ਤੇ ਵਿਅੰਗਮਈ ਅੰਦਾਜ਼ ’ਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਰੰਗ ਬੰਨਿ੍ਹਆ। ਮੰਚ ਰੰਗ ਮੰਚ ਅਮਿ੍ਰੰਤਸਰ ਦੀ ਨਾਟਕ ਮੰਡਲੀ ਨੇ ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨਾਂ ਹੇਠ ‘ਕੱਲਰ’ ਅਤੇ ‘ਸੱਚ ਜਿੰਨ੍ਹ ਪੱਲੇ ਹੋਏ’ ਨਾਟਕ ਖੇਡੇ। ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਹੈਡਮਾਸਟਰ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਹੜ੍ਹ ਪੀੜ੍ਹਤਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼ਸ਼ੀਕਾਂਤ, ਨਰੇਸ਼ ਮਿੱਡਾ, ਹਿਤੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ, ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ, ਕਿਹਰ ਸਿੰਘ, ਗਿਰਧਾਰੀ ਲਾਲ, ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਿੰਗਲਾ, ਵਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਿੱਕੀ, ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜਸਵੀਰ ਤਲਵਾੜਾ, ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਗੁਪਤਾ ਆਦਿ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।
ਰਿਪੋਰਟ : ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲਾ/ ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ

ਰਵੀ ਕੰਵਰ

ਐਸਸੀਓ 25ਵਾਂ ਸ਼ਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ

ਹਾਥੀ ਤੇ ਡ੍ਰੈਗਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸੰਸਾਰਕ ਦੱਖਣ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਉਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਿਆਂ ਕਰਨ ਵੱਲ ਇਕ ਕਦਮ

ਐਸ.ਸੀ.ਓ. (ਸ਼ੰਘਾਈ ਸਹਿਯੋਗ ਸੰਗਠਨ) ਦਾ 25ਵਾਂ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ 31 ਅਗਸਤ ਤੇ 1 ਸਿਤੰਬਰ ਨੂੰ ਚੀਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ੳਆਨਜਿਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ਚੀਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸੀ ਜਿਨਪਿੰਗ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਲਈ ਇਸ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਅਹਿਮ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਬੋਲੇ ਮਿੱਤਰ ਡੋਨਾਂਲਡ ਟਰੰਪ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਟੈਰਿਫ ਹਮਲੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਇਸ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ. ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰਕ ਦੱਖਣ ਦੇ ਮੰਚ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਸਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਕੁੱਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਾਲੇ ਗੁਆਂਢੀ ਚਲ ਰਹੀ ਸਬੰਧ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਬਲ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

ਐਸ.ਸੀ.ਓ. (ਸ਼ੰਘਾਈ ਸਹਿਯੋਗ ਸੰਗਠਨ) ਦਾ 2001 ਵਿਚ ਚੀਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ 5 ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰੂਸ, ਯੂਰਪੀ ਮਹਾਂਦੀਪ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਾਕੀ 4 ਦੇਸ਼ ਕਿੇ ਵੇਲੇ ਸਾਬਕਾ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ ਰੂਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੇ ਕੇਂਦਰ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਕਜਾਖਸਤਾਨ, ਤਜਾਕਿਸਤਾਨ, ਉਜਬੇਕਿਸਤਾਨ ਤੇ ਕਿਰਗਿਜਸਤਾਨ ਸਨ। ਇਸ ਯੂਰੇਸੀਆਈ ਸਹਿਯੋਗ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਖੇਤਰੀ ਅਮਨ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਇਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਸ ਵਿਚ ਆਰਥਥ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁਲਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮਿੱਥੇ ਗਏ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਸਨ -ਖੇਤਰੀ ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਢਾਂਚਾ ਕਾਇਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਤਵਾਦ, ਦਹਿਸ਼ਤਵਾਦ ਤੇ ਵੱਖਵਾਦ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨਾ, ਬਹੁਪੱਖੀ ਵਪਾਰ ਤੇ ਆਰਥਕ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਲੀ ਦੇਣੀ ਅਤੇ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਬੰਧ ਕਾਇਮ ਕਰਨੇ।

ਆਪਣੇ ਗਠਨ ਸਮੇਂ 2001 ਵਿਚ ਐਸ.ਸੀ.ਓ. ਦੇ ਸਿਰਫ 6 ਮੈਂਬਰ ਸਨ, 2017 ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਵਿਚ ਸਾਡਾ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਤੇ ਸਾਡਾ ਹਮਸਾਇਆ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ, 2023 ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਚ ਈਰਾਨ ਤੇ 2024 ਵਿਚ ਬੇਲਾਰੂਸ ਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਸਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 10 ਹੋ ਗਈ। ਇਸਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੈਂਬਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਈ ਦੇਸ਼ ਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਭਾਗ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਭਿਆਨਜਿਤ ਵਿਚ ਸੰਪਨ ਹੋਏ 25ਵੇਂ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿਚ 14 ਦੇਸ਼-ਮੰਗੋਲੀਆ, ਤੁਰਕਮੇਨਿਸਤਾਨ, ਅਰਮੇਨੀਆ, ਅਜਰਬਾਈਵਾਨ, ਕੰਬੋਡੀਆ, ਮਿਸਰ, ਮਿਆਨਮਾਰ, ਮਾਲਦੀਵ, ਨੇਪਾਲ, ਤੁਰਕੀ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ, ਲਓਸ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਤੇ ਵਿਅਤਨਾਮ- ਦਰਸ਼ਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।

ਸੰਸਾਰਕ ਭੂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਪਟਲ ’ਤੇ ਐਸ.ਸੀ.ਓ. ਵੀ ‘ਬ੍ਰਿਕਸ’ ਸਹਿਯੋਗ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੂਰੇਸ਼ੀਆਈ ਖਿੰਤੇ ਵਿਚ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਗਲਬੇ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਸੰਸਾਰਕ ਦਖਣ ਭਾਵ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਤੇ ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਐਸ.ਸੀਓ. ਦੇ 25ਵੇਂ ਸਿਖਤ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਦੇਸ਼ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ 42% ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਡੀਪੀ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ 23% ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਭਿਆਨਜਿਨ ਸੰਮੇਲਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ 1 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸੀ ਜਿਨਪਿੰਗ ਦਰਮਿਅਨ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ। ਦੋਹਾਂ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ‘ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਭਾਈਵਾਲ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਵੁਣ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮਤਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਗੱਲਬਾਤ ਰਾਹੀਂ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੱਲਕੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਹਨ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੀਨ ਦਰਮਿਆਨ ਇਹ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਸ ਵੇਲੇ  ਰੂਪ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਦਿਸੀ, ਜਦੋਂ ਗੱਲਾਂ  ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਦੋ ਅਹਿਮ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਗਏ। ਪਹਿਲਾ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਮੁੜ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ 19 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਹੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ। ਅਤੇ ਦੂਜਾ, ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ 6 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸਿੱਧੀਆਂ ਹਵਾਈ ਸੇਵਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸੰਪਰਕ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਆਸ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਆਪਸੀ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਰਾਹ ਖੁੱਲਣਗੇ ਅਤੇ ਗਲਤਫਹਿਮੀਆਂ ਘੱਟ  ਹੋਣਗੀਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਭਰੋਸਾ ਮੁੜ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਇਸ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਝਲਕ ਉਸ ਵੇਲੇ  ਦਿਸੀ ਜਦੋਂ ਚੀਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸੀ ਜਿਨਪਿੰਗ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿਚ ਦੱਖਣ ਦਾ ਅਜੰਡਾ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਐਸ.ਸੀ.ਓ. ਵਿਕਾਸ ਬੈਂਕ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਹੁਣ ਦੁਨੀਆਂ ਸਿਰਫ ਇਕ ਤਾਕਤ ਦੇ ਦਬਾਅ ਜਾਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚੱਲੇਗੀ। ਭਾਰਤ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਣਨੀਤਕ ਖੁਦਮੁਖਤਾਰੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਐਸ.ਸੀ.ਓ. ਅੰਦਰ ਭਾਰਤ ਚੀਨ ਸੰਵਾਦ ਤੰਤਰਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਗੋਡੇ ਟੇਕਣਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਲਾਭ ਦਾ ਇਕ ਮੌਕਾ ਹੈ।

ਐਪਰ, ਅਜੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਅਜੇ ਵੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ। ਵਪਾਰ ਘਾਟਾ ਅਜੇ ਵੀ 99.5 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਹੈ। ਅਸਲ ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ (ਐਲ.ਏ.ਸੀ.) ਬਾਰੇ ਵੱਖਰੋ ਵੱਖਰੀ ਸਮਝ ਹੈ, ਡਿਬੱਤ ਦੇ ਡੈਮ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਹਾਲਾਤ ਅਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਿਰਫ ਟਕਰਾਅ ਹੀ ਇਕਗੋ ਇਕ ਰਾਹ ਹੈ। ਭਿਆਨਜਿਨ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਗੇ; ਪਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ’ਤੇ ਹਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਣਗੇ। ਨਾਲ ਹੀ, ਆਰਥਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾਈ ਉਡਾਨਾਂ, ਵੀਨਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ। ਇਹ 2020-22 ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅੜਿਕਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਕ ਨਵਾਂ ਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਮੋੜ ਹੈ।

ਐਸ.ਸੀ.ਓ. ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਇਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਲੱਬ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਬੀਜਿੰਗ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 2024 ਵਿਚ ਚੀਨ ਐਸ.ਸੀ.ਓ. ਵਪਾਰ 512.4 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਹ ਸਮੂਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਲਗਭਗ ਅੱਧੀ ਆਬਾਦੀ ਤੇ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਸੰਸਾਰ ਜੀਡੀ.ਪੀ. ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਤਜ਼ਵੀਜ਼ਤ ਐਸ.ਸੀ.ਓ. ਵਿਕਾਸ ਬੈਂਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦਾ ਇਕ ਸਾਧਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਹੜਾ ਆਈ.ਐਮ.ਐਫ. ਤੇ ਏ.ਡੀ.ਬੀ. ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਕਸ ਨਿਊ ਡਵੈਲਪਮੈਂਟ ਬੈਂਕ ਦਾ ਪੂਰਕ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਬਹੁਧਰੁਵੀ ਵਿੱਤੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਜਿਸਦੀ ਮੰਗ ਸੰਸਾਰਕ ਦੱਖਣ ਲੰਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆ ਦਰਮਿਆਨ  ਆਪਸੀ ਵਪਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੂਰਵੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ (ਭਾਰਤ-ਨੇਪਾਲ-ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼) ਅਤੇ ਹਿਸਾਲਈ ਗਲਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਰੇਲ, ਊਰਜਾ ਤੇ ਸੀਮਾ ਪਰ ਵਪਾਰ ਲਈ ਖੇਤਰੀ ਪੂੰਜੀ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋਣ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਸਨਅਤਕਾਰਾਂ ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਐਸ.ਸੀ.ਓ. ਮੰਗ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਬੀਜਿੰਗ ਲਈ ਛੋਟੇ ਪਰ ਅਹਿਮ ਸੀਮਾ ਪਾਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿਚ ਸਾਂਝੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਸਭ ਕੁੱਝ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਖਾਸ ਸੰਦਰਭ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦਆਂ ਵਧੇਰੇ ਦਰਾਮਦਾਂ ’ਤੇ ਟਰੰਪ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਏ ਲਗਾਏ ਗਏ 50% ਫੈਰਿਫ ਇਹ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਰੂਸ ਤੋਂ ਸਸਤੇ ਦਰਾਮਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਤੇਲ ਕਰਕੇ ਸਜਾ ਦੇਣ ਵਜੋਂਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਭਿਆਨਜਿਨ ਸ਼ਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਟਰੰਪ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਵੀ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਕਦੇ ਧਮਕੀ, ਕਦੇ ਦਾਅਵਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਜੀਰੋ ਟੈਰਿਫ ਤੱਕ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਉਸ ਜਾਣੀ ਪਛਾਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਿਆਲ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਮੁਤਾਬਕ ਚੱਲਣ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਲਈ ਘਾਟੇਵੰਦਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਤਗਤ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਸੱਟ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾਲ ਮਾਰੀ ਹੋਵੇ।

ਜੇਕਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਸਹਿਯੋਗ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਬਾਅ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਟੈਰਿਫ ਮਾਮਲਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਬਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਤੁਲਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਿਚ  ਹੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਬਲਾਕ ਚਾਹੇ ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਤੇ ਵਧੇਰੇ ਨਿਰਭਰ ਵਧੇਰੇ ਨਿਰਕਾਲ ਕਰਤਾ ਦੀ ਸਨਅਤੀ ਨੀਤੀ ਨੂੂੰ ਤਬਾਹੀ ਦਬਾਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਐਸ.ਸੀ.ੳ./ਬ੍ਰਿਕਸ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੀ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਛੋਟੇ ਭਾਈਵਾਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ।

ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਸਹਿਯੋਗ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਠੋਸ ਰਾਹ ਸਾਹਮਣੇ ਖੁੱਲਦੇ ਹਨ :

ਸਨਅਤੀ ਸੁਧਾਰ : ਭਾਰਤ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕਸ, ਬਿਜਲਈ ਵਾਹਨਾਂ ਤੇ ਪੂੰਜੀਗਤ ਵਸਤਾਂ ਵਰਗੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਚੀਨ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਭਾਈਵਾਲੀ ਸਥਾਨਕ ਕੰਟੇਂਟ ਅਤੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ ਤਾਂ ਘਰੇਲੂ ਸਪਲਾਇਰ ਇਕ ਸਿਸਟਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਵਹਾਰਕ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾ ਕਿ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਾਬੰਦੀ, ਨੇ ਹੀ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਮੈਨੂੰਫੈਕਚਰਿੰਗ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਨੀਤੀ ਤਰਕ ਹੈ, ਤਿਆਨਜਿਨ ਦੀ ਹਾਂ ਪੱਖੀ ਸਥਿਤੀ ਇਸਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਰਾਜਨੀਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੌਖਿਆ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਵਪਾਰ ਸੁਵਿਧਾ ਅਤੇ ਲਾਜਿਟਿਕਸ : ਜੇਕਰ ਐਸ਼ਸੀ.ਓ. ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕਨੈਕਟਿਵਿਟੀ ਲਈ ਵਿੱਤ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਵਪਾਰ ਲਈ ਰਾਹ ਖੁੱਲ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖੇਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਿਯਮ  ਇਕੋ ਗਜਿਹੇ ਹੋਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਤੋਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੱਕ ਮਾਲ ਢੋਆ ਢੁਆਈ ਦਾ ਸਮਾਂ ਘੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਛੋਟੇ ਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਲਾਭ ਮਿਲੇਗਾ ਹੀ ਨਾਲ ਹੀ ਚੀਨੀ ਬਰਾਮਦਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਦਦ ਮਿਲੇਗੀ।

ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਸਿੱਧੀਆਂ ਹਵਾਈ ਉਡਾਨਾਂ ਤੇ ਆਸਾਨ ਵੀਜ਼ਾ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ, ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਸੰਪਰਕਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਿਲੇਗੀ, ਜਿਹੜੀ ਨਵੀਆਂ ਕਾਢਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਏ.ਆਈ. ਬਾਈਓ ਟੈਕ ਗ੍ਰੀਨ ਤਕਨੀਕ ਵਰਗਵੇ ਨਵੇਂ ਉਤਰਦੇ ਖੇਤਰਾਂ, ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁਲਤ ਕਰੇਗੀ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ  ਤੇ ਅਣਦੇਖੀ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਵਧਾਉਦ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਸਤੇ ਤੇ ਕਾਰਗਰ ਤਰੀਕੇ ਹਨ।

ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਤੱਕ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਤੇ ਚੀਨ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਮਤਭੇਦ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਕਾਰਨ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਅਸਲ ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ (L13) ਅਜੇ ਵੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮੁੱਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਰ ਕਮਾਂਡਰ ਗੱਲਬਾਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਗੱਲਬਾਤ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਦੀ ਰਹੇ। ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।ਨਿਆਨਜਿਨ ਸਿਪਰ ਬੈਠਕ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਵਪਾਰਕ ਮੁੱਦੇ ਤੇ ਖਬਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਮੋਦੀ ਨੇ ਵਪਾਰਕ ਘਾਟਾਂ ਘੱਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਬਨਾਉਣ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂਕਿ ਮਿਨਜਿੰਨਪਿੰਗ ਨੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ‘‘ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਮੁੱਦਾ’’ ਬਨਾਉਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਉਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ। ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁੱਝ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ, ਪਰ ਹੁਣ ਦੋਵੇਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਸੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਉਸ ਨਾਜ਼ੁਕ ਵੱਖਰੇਵੇਂ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਨੌਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਲਾਭ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹੋਵੇਗਾ ਸਰਕਾਰੀ ਖਰਚੇ ਵਿਚ ਰਾਹਤ, ਸਨਅਤੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਸੰਕਟ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਤੇ ਮੌਸਮੀ ਅਨੁਕੂਲਨ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਬਣੇਗੀ। ਚੀਨ ਲਈ ਇਹ ਲਾਭ ਬਾਹਰੀ ਹੋਵੇਗਾ ਗੁਆਂਢ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਉਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਵਾਧੇ ਤਕਨੀਕੀ ਟੀਚਿਆਂ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਸਕੇਗਾ।

ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਲਈ, ਭਾਰਤ ਚੀਨ ਦੁਸ਼ਮਣੀਵਿਚ ਕਮੀ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਨੇਪਾਲ, ਬਾਂਗਲਾ ਦੇਸ਼, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਉਤੇ ਦਬਾਅ ਦਾ ਵੱਧਣਾ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਅਧਾਰਤ ਗਰੀਬੀ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਨਵੇਂ ਮੌਕਿਆਂ ਦਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ। ਇ ਹੀ ਉਹ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰਕ ਦੱਖਣ ਦੀ ਬਹੁਪੱਖਤਾ ਨਾਅਰੇ ਦੀ ਥਾਂ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਸਤੇ ਕਰਜ਼ੇ ਤੇਜ਼ ਆਵਾਜਾਈ ਢੋਆ ਢੁਆਈ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਨਿਯਮਾਂ ਰਾਹੀਂ।

ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮੀਡੀਆ ਅਕਸਰ ‘‘ਚੀਨੀ ਖਤਰਾ’’ ਵਰਗੇ ਜ਼ੁਮਲਿਆਂ ’ਤੇ ‘‘ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ’’ ਵਰਗੀਆਂ ਹਾਂ ਪੱਖੀ ਸੁਰਖੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਝੁਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਜਮਾਤੀ ਚੇਤਨ ਨਜ਼ਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਵੱਧਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਝਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਹੱਦ ਅਧਾਰਤ ਕੌਮਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੈਰ ਬਰਬਰੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਝੁਕਾਉਣ ਲਈਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪੱਛਮੀ ਬਿਆਨੀਏ ਨੂੰ ਵਧਾਅ ਚੜ੍ਹਾਅ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਗਠਜੋੜਾਂ ਵੱਲ ਧੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਗਠਬੰਧਨ ਜਿਹੜੇ ਸਨਅਤੀ ਮਜਬੂਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੁਗਤਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ, ਬੀਜਿੰਗ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕੋਈ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੇ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਚਾਰੇ ਵਿਚ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ।

ਭਿਆਨਜਿਨ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਉਸਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਸਪਲਾਈ ਲੜੀ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਤੇ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨਾ ਬਣਾਏਗਾ ਅਤੇ ਮੰਡੀਆਂ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣਲਈ ਦਬਾਅ ਬਣਾਏਗਾ। ਚੀਨ ਆਪਣੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹਿੱਤਾਂ ਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ। ਪਰ ਢਾਹਿਆਂ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹੀ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਸਾਡੇ ਬੇਤਰਤੀਬੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿਰਫ ਪਹਿਲੀ ਸਥਿਤੀ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਟੈਰਿਫ ਝਟਕਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਯਾਦ ਦੁਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਕਰਨਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਨਹੀਂ। ਐਸ.ਸੀ.ਓ./ਬ੍ਰਿਕਸ ਦਾ ਰਾਹ ਤਜ਼ਵੀਜਤ ਐਸ.ਸੀ.ਓ. ਬੈਂਕ, ਮੁੜ ਤੋਂਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਸਰਹੱਦੀ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਸੰਪਰਕ ਭਾਰਤ ਤੇ ਚੀਨ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਕੌਮੀ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਭਰੋਸੇਮੰਦੀ ਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ। ਇਹ ਹੀ ਅਸਲੀ ਬਹੁਪੱਖਤਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੁੱਟ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਨਹੀਂ।

ਪੁਰਾਣੀ ਅਖੌਤ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਢੰਗ ਪੇਸ਼ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਹਾਥੀ ਲਈ ਡੈ੍ਰਗਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ’ਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਨੱਚਣਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਨਾਉਣ ਵਿਚ ਹਾਥੀ ਮਦਦ ਕਰੇ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਨਾਮ ਮੰਡਲੀ ਵਿਚ ਜੂਨੀਅਤ ਭਾਈਵਾਲ ਬਣਨ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਭਿਆਨ ਜਿਨ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਅਤੇ ਮੋਦੀ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਰਸਤੇ ਮੁੜ ਖੋਲ੍ਹੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਵਪਾਰਕ ਨੂੰ ਮੁੜ ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਬਹੁਧਰੁਵੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ  ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਸਾਰਕ ਦੱਖਣ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦਾ ਕੰਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਠੋਸ ਨੀਤੀਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਸਮਾਂਬੱਧ ਸਰਹੱਦੀ ਮਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਬੈਠਕਾਂ ਹੋਣ, ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹਵਾਈ ਉਡਾਨਾਂ ਤੇ ਵੀਜ਼ਾ ਟਾਈਮ ਲਾਈਨ, ਐਸ.ਸੀ.ਓ. ਬੈਕਿੰਗ ਤੇ ਠੋਸ ਕਾਰਜ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਰੋਡਮੈਪ, ਜਿਹੜਾ ਭਾਰਤ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਏ ਜਾਣ।

ਸ਼ਾਂਤੀ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਥੀ ਤੋਂ ਡ੍ਰੈਗਨ ਆਖਰਕਾਰ ਮਿਲਣ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।

ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ’ਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ 80ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਪਰੇਡ

ਐਸ.ਸੀ.ਓ. ਦਾ ਤਿਆਨਜਿਨ ਵਿਚ ਹੋਇਆ 25ਵਾਂ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ 3 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਚੀਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬੀਜਿੰਗ ਵਿਖੇ ਇਕ ਫੌਜੀ ਪਰੇਡ ਨਾਲ ਸੰਪਨ ਹੋਇਆ। ਜਿਹੜੀ 1945 ਵਿਚ ਚੀਨ ਵੱਲੋਂ ਜਾਪਾਨੀ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਉਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ 80ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਹੋਏ ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੀ ਜਿੰਨਪਿੰਗ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ਚੀਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਉਥੇ ਦੇ ਕੌਮੀ ਫੌਜੀ ਕਮੀਸ਼ਨ ਦੇ ਵੀ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਚੀਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਧੁਨਿਕ ਫੌਜੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਰੂਸ ਉਤਰੀ ਕੋਰੀਆ ਵਿਆਤਨਾਮ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਸਮੇਤ 26 ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸ ਆਯੌਜਨ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਖੇਤਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖੇਤਰੀ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਅਜੰਡਾ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਟ੍ਰਾਂਸ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਗਠਜੋੜਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੌਂਪਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਇਕ ਗੱਲ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਰੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ੀ ਜਿਨਪਿੰਗ ਆਪਣੇ ਸੰਬੋਧਨ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਪਾਨ ਦੀ ਇਹ ਰਾਹ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਚੀਨ ਦੇ 3 ਕਰੋੜ 50 ਲੱਖ ਲੋਕ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪਹਿਲੀ ਜਿੱਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਅਹਿਦ ਦ੍ਰਿੜਾਇਆ ਕਿ ਚੀਨੀ ਆਵਾਮ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾੜਵੀ ਤੇ ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਢੋਂ ਸੁੱਢੋਂ ਖਤਮ ਕਰਨ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿਰਫ ਉਦੋਂ ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰਤਾ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਸਦਭਾਵਨਾ ਤੇ ਪਰਸਪਰ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਤਾਂ ਹੀ ਸਾਂਝੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੰਗ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਾਰਨ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੀ ਨਾਕਾਮੀ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਬੇਘਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਗਿਣਤੀ

ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ’ਤੇ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗਾਜ਼ਾ ਵਿਖੇ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਜੰਗ ਨੇ ਇਸ 365 ਮੁਰੱਬਾ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਰਕਬੇ ਵਾਲੀ 40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਪੱਟੀ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ, ਨੂੰ ਬੰਬਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਤਬਾਹ ਕਰਕੇ ਬੇਘਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਵਸੇਬੇ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਲੀਆਂ 69% ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਤੇ ਹੋਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਮਲਬੇ ਦਾ ਢੇਰ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਕ ਲੱਖ 70 ਹਜ਼ਾਰ 812 ਇਮਾਰਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ। 23 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ 19 ਲੱਖ ਲੋਕ ਬੇਘਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਗਾਜ਼ਾ ਪੱਟੀ ਵਿਖੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਰ 10 ਵਿਚੋਂ 8 ਫਲਸਤੀਨੀ ਬੇਘਰੇ ਹਨ।

ਜੰਗਾਂ ਤੇ ਆਰਥਕ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿਚ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਤੇ ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬੇਘਰੇਪਣ ਅਤੇ ਉਜਾੜੇ ਦਾ ਕਹਿਰ ਬਰਪਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਹਵਾਈ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਮਾਰਕਤਾ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰੀ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਇਕ ਪਾਸੜ ਘਾਤਕ ਹਵਾਈ ਬੰਬਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਕਈ ਘੁੱਗ ਬਸਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਪਰ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਵੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ-ਚਮਕੀਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬੇਘਰੇਪਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦੀ ਵੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।

ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 2024 ਵਿਚ ਬੇਘਰਾਪਣ 18.1% ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਵਧਿਆ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਅੱਜ ਤੱਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਦਰ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਇਸ ਅੰਕੜੇ ਮੁਤਾਬਕ 7 ਲੱਖ 70 ਹਜ਼ਾਰ ਬੇਘਰੇ ਲੋਕ ਸਨ। ਪਰ, ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਅਸਲ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਘੱਟ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਬੇਘਰੇ ਲੋਕ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲੁੱਕ ਕੇ ਜਾਂ ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਜਾਂ ਜਾਣੂਆਂ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸੌਂਦੇ ਹਨ।

ਅਫਰੀਕੀ ਮੂਲ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਇਕ ਜਥੇਬੰਦੀ, ਜਿਹੜੀ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਜਨਤਕ ਹਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ’ਤੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਬੇਘਰਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਮੁਤਾਬਕ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਦੀ ਕਿੰਗ ਕਾਉਂਟੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੀਏਟਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਵਿਚ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ 750 ਬੇਘਰੇ ਲੋਕ ਮਰੇ ਹਨ।

ਬੇਘਰੇਪਣ ਦੀ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਅਮੀਰ ਰੀਅਲ ਇਸਟੇਟ ਸਨਅਤ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿੱਧ ਖ਼ੁਦ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਹੈ। ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਦੇ ਬਲੈਕਸਟੋਨ ਰੀਅਲ ਇਸਟੇਟ ਵਰਗੇ ਰੀਅਲ ਇਸਟੇਟ ਅਜ਼ਾਰੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਮਾਤ ’ਤੇ ਵੱਧਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਲੈਕਸਟੋਨ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਪਾਰਕ ਰੀਅਲ ਇਸਟੇਟ ਮਾਲਕ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਲਗਜ਼ਰੀ ਬੰਗਲੇ ਉਸਾਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਆਮ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਅਤੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੀ ਪੁੱਗਤ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਉਹ ਨਿਗੂਣੀ ਜਿਹੀ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸੀਏਟਲ ਵਿਚ ਇਸ ਬੇਘਰੇਪਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵਿਚ ਬੇਦਖਲੀਆਂ ਦੀ ਮਹਾਮਾਰੀ ਵੀ ਚੋਖਾ ਵਾਧਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਬੇਘਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਕਾਲੀ ਨਸਲ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹਨ। ਸੀਟੇਟਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਕਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ, ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਲੈਂਡਲਾਰਡਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਦਖਲੀਆਂ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਹੁਣ 20% ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ।

ਸੀਏਟਲ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ-ਕੁ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਵਪਾਰਕ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ, ਮਾਇਕਰੋਸੋਫਟ ਤੇ ਐਮਾਜੋਨ ਵਰਗੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਮਹਿੰਗੇ ਤੇ ਏਸ਼ੋ-ਆਰਾਮ ਵਾਲੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਮਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਸੇਬੇ ਯੋਗ ਘਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ, ਪੁਲਸ ਤੇ ਢਾਹ-ਢੁਆਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬੇਘਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਆਰਜ਼ੀ ਵਸੇਬਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੀਏਟਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਕੋਲ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਸੇਬੇ ਤੇ ਸ਼ੈਲਟਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੀ ਟਰੰਪ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ  ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣਾ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂਕਿ ਬੇਘਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਦਬਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਗਰੀਬ ਤੇ ਬੇਘਰੇ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਅਪੰਗ ਹਨ, ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਸੀਏਟਲ ਵਿਚ ਚਲਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਧੇਰੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਬੇਘਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਲਵੇਸ਼ਨ ਆਰਮੀ ਵਰਗੀਆਂ 60 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 80 ਤੱਕ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਅਧਾਰਤ ਦਾਨੀ ਤੇ ਧਾਰਮਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਫੰਡਾਂ ਦੀ ਕਮੀ, ਫੰਡਾਂ ਦੇ ਗਬਨ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੜਨ-ਝਗੜਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਆਮ ਹਨ।

ਟਰੰਪ ਦਾ ਬੋਗਸ ‘‘ਬਿਗ ਬਿਊਟੀਫੁਲ ਬਿਲ’’ ਗਰੀਬੀ ਤੇ ਬੇਘਰਾਪਣ ਐਨੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ’ਤੇ ਵਧਾਏਗਾ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ 1929 ਵਿਚ ਆਈ ਮਹਾਨ ਮੰਦੀ ਵਿਚ ਹੀ ਦੇਖਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ, ਜਿੰਨੇ ਵਧੇਰੇ ਹਮਲੇ ਵੱਧਣਗੇ, ਉਹ ਔਨੇ ਹੀ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਤ ਕਰਨਗੇ।

ਇਸ ਸਮਸਿਆ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਬੇਦਖਲੀਆਂ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਈ ਜਾਵੇ। 2024 ਵਿਚ ਸੀਏਟਲ-ਕਿੰਗ ਕਾਉਂਟੀ ਦੇ ਲੈਂਡ ਲਾਰਡਾਂ ਵੱਲੋਂ 7000 ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਘਰ ਖਾਲੀ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਨ। ਇਸ ਸਾਲ 2025 ਵਿਚ ਵੀ ਘਰਾਂ ਦੇ ਕਿਰਾਏ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਤੇ ਤਨਖਾਹਾਂ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਬੇਦਖਲੀਆਂ ਵੱਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਫੌਰੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਰਾਇਆਂ ਨੂੰ 50% ਘਟਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਪੁੱਜਤ ਯੋਗ ਘਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਸਮੁੱਚੀ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਕਟ ਦਾ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਸੀ ਕਿ ਹਾਲੀਆ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੇਅਰ ਦੀ ਚੋਣ ਲਈ ਉਮੀਦਵਾਰ ਤੈਅ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਈ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਚੋਣ ਵਿਚ ਬਸ ਡਰਾਈਵਰਸ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਆਗੂ ਕੇਟੀ ਵਿਲਸਨ ਨੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮੇਅਰ ਬਰੂਸ ਹਾਰੇਲ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਵਿਲਸਨ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਘੱਟ ਆਮਦਨ ਵਾਲੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੈਰੋਕਾਰ ਹੈ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮਿਊਨਿਸਪੈਲਟੀ ਵਿਰੁੱਧ ਨਿਰੰਤਰ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦੀ ਰਹਿ ਹੈ। ਉਹ ਕੋਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਂਅ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਵੱਡੀ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਫੇਰ ਵੀ ਉਹ 50% ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੋਟਾਂ ਲੈ ਕੇ ਕਈ ਧਨਾਢਾਂ ਸਮੇਤ ਮੇਅਰ ਹਾਰੇਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਹਰਾਉਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਰਹੀ। ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਧਨਾਢ ਲੈਂਡਲਾਰਡਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅਮਰੀਕਾ, ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਦੇਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਬੇਘਰੇਪਣ ਦੀ ਸਮਸਿਆ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਪੁੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਖਾਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ।

‘ਏ.ਈ.ਐਸ.’ ਗਠਜੋੜ ਅਫਰੀਕੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਅੰਗੜਾਈ

ਅਫਰੀਕਾ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਸਾਹਿਲ ਖੇਤਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਬੁਰਕੀਨਾ ਫਾਸੋ, ਮਾਲੀ ਤੇ ਨਾਈਜ਼ਰ ਵੱਲੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ 16 ਸਤੰਬਰ 2023 ਨੂੰ ਇਕ ਗਠਜੋੜ ‘ਅਲਾਇੰਸ ਆਫ ਸਾਹਿਲ ਸਟੇਟਸ’ ਜਿਸਦਾ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ‘ਏ.ਈ.ਐਸ.’ ਹੈ, ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਦੇਸ਼ 1960 ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਸਨ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹ ਦੇਸ਼ ‘ਫਰੈਂਕਾਫਰੀਕ’ ਵਰਗੇ ਅਖੌਤੀ ਸਹਿਯੋਗ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਕਰਕੇ ਵਿੱਤੀ, ਫੌਜੀ, ਆਰਥਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਫਰਾਂਸ ’ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਭਰ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਾਮਰਾਜੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਠੋਕੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦੀ ਮਿਲੀਭੁਗਤ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਜਰਖੇਜ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਥੋਮਸ ਸੰਕਾਰਾ ਵਰਗੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਕਰਕੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ 1984 ਵਿਚ ਥੋਮਸ ਸੰਕਾਰਾ ਨੇ ਬੁਰਕੀਨਾ ਫਾਸੋ ਦੀ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਨਾਂਅ ‘ਅਪਰ ਵੋਲਟਾ’ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਬੁਰਕੀਨਾ ਫਾਸੋ’ ਦਾ ਨਾਂਅ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ‘ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੇਸ਼’। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਵੈ ਨਿਰਭਰ ਬਨਾਉਣ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਲੁੱਟ ਨੂੰ ਰੋਕਣ, ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਅਖਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਲੋਕ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਸਾਮਰਾਜੀਆਂ ਦੇ ਹਥਠੋਕਿਆਂ ਨੇ 1987 ਵਿਚ ਇਕ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ-ਬੁਰਕੀਨਾ ਫਾਸੋ, ਮਾਲੀ ਤੇ ਨਾਈਜ਼ਰ ਵਿਚ 20ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਤਖਤਾ ਪਲਟਾ ਨਾਲ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫੌਜੀ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਗਿਰਫ਼ਤ ਤੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਨੀਤੀਆਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਖਤਾ ਪਲਟਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਹਾਸਲ ਸੀ। ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਉਥੇ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਫਰਾਂਸ  ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਤ ਪਨਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਗੁੱਸਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਖਤਾ ਪਲਟਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਚਾਲਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁੱਖ ਸੀ। ਇਕ ਉਦਾਹਰਣ ਇਸ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, 2023 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਨਾਈਜ਼ਰ ਵਿਚ ਫੌਜੀ ਜਰਨੈਲ ਅਬਦੁਰ ਰਹਿਮਾਨ ਚਿਆਨੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨਿਆਮੇ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਫੌਜੀ ਅੱਡੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਉਥੋਂ ਹਟਾਉਣ ਅਤੇ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਫਰਾਂਸ ਭੇਜਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ 2022 ਵਿਚ ਬੁਰਕੀਨਾ ਫਾਸੋ ਵਿਚ ਨੌਜਵਾਨ ਕੈਪਟਨ ਇਬਰਾਹਿਮ ਤਰੌਅਰ ਨੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਮਈ 2024 ਵਿਚ ਮਾਲੀ ਵਿਚ ਫੌਜੀ ਜਰਨੈਲ ਮਸੀਮੀ ਗੋਇਟਾ ਨੇ ਵੀ ਤਖਤਾਪਲਟ ਕਰਕੇ ਸੱਤਾ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।

ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਫਰੀਕਾ ਦੀ ਬੇਕਿਰਕ ਲੁੱਟ 1452 ਵਿਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਪੋਪ (ਇਸਾਈ ਧਰਮ ਗੁਰੂ) ਵੱਲੋਂ ਅਫਰੀਕੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਬਨਾਉਣ ਤੇ ਬੇਦਖਲ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਤਿੱਖੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਹੀ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਵਿਚ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਾਂ ਬਸਤੀਵਾਦ ਤੇ ਨਵਬਸਤੀਵਾਦ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਜਿਆ ਹੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਰਾਹੀਂ ਸਾਮਰਾਜੀ ਤਾਕਤਾਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੌਲਤ ਕਮਾ ਸਕਣ।

2011 ਵਿਚ ਨਾਟੋ ਫੌਜੀ ਗਠਜੋੜ ਵੱਲੋਂ ਕਰਨਲ ਗੱਦਾਫ਼ੀ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਜਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਹਿੰਸਕ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦਾ ਹੱਸਦਾ-ਵੱਸਦਾ ਦੇਸ਼ ਲੀਬੀਆ ਉਜੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸਾਹਿਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਸਲਾਮਿਕ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੱਧ ਗਈਆਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੀਬੀਆ ਇਕ ਬਫਰ ਜੋਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਿਲ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਇਸਲਾਮਿਕ ਅੱਤਵਾਦ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹਣ ਲਈ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਫਰੈਂਕੁਇਸ ਹੋਲਾਂਦ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਫੌਜੀ ਭੇਜ ਕੇ ‘ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਬਾਰਖਾਨੇ’ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮਾਲੀ, ਬਰਕੀਨਾ ਫਾਸੋ ਤੇ ਨਾਈਜ਼ਰ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਗੰਨ ਦਾ ਖਾਜਾ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਫੈਲੀ, ਜਦੋਂਕਿ ਸਥਾਨਕ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ  ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਫੌਜਾਂ, ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਜ਼ੁਲਮ-ਉਤਪੀੜਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਤਖਤਾ ਪਲਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਆਏ ਫੌਜੀ ਜਰਨੈਲਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਆਪ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੌਮੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿਰੁੱਧ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਸਖਤ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪੱਛਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਖਤਾ ਪਲਟਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ’ਤੇ ਮਾਤਰ ਕਬਜ਼ੇ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ’ਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਤਖਤਾ ਪਲਟਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂਕਿ ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗਰੀਬੀ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਗਲਬੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨੀ ਲਾਮਬੰਦੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆਕਾਰ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕੇ ਹਨ।

16 ਸਤੰਬਰ 2023 ਨੂੰ ਬੁਰਕੀਨਾ ਫਾਸੋ, ਮਾਲੀ ਤੇ ਨਾਈਜ਼ਰ ਨੇ ‘ਅਲਾਇੰਸ ਆਫ ਸਾਹਿਲ ਸਟੇਟਸ’ (ਏ.ਈ.ਐਸ.) ਇਕ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਫੌਜੀ ਗਠਜੋੜ ਦੇ ਗਠਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਗਠਜੋੜ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਨਵਬਸਤੀਵਾਦੀ ਗਲਬੇ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਵਾਮ ਦੇ ਸਵੈਨਿਰਭਰਤਾ, ਕੌਮੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦੀ ਕਾਇਮੀ, ਆਰਥਕ ਤੇ ਸਮਾਜਕ ਤਰੱਕੀ ਤੇ ਖੇਤਰੀ ਇਕਜੁੱਟਤਾ ਅਧਾਰਤ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਉਣ ਦਾ ਵੀ ਇਕ ਮੰਚ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਬੁਰਕੀਨਾ ਫਾਸੋ ਤੇ ਨਾਈਜ਼ਰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਫੌਜੀ ਅੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲਬੇ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਿਚ ਸਫਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਾਈਜ਼ਰ ਵਿਚ ਤਾਂ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੇ ਖਣਨ ਦਾ ਕੌਮੀਕਰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਨਿਜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਦਰਾਂ ’ਤੇ ਵੇਚਣ, ਤੇਲ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਮਾਲੀਏ ਆਦਿ ਵਿਚ ਹੋਏ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਣ ਨੂੰ ਸਿਰਫ 2 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਚੌਗੁਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਖੇਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਚੋਖੀ ਵੱਧਣ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਨਾਈਜ਼ਰ ਦੀ ਜੀ.ਡੀ.ਪੀ. ਵਾਧਾ ਦਰ 1961 ਤੋਂ 2024 ਤੱਕ 3.84% ਔਸਤ ਦਰ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ, ਇਸ ਸਾਲ 14.4% ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਬੈਂਕ ਮੁਤਾਬਕ ਨਾਈਜ਼ਰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧਣ ਵਾਲੇ ਅਰਥਚਾਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਬੁਰਕੀਨਾ ਫਾਸੋ ਵਿਚ ਕੈਪਟਨ ਤਰੌਅਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ ਥੋਮਸ ਸੰਕਾਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਨ-‘‘ਜਿਹੜਾ ਤੁਹਾਡਾ ਢਿੱਡ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ’’ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਆਰਥਕ ਸਵੈਨਿਰਭਰਤਾ ਅਧਾਰਤ ਨੀਤੀਆਂ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸੀਲੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਖਾਨਾਂ ’ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੌਮੀਕਰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਖੇਤੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਕਾਇਆਕਲਪ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ ਹੈ। ਦਿਹਾਤੀ ਕੋ-ਆਪਰੇਟਿਵਾਂ ਬਣਾ ਕੇ 400 ਟ੍ਰੈਕਟਰ ਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪੰਪ ਵੰਡਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਾਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਕਰਨ ਦਾ ਟੀਚਾ ਮਿਥਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਡੇਅਰੀ ਖੇਤਰ ਉਤੇ ਉਚੇਚੇ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਰਕਾਰੀ ਫਾਰਮ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਫਰੀਕਾ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ 27 ਲੱਖ ਮੁਰੱਬਾ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਵਿਚ ਵਸਦੇ 7 ਕਰੋੜ 14 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਇਹ ‘ਏ.ਈ.ਐਸ.’ ਗਠਜੋੜ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ‘ਫਰੈਂਕਾਫਰੀਕ’ ਵਰਗੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਢਾਂਚੇ ’ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਨਵੁੱਡ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਗਠਜੋੜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਭਰਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਗਠਨ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਫਰਾਂਸ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਇਸ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਠੋਕੇ ਸਹਿਯੋਗ ਸੰਗਠਨ ‘ਈ.ਸੀ.ਓ. ਡਬਲਿਊ. ਏ.ਐਸ.’ (ਈਕੋਵਾਸ) ਰਾਹੀਂ ਇਸਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਤਖਤਾ ਪਲਟਾਂ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਾਉਣ ਦਾ ਰਾਹ ਈਕੋਵਾਸ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਅਫਰੀਕਨ ਯੁਨੀਅਨ (ਏ.ਯੂ.) ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਨਾਈਜ਼ਰ ਵਿਚ ਤਾਂ ਫੌਜੀ ਦਖਲ ਦੀ ਵੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਗਠਜੋੜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਹੋਣਹਾਰ ਆਗੂ ਇਬਰਾਹੀਮ ਤਰੌਅਰ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇਸ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿਚ ਕਤਲ ਕਰਕੇ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਕਰਨ ਦਾ ਨਾਕਾਮ ਯਤਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

‘ਏ.ਈ.ਐਸ.’ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਵਾਮ ਦੀਆਂ ਆਰਥਕ ਆਸਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵੱਲ ਕਦਮ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਇਕ ਸਾਂਝੀ ਮੰਡੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ, ਇਕ ਸਾਂਝਾ ਪਾਸਪੋਰਟ ਤੇ ਆਪਣਾ ਇਕ ਨਿਵੇਸ਼ ਬੈਂਕ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਮੌਜੂਦਾ ਕਰੰਸੀ ਸੀ.ਐਫ.ਏ. ਫਰੈਂਕ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਖੇਤਰੀ ਕਰੰਸੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਜਾਰੀ ਹੈ। ‘ਏ.ਈ.ਐਸ.’ ਦਾ ਯਤਨ ਹੈ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੋਂ ਕਰੋੜਾਂ ਯੂਰੋ ਜਿਹੜੇ ਫਰਾਂਸ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ। ਆਰਥਕ ਕਦਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ- ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਸੀ ਸਹਿਯੋਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਂਝੀ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਗਸ਼ਤ ਲਈ ਸਾਂਝੀ ਫੌਜ ਗਠਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤਾਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਵਾਮ ਦੀ ਜਿਹਾਦੀ ਅੱਤਵਾਦ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨੀਤੀ ਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਵੀ ਬ੍ਰਿਕਸ ਤੇ ਚੀਨ-ਰੂਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੇ ਖਣਨ ਲਈ ਰੂਸ ਤੇ ਚੀਨ ਦੀ ਮਦਦ ਲੈਣ ਵੱਲ ਵੀ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਨ।

‘ਏ.ਈ.ਐਸ.’ ਦੀ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਅਫਰੀਕਾ ਭਰ ਦਾ ਅਵਾਮ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਲਈ ਮੁਹਰਲੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ 70 ਸੰਗਠਨਾਂ ਤੇ ਲੋਕ ਲਹਿਰਾਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ‘ਪੈਨ ਅਫਰੀਕਨ ਟੂਡੇ ਸੈਕਟੇਰੀਏਟ’-ਪੀ.ਏ.ਟੀ. ਨੇ ‘ਏ.ਆਈ.ਐਸ.’ ਦੀ ਦੂਜੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ 16 ਸਤੰਬਰ 2025 ਮੌਕੇ ਅਫਰੀਕਾ ਮਹਾਂਦੀਪ ਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ‘ਇਕਜੁਟਤਾ ਐਕਸ਼ਨ’ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪੀ.ਏ.ਟੀ. ਮੁਤਾਬਕ ਜਨਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਨਾਲ ਇਕਜੁਟਤਾ ਜਾਹਿਰ ਕਰਨਾ ਜਿੱਥੇ ਬੁਰਕੀਨਾ ਫਾਸੋ, ਮਾਲੀ ਤੇ ਨਾਈਜ਼ਰ ਦੇ ਅਵਾਮ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇਵੇਗਾ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ‘ਏ.ਈ.ਐਸ.’ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮਹੱਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਮਰਾਜੀ ਤਾਕਤਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਠੋਕੇ ਗਠਜੋੜ ‘ਈਕੋਵਾਸ’ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਸੱਤਾ ਨੂੰ ਢਾਹ ਲਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕਰੇਗਾ।

ਪੀ.ਏ.ਟੀ. ਮੁਤਾਬਕ ‘ਏ.ਈ.ਐਸ.’ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ, ਨਿਖੇੜਨ ਦੇ ਯਤਨ ਦੇ ਫੌਜੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਸਿਰਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਹਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਅਫਰੀਕਾ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਆਪ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬੱਧੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ।

ਪੀ.ਏ.ਟੀ. ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਏ.ਈ.ਐਸ.’ ਦੀ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਸਫਲਤਾ ਸਿਰਫ ਉਸਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਹ ਸਾਹਿਲ ਖੇਤਰਾਂ ਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋਣ ਤੇ ਇਕ ਵਡੇਰਾ ਗਠਜੋੜ ਸਿਰਜਣ ’ਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਕਜੁਟਤਾ, ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਚੇਤਨਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਬਿਆਨੀਏ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਅਫਰੀਕੀ ਮਹਾਂਦੀਪ ਖਾਸ ਕਰ ਸਾਹਿਲ ਖੇਤਰ ਦੇ ਇੰਨਕਲਾਬੀ ਥੋਮਸ ਸੰਕਾਰਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-‘‘ਤੁਹਾਡਾ ਇਨਕਲਾਬ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਹਿਲ ਵਿਚ ਅਫਰੀਕਾ ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿਚ, ਇਹ ਮੁੜ ਅੰਗੜਾਈ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ!’’-ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਗਕ ਹੈ।

ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਲਾਮਬੰਦ ਹੋਏ

ਵੈਨਜ਼ੁਏਲਾ, ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਸਰਕਾਰ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਰੁੱਧ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਹੀ 1998 ਵਿਚ ਸਾਥੀ ਹੁਗੋ ਸ਼ਾਵੇਜ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਸਰਕਾਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪੂਰੇ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿਚ ਖੱਬੀ ਧਿਰ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਕਾਇਮ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸੰਸਾਰੀਕਰਣ ਅਧਾਰਤ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਸਮਾਜਕ ਤੇ ਆਰਥਕ ਨੀਤੀਆਂ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਲੋਕਾ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਬਦਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। 2013 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਥੀ ਨਿਕੋਲਸ ਮਾਦੂਰੋ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਬਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਰਾਹ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ।

ਪਿਛਲੇ ਅਗਸਤ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਤੋਂ ਹੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਵੱਲੋਂ ਧਮਕੀਆਂ ਅਤੇ ਹੁਕਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਨੇ ਵੈਨਜ਼ੁਏਲਾ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਨੌਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਦੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ’ਤੇ ਤੈਨਾਤੀ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਿਚ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਅੱਠ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜੀ ਬੇੜੇ, 4000 ਫੌਜੀ ਜਲ ਸੈਨਿਕ, ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੀ-8 ਵਰਗੇ ਸੂਹੀਆਂ ਜਹਾਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਇਕ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪਨਡੁੱਬੀ ਵੀ ਤੈਨਾਤ ਹੈ। ਗਾਹੇ ਬਗਾਹੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਐਫ-35 ਬੰਬਾਰ ਜਹਾਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਉਡਾਨਾਂ ਭਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਮਰੀਕਾ ਇਹ ਸਭ ਇਕ ਝੂਠੇ ਤੇ ਕੂੜ ਬਹਾਨੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਵੈਨਜ਼ੁਏਲਾ ਵਿਰੁੱਧ ਇਹ ਜਗ-ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਹੈ। ਇਸੇ ਲੜੀ ਵਿਚ ਉਸਨੇ 2 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਇਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਨੂੰ ‘ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ’ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਂਅ ’ਤੇ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 11 ਬੇਦੋਸ਼ੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਮਰੀਕੀ ਦੇ ਕੋਸਟ ਗਾਰਡ ਤੇ ਡੀ.ਈ.ਏ. ਅਜੰਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਫ ਧੱਜੀਆਂ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਘਿਨੌਣਾ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸ਼ਤੀ/ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਸ਼ੱਕੀ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਜਿਉਂਦੇ ਫੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕਾਰਾ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਹ ਸਾਮਰਾਜੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਜ਼ੁਰਮਾਂ ਲਈ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਦਨਾਮ ਹੈ।

ਵੈਨਜ਼ੁਏਲਾ ਵਿਰੁੱਧ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਬਿਆਨੀਆਂ ਉਸਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਥੱਲੇ ਦਮ ਤੋੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਅਪਰਾਧ ਬਾਰੇ ਦਫਤਰ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਭਾਗ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਤਸਕਰੀ ਹੋਣਵਾਲੀ ਕੋਕੀਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਉਸਦੇ ਭਾਈਵਾਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੋਲੰਬੀਆ, ਇਕਵਾਡੋਰ ਤੇ ਪੇਰੂ ਵਿਚ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਤਸਕਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਕੋਕੀਨ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਉਸ ਉਤੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਜਨਤਾ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਠੀਕ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਵਜੋਂ ਖੜਾ ਕੀਤਾ ਇਕ ਝੂਠ ਦਾ ਗੁਬਾਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਖੰਡ ਦਾ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਇਕੁਆਡੋਰ ਦਾ ਹਾਲੀਆ ਦੌਰ ਤੋਂ ਪਰਦਾ ਚਾਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਜੰਸੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੀਡੀ ਭਾਈਵਾਲੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਤੇ ਗੈਂਗ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਤਿੱਖਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਸ ਫੌਜੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਵੈਨਜ਼ੁਏਲਾ ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨਿਕੋਲਸ ਮਾਦੂਰੋ ਦਾ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਕਰਕੇ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਵਿਚੋਂ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇਲ ਭੰਡਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਰਪੋਰੇਟਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਲਈ ਉਪਲੱਬਧ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਦੇ ਆਪਦੇ ਹਥਠੋਕੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਗੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਿੱਤ ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਆਗੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਿੱਤ ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਥੁੜ੍ਹੋਂ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ, ਕਦੇ ਉਸਦੇ ਬਿਜਲੀ ਨੈਟਵਰਕ ਨੂੰ ਹੈਕ ਕਰਕੇ, ਲਗਭਗ ਹਰ ਚੋਣ ਨੂੰ ਧੋਖਾਧੜੀ ਗਰਦਾਨਕੇ। ਇਕ ਵਾਰ ਤਾਂ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਜਆਨ ਗਾਇਡੋ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਰਦਾਨਕੇ, ਉਸਦੀ ਜਲਾਵਤਨ ਸਰਕਾਰ ਤੱਕ ਬਣਵਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਪਰ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਹਰ ਚਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਨਾਕਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵੈਨਜ਼ੁਏਲਾ ਵਿਚ ਫੌਜੀ ਤਰਜੀਹ ਬਾਰੇ ਛੋਛੇ ਛੱਡਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨ ਵੱਲ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਉਤੇ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬੰਬਾਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮਾਦੂਰੋ ਨੂੰ ਉਧਾਲਣ ਜਾਂ ਮਾਰਨ ਤੱਕ ਵੀ ਪੁੱਜ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਦੇਸ਼ ਉਤੇ ਆਏ ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਖਤਰੇ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਵੈਨਜ਼ੁਏਲਾ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਮਾਤਭੂਮੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਮਬੰਦ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮਾਦੂਰੋ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹੋਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੱਦੇ ’ਤੇ 3 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਕੁੱਲ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਵਿਚੋਂ 80 ਲੱਖ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਨਾਗਰਿਕ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ ਨੌਜਵਾਨ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਮਿਹਨਤਕਸ਼, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਲੋਕ ਵੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੜਾਈ, ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਸਿਵਲ ਡੀਫੈਂਸ ਦੀ ਟਰੇਨਿੰਗ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਗਵਾਹੀ ਹੈ।

ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਾਰਾਕਾਸ ਵਿਚ ਮਿਲੀਸੀਆ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ 20 ਸਾਲਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ‘‘ਅਸੀਂ ਧਾੜਵੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਬਲਕਿ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਫੌਜ ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਤਭੂਮੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਅਸੀਂ ਨੌਜਵਾਨ ਜਾਂ ਸਾਡਾ ਕਿੱਤਾ ਫੌਜੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਡਰ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਉਹ ਗਲਤ ਸੋੋਚਦੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸਾਡਾ ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਸਾਡੇ ਮਾਪਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਨਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦਾਅ ’ਤੇ ਲੱਗਿਆ ਹੈ।

ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮਾਦੂਰੋ ਨੇ ਇਸ ਲਾਮਬੰਦੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ‘‘ਵੈਨਜ਼ੁਏਲਾ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਧਮਕੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੁਕਵੀਆਂਜੰਗਾਂ ਵਿਚ ਹਾਰਨਤੋਂਬਾਅਦ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਰੀ ਗਲਤੀ ਕਰਨਦਾ ਰਾਹ ਅਖਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਵਿਚ ਜੰਗ ਦੇ ਢੋਲਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਦੂਰ ਦੁਰਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਧਮਕੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਉਸ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਕਟਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕੋਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਧਿਆਨ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜੰਗਾਂ ਉਤੇ ਹੀ ਫਲਦੀ-ਫੁੱਲਦੀ ਹੈ। ਕੈਰੀਬੀਅਨ ਵਿਚ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਐਫ 35 ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ’ਤੇ ਖਰਚੇ ਜਾ ਰਹੇ ਅਰਬਾਂ ਡਾਲਰ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਆਮ ਅਮਰੀਕਨ ’ਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਲਈ, ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਆਵਾਸ ਲਈ ਖਰਚੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਡਾਲਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੋਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

(12 ਸਤੰਬਰ 2025)

ਰੋਮਾਨੀਆ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ 1989 ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ

ਰੋਮਾਨੀਆ, ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਵ ਵਿਚ ਬਾਲਕਨ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਯੂਕਰੇਨ, ਹੰਗਰੀ, ਸਰਬੀਆ, ਬੁਲਗਾਰੀਆ ਤੇ ਮਾਲਦੋਵਾ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਇਸਦੇ ਕਾਲਾ ਸਾਗਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1 ਕਰੋੜ 90 ਲੱਖ ਹੈ।

ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਾਕਮ ਇਸ ਸਮੇਂ ਅਜੀਬ ਪਸ਼ੋ-ਪੇਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਹਨ। ਰੋਮਾਨੀਆ 1948 ਤੋਂ 1989 ਤੱਕ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਰੋਮਾਨੀਆ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਸੀ। ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ ਸੀ, ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਪ੍ਰਤੀ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹੇਜ਼ ਅਤੇ ਅਖੌਤੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਜਮਹੂੀਅਤ ਪ੍ਰਤੀ ਅਪਣਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਢੁਲਮੁਲ ਭਰੇ ਵਤੀਰੇ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ 1989 ਵਿਚ ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ ਦੇ 1991 ਵਿਚ ਢਹਿਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੋਮਾਨੀਆ ਵਿਚ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਕਰਕੇ ਅਖੌਤੀ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਠੋਕੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

ਪਰ, ਹੁਣ ਉਸ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਅਤੇ ਅਖੌਤੀ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ 35 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਕ ਸੰਸਥਾ ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੇ ਅਖੌਤੀ ਅਪਰਾਧਾਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ‘ਆਈ.ਐਨ.ਐਸ.ਸੀ.ਓ.ਪੀ. ਖੋਜ’ ਵੱਲੋਂ 25 ਜੂਨ ਤੋਂ 3 ਜੁਲਾਈ ਤੱਕ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਇਕ ਸਰਵੇ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ 56% ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ 1989 ਤੱਕ ਚੱਲੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਨਾ-ਪੱਖੀ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਮੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 1965 ਤੋਂ 1989 ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨਿਕੋਲਾਈ ਚੇਸੈਸਕੁ ਬਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ 66.2% ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਚੰਗਾ ਆਗੂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਿਰਫ 24.1% ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੀ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਚੰਗਾ ਆਗੂ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਇੱਥੇ ਇਹ ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ ਵੱਲੋਂ ਨਾਜ਼ੀਵਾਦ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਿਚ ਨਿਭਾਈ ਗਈ ਲਾਮਿਸਾਲ ਭੂਮਿਕਾ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰੋਮਾਨੀਆ ਵਿਚ ਵੀ ਕਈ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਰੋਮਾਨੀਆ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੱਤਾ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸੀ। 1989 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ ਦੇ ਢੁਲ-ਮੁਲ ਵਤੀਰੇ ਕਰਕੇ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਿਕੋਲਾਈ  ਚੇੇਸੈਸਕੂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੱਜ-ਪਿਛਾਖੜੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਡੱਟਕੇ ਖਲੋਣ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਏਲਨਾ ਚੇਸੈਸਕੂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਜ਼ਾ ਵਜੋਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਹਾਲੀਆ ਸਰਵੇਖਣ ਨੇ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਕਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਬੇਚੈਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨਿਕੁਸਰ ਡੋਨ, ਜਿਹੜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਹੱਥਠੋਕੇ ਹਨ, ਨੇ ਸਰਵੇਖਣ ਦਾ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਣ ’ਤੇ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ 1948 ਤੋਂ 1989 ਤੱਕ ਚੱਲੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨਿਜ਼ਾਮ ਨੂੰ ਰੋਮਾਨੀਆ ਲਈ ਚੰਗਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਡੂੰਘੀ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜਮਾਤ ਵੱਲੋਂ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਡੂੰਘੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਦੀ ਘਾਟ, ਟੁੱਟੇ ਵਾਅਦਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਪ੍ਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

1989 ਵਿਚ ਰੋਮਾਨੀਆ ਵਿਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਰਾਜ ਦਾ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ’ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਹੱਥਠੋਕੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਗੂ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਦੇ ਨਾਂਅ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। 2004 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਫੌਜੀ ਗਠਜੋੜ ਨਾਟੋ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 2007 ਵਿਚ ਇਹ ਯੂਰਪੀ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਨੋਟ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ 2024 ਵਿਚ ਹੋਈ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡੇ ਵਪਾਰੀ ਆਗੂ ਜਿਊਰਜੇਸਕੂ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿਚ ਇਕ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪੜ੍ਹਾਅ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਨਾ ਤੈਅ ਸੀ। ਪਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਾਂ ਰਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਇਹ ਚੋਣ ਹੀ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ਲੜਨ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2025 ਵਿਚ ਮੁੜ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਵਾਕੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨਿਕੁਸਰ ਡੋਨ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ 35 ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਅੱਜ ਹਾਲਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ 5.8% ਹੈ, ਅਤੇ 15 ਤੋਂ 24 ਸਾਲ ਦੇ ਲੋਕ, ਭਾਵ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚ 23.2%। ਸੰਸਾਰ ਬੈਂਕ ਮੁਤਾਬਕ ਦੇਸ਼ ਦੇ 21.1% ਲੋਕ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹਨ। ਦਿਹਾਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ 75% ਲੋਕ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੋਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹਨ। ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿਚ ਵੱਡੀਆਂ ਰੋਕਾਂ ਖੜੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਰਥਿਕ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ। ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਵਿਚ ਧੋਖਾਧੜੀ ਤੇ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ। ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੈਬਸਾਈਟ-ਸਟੇਟਿਸਟਿਕਾ ਮੁਤਾਬਕ ਰੋਮਾਨੀਆ ਵਿਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੌਰਾਨ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਭਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਫੈਲਿਆ। ਹਕੀਕੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਲੋਕ ਵਿਰੋਧੀ ਅਲਾਮਤਾਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਿੱਟੇ ਹਨ।

ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਾਲ ਇਕ ਚੰਗਾ ਜੀਉਣ ਪੱਧਰ ਮਾਨਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜੀ ਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਦੀ ਚਮਕ-ਦਮਕ ਦਿਖਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਤ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦਾ ਹਕੀਕੀ ਰੂਪ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਤਾਂ ਟੁੱਟਦੇ ਹੀ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਖਤ ਦੁਖਾਂ-ਦਰਦਾਂ, ਵਾਂਝੇਪਨ ਅਤੇ ਕੰਗਾਲੀ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਰੋਮਾਨੀਆ ਦੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਮੰਨਣਾ ਇਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮਾਰਚ

ਸਾਡੇ ਹਮਸਾਏ ਦੇਸ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਆਬਾਦੀ ਮੁਤਾਬਕ ਦੂਜੇ ਵੱਡੇ ਸੂਬੇ ਸਿੰਧ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਤੇ ਆਰਥਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਵਾਈ.ਐਮ.ਸੀ.ਏ. ਮੈਦਾਨ ਵਿਖੇ 10 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੂਬੇ ਦੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਤੱਕ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ। ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ-ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਮਾਰਚ, ਹਰ ਸਾਲ 11 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ‘ਕੌਮੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਦਿਵਸ’ ਵਜੋਂ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਸੱਦਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ-ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਅੰਦੋਲਨ ‘ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਅਧਿਕਾਰ ਮਾਰਚ’ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇੱਥੇ ਇਹ ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ 2023 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 24.12 ਕਰੋੜ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 3.65% ਸੀ। ਹਿੰਦੂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਜਮਾਤ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 38 ਲੱਖ (1.61%), ਈਸਾਈ 33 ਲੱਖ (1.39%), ਸਿੱਖ 15,998 ਅਤੇ ਪਾਰਸੀ 2,348 ਸਨ। ਇੱਥੇ ਇਕ ਹੋਰ ਨੋਟ ਕਰਨ ਯੋਗ ਤੱਥ ਹੈ ਕਿ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਅਹਿਮਦੀਆ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1.62 ਲੱਖ  (0.07%) ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 72,346 ਸੀ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਨੋਟ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ 2017 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 35 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ 2023 ਵਿਚ 38 ਲੱਖ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਅਹਿਮਦੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟੀ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ 2017 ਵਿਚ 1.991 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 2023 ਵਿਚ 1.62 ਲੱਖ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ।

ਇਸ ਮਾਰਚ ਵਿਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ, Çਲੰਗਕ ਤੇ ਨਸਲੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ, ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਚੌਖੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੀ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਤਕਰੇਬਾਜ਼ੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਨਿੱਤ ਦਿਨ ਹੁੰਦੇ ਜ਼ੁਲਮ-ਤਸ਼ੱਦਦ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ।

ਇਸ ‘ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਅਧਿਕਾਰ ਮਾਰਚ’ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਥੀਮ ਵੀ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਅਹਿਮਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ-ਤਸ਼ੱਦਦ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣਾ ਅਤੇ ਖੱਬੀਆਂ ਤੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਵਡੇਰੇ ਗਠਜੋੜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਬਰਾਬਰਤਾ ਅਧਾਰਤ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁਲਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨੇ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਬੱਧ ਵਿਤਕਰੇਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਰਕਾਰ ’ਤੇ ਆਰੋਪ ਲਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ 40 ਤੇ 91, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਚੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਹੁਦਿਆਂ ’ਤੇ ਗੈਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਤੈਨਾਤੀ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਵਿਚ ਨਾਕਾਮ ਰਹਿਕੇ ਅਜਿਹੀ ਵਿਤਕਰੇਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ’ਤੇ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਨਫਰਤ ਤੇ ਵਿਤਕਰੇਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਬਿਆਨਿਆ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਫ਼ਰ ਦੇ ਨਾਂਅ ’ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਬਰਨ ਧਰਮ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹਾਲੀਆ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਵੱਖਰੇਵਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ’ਤੇ ਫੈਲਾਈ ਗਈ ਫਿਰਕੂ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਭੀੜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਕਤਲਾਂ ਵਿਚ ਤਿੱਖਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਦਿਲ ਕੰਬਾਊ ਤੱਥ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕੁਫ਼ਰ ਦੇ ਨਾਂਅ ’ਤੇ ਜ਼ਬਰੀ ਧਰਮ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਨਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਕੁੱਝ ਖਾਸ ਕਿੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਧੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੰਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਨਿੱਤ ਦਿਨ ਵਿਤਕਰੇਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਅਮਲਾਂ ਦੀ ਅਕਸਰ ਬੇਹੁਰਮਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਜੰਸੀਆਂ ਅਕਸਰ ਹੀ ਪੱਖਪਾਤੀ ਵਤੀਰਾ ਅਪਨਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬੱਧੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣਵਾਏ ਗਏ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿਚ ਨਾਕਾਮ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਨਸਲੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਇਹ ਵਿਤਕਰਾ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤਸ਼ੱਦਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਖੱਬੀਆਂ ਤੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕਾਰਕੁੰਨ ਤੈਮੂਰ ਰਹਿਮਾਨ ਨੇ ਹਾਕਮਾਂ ਤੇ ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਨਾਲ ਅਪਣਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਇਸ ਵਤੀਰੇ ਨੂੰ ਮੱਧਯੁਗੀਨ ਕਰਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਇਸਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਪ੍ਰਤੀ ਗੰਭੀਰ ਖਤਰਾ ਗਰਦਾਨਿਆ।

ਇਕ ਹੋਰ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਾਰਕੁੰਨ ਜੁਲਫਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਮਾਰਚਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਮੁਤਾਬਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਹਿੰਸਾ ਭੜਕਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਣੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਛੋਟ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਗੱਦਾਰੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਅਤੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ‘ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਅਧਿਕਾਰ ਮਾਰਚ’ ਵੱਲੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਕ 11 ਸੂਤਰੀ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੰਗਾਂ ਸਨ :

ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 40 ਤੇ 91 ਨੂੰ ਸੋਧ ਕੇ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਵਿਤਕਰਾ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਸਕੂਲੀ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਸੋਧ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਭਰੇ ਸੰਦਰਭਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਵੇ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਲਈ ਰੱਖੇ ਗਏ ਕੋਟੇ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਸਰਗਰਮੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦਾ ਕੁਫ਼ਰ ਸਬੰਧੀ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਸੋਧਿਆ ਜਾਵੇ, ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਰਾਬਰਤਾ ਅਧਾਰਤ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਫੁਲਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੈਕਸਟਾਇਲ ਤੇ ਭੱਠਾ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼

ਸਾਡੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਮਸਾਏ ਸੂਬੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਨਅਤੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਤੇ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਵਰਲੂਮ, ਟੈਕਸਟਾਇਲ ਤੇ ਭੱਠਾ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਹਨ ਕਿ ਸੂਬਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਵਧਾਈ ਗਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਫੌਰੀ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਮਾਲਕਾਂ ਨੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਟੈਕਸਟਾਇਲ ਸਨਅਤ ਵਿਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੇ ਮਾਲਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਵੱਡਾ ਅੜਿੱਕਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮਜਦੂਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੂਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਬਜਟ ਐਲਾਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਮਾਸਿਕ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ 40,000 ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁਪਏ (ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਏ 12,400) ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।  ਮਾਲਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸਨੂੰ ਲਾਗੂ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਰਾਹ ਅਪਨਾਉਣਾ ਪਿਆ।

ਐਪਰ, ਯੂਨੀਅਨ ਮੁਤਾਬਕ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਐਲਾਨੀ ਇਹ ਤਨਖਾਹ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ਨੂੰ 70,000 ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁਪਏ (ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਏ 21,700) ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਫੈਕਟਰੀ ਮਾਲਕਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਲੋਂ ਐਲਾਨੀ ਤਨਖਾਹ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਲਾਭਾਂ ਵਿਚ ਗੰਭੀਰ ਖੋਰੇ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਧੇਰੇ ਤਿੱਖਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ।

ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਦਾ ਪਾਵਰਲੂਮ ਖੇਤਰ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਟੈਕਸਟਾਇਲ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਕੁੱਲ ਕਿਰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚੋਂ 25% ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਿਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਹਨ। ਤਨਖਾਹਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਗੂਣੀਆਂ, ਅਕਸਰ 15,000 ਰੁਪਏ (4,650 ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਏ) ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ, 12 ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਕੰਮ ਸ਼ਿਫਟ, ਕੰਮ ਹਾਲਤਾਂ ਐਨੀਆਂ ਮਾੜੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਲਟਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅੱਗ ਛੇਤੀ ਫੜਨ ਵਾਲਾ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਪੁਖਤਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਦਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਨਾਂਅ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਰਜਿਸਟਰੇਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ, ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ, ਹਾਦਸਾ ਹੋ ਜਾਣ ’ਤੇ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਤੱਕ ਕੋਈ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ। ਭੱਠਾ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਅਡਵਾਂਸ ਪੇਮੈਂਟ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਬੰਧੂਆ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਬਨਾਉਣਾ ਇਕ ਆਮ ਰਵਾਇਤ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਜੁਲਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਚਿੰਗਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਤੇ ਗੁਜਰਾਂ- ਵਾਲਾ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਵੱਲੋਂ  ਇਕਪਾਸੜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਨਖਾਹਾਂ ਨੂੰ 20 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 30 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ, ਕੌਮਾਂਤਰੀ  ਮੰਡੀ ਦੇ ਦਬਾਅ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਘਟਾਅ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਮਾੜੇ-ਮੋਟੇ ਸਮਾਜਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਣਗੌਲਿਆਂ ਕਰਨਾ।

ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲੇਬਰ ਕੌਮੀ ਮੂਵਮੈਂਟ (ਐਲ.ਕਿਊ.ਐਮ.) ਤੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀ ਹਕੂਕ-ਏ-ਖਲਕ (ਐਚ.ਕੇ.ਪੀ.) ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਵਿਰੋਧ ਐਕਸ਼ਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਨਅਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਠੱਪ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਹ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਨਾਅਰਾ ਗੁੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ ‘ਕਾਮ ਦੋ, ਯਾ ਜਾਨ ਲੋ!’ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਮੰਗਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਫੌਰੀ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ, ਸਨ :

ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤਨਖਾਹ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਸਮਾਜਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਰਜਿਸਟਰੇਸ਼ਨ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਫੌਰੀ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਬੰਧੂਆਂ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਜਿਸਟਰਡ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਮਾਲਕਾਂ ਵਲੋਂ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਜਵਾਬ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਕੱਲੇ ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਵਿਚ ਤਾਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਰੋਕ ਕੇ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਰੋਕਣ ਵਰਗੇ ਹਰਬੇ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ 300 ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਾਲਕਾਂ ਦੇ ਇਸ ਕਦਮ ਨੂੰ ਲੇਬਰ ਕੋਰਟ ਨੇ ਵੀ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।

ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਚ ਕਈ ਹਫਤਿਆਂ ਦੀ ਹੜਤਾਲ ਤੇ ਰੋਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਮਾਲਕਾਂ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਆਰਜ਼ੀ ਸਮਝੌਤੇ ਮੁਤਾਬਕ ਤਨਖਾਹਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਕਟੌਤੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੰਗਾਂ ਵੀ ਮੰਨਣ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਵਿਖੇ 1 ਅਗਸਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਿਰੰਤਰ ਅੱਜ ਤੱਕ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਪਣੇ ਬੀਬੀ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਦਫਤਰ ਸਾਹਮਣੇ ਧਰਨਾ ਲਗਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਐਲ.ਕਿਊ.ਐਮ. ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਤੇ ਐਚ.ਕੇ.ਪੀ. ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਾਬਾ ਲਤੀਫ਼ ਅੰਸਾਰੀ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਕ ਸਾਬਕਾ  ਮੌਲਵੀ, ਅੰਸਾਰੀ ਵੀ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਰੂਹੇ-ਰਵਾਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਜ਼ਿਹਾਦ’ ਨੂੰ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਥਾਂ ਉਤੇ ਨਿਆਂ ਦੁਆਉਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੁੜ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 2014 ਵਿਚ ਫੈਕਟਰੀ ਮਾਲਕਾਂ ਨੇ ਜਾਨ ਤੋਂ ਮਾਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਜਨਤਕ ਲਾਮਬੰਦੀ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਰਣਨੀਤੀ ਦਰਮਿਆਨ ਤਾਲਮੇਲ ਬਿਠਾਉਣ ਵਿਚ ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਹਨ।

ਐਚ.ਕੇ.ਪੀ. ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਾਲਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਰਟਾਂ ਵਿਚ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਹੁੰਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਵਿਰੁੱਧ ਸਰਕਾਰੀ ਦਖਲ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਉਠਾਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉਭਾਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਸੰਸਾਰਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਸਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਦੱਬ-ਕੁੱਚਲੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਦੋਂ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗਾ ਤਾਂ ਲਾਜ਼ਮੀ  ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਤੋਂ ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਕ ਬਣੇਗਾ। ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਰਾਹੇ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਿਰਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਕੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਨਖਾਹਾਂ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਵੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਮਾਲਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤਿਕੜਮਾਂ ’ਤੇ ਮੋਹਰ ਲਾਵੇ। ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਅਹਿਦ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁੰਜਾਏ ਨਾਅਰੇ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ – ‘‘ਤੋਂ ਹਮ ਕਿਆ ਚਾਹਤੇ ਹੈਂ? ਆਜ਼ਾਦੀ-ਆਜ਼ਾਦੀ!

ਕਹਾਣੀ

ਤਿਆਗ 

– ਰਘੁਬੀਰ ਢੰਡ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦਾ ਮੀਟ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਲੇਟ ਵਿਚ ਪਵਾ ਲਿਆ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵੀ, ਮਾੜੀ-ਮੋਟੀ ਦਾਲ, ਚਟਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸਲਾਦ ਵੀ। ਪਰ ਬਿਰਿਆਨੀ ਨੂੰ ਨਾਂਹ ਕਰਦਿਆਂ ਭਰੀ-ਭਰਾਈ ਕੜਛੀ ਵਾਪਸ ਰਖਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਕੌਤਕ ਵੇਖ ਮੁੱਖ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਗੋਲੀ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪੁਜਿਆ।

“ਕੀ ਗੱਲ ਹੱਥ ਕਿਉਂ ਰੋਕ ਦਿਤਾ, ਜਨਾਬ! ਰੰਗ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ, ਖੁਸ਼ਬੂ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਸਾਥੋਂ ਹੀ ਨਾਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਗੁਸਤਾਖੀ ਹੋ ਗਈ।”

“ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ! ਐਸੀ ਕੋਈ ਬਾਤ ਨਹੀਂ।” ਇੰਜ ਆਖ ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਬਿਰਿਆਨੀ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗੇ

ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਕੱਲ੍ਹ ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਤਸ਼ਰੀਫ ਲਿਆਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਸਦੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਏਅਰ ਪੋਰਟ ’ਤੇ ਸੁਆਗਤ ਲਈ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।

ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਚਿੱਟੀ ਦੁੱਧ ਪੱਗ, ਅਚਕਨ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਦੁੱਧ ਪਜਾਮੇ, ਤੇ ਲਿਸ਼ਕਦੇ ਕਾਲੇ ਬੂਟਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਸਨ। ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਲੰਮੀ-ਅਕਾਊ ਫਲਾਈਟ ਪਿਛੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਉਤਰਿਆ ਅਤੇ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਪਦਾ : ਸਗੋਂ ਉਹ ਤਾਂ ਇੰਨੇ ਤਾਜ਼ਾ ਅਤੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਹੁਣੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਹੋਣ।

ਸੁਆਗਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਨੇ ਤਾਂ ਆਖ ਵੀ ਦਿੱਤਾ: “ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ! ਏਨੇ ਲੰਮੇ ਸਫਰ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਤਾਂ ਬੰਦਾ ਇੰਜ ਜਾਪਣ ਲਗਦੈ ਜਿਵੇਂ ਰੂੜੀ ’ਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਤੁਸੀ ਤਾਂ ਇੰਨੇ ਤਾਜ਼ੇ ਤੇ ਸਵੱਛ ਜਾਪਦੇ ਓ ਜਿਵੇਂ ਸਾਖਸ਼ਾਤ ਦੇਵਤਾ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਰ ਆਇਆ ਹੋਵੇ ਵਾਹ!”

ਹਾਜ਼ਰ ਪਤਵੰਤਿਆਂ ਨੇ ਤਾੜੀਆਂ ਚੁੱਕ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਆਮ ਆਦਮੀ ਵਾਂਗ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਗੰਭੀਰ ਮੁਸਕਾਨ ਖਿੜਾਉਂਦਿਆਂ ਆਖਣ ਲੱਗੇ : “ਤੁਸੀਂ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਘੰਟੇ ਦੇ ਇਸ ਹਵਾਈ ਸਫਰ ਨੂੰ ਏਨਾ ਔਖਾ ਕਿਉਂ ਸਮਝਦੇ ਹੋ? ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੌਰਾਨ ਅਜਿਹੇ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜਿਥੇ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੜਦਾ।”

ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿਚ ਸਿਰ ਹਿਲਾਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਲਦੇ ਸਿਰਾਂ ਤੇ ਚੁੱਪ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ, “ਸੱਚ ਏ ਜਨਾਬ! ਧੰਨ ਹੋ, ਧੰਨ ਹੋ!”

ਇਸ ਮਿੰਨੀ-ਸੁਆਗਤ ਪਿੱਛੋਂ ਵੱਡੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਸੁਆਗਤ ਲਈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ-ਤਸਵੀਰਾਂ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਹਾਜ਼ਰ ਸੱਜਣਾਂ ਨੇ ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਫੋਟੋਕਸ਼ੀ ’ਚ ਆਪਣੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਵਾਉਣ ਲਈ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੋਜ ਕੀਤੇ, ਜਫਰ ਜਾਲੇ।

ਫਿਰ ਸਾਰਾ ਜਲੂਸ ਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋਣ ਲਈ ਸੜਕ ’ਤੇ ਆ ਗਿਆ।

ਮਹੀਨਾ ਤਾਂ ਮਈ ਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਦਿਨ ਇੰਜ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸੁਆਗਤ ਦੀ ਥਾਂ ਮਾਤਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਚਿੜੀਆਂ ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਜਾਨਵਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੀ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬੜਾ ਸੋਗਮਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਰਸੀਆ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹੋਣ।

“ਜਨਾਬ! ਇਸ ਮੁਲਕ ’ਚ ਇਕੋ ਹੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ- ਮੌਸਮ! ਬੱਸ ਉਦਾਸ ਤੇ ਸੋਗੀ ਜਿਹਾ ਦਿਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਕੌਲ ਨੀ ਖਿੜਦਾ!” ਉਪ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਨੇ ਆਖਿਆ।

ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਉਸੇ ਗੰਭੀਰ ਮੁਸਕਾਨ ਨੇ ਮੁੜ ਅੰਗੜਾਈ ਲਈ, ਫੁਰਮਾਇਆ : “ਕੋਈ ਬਾਤ ਨਹੀਂ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਇਸੇ ਗੱਲ ਵਿਚ ਏ ਕਿ ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਫੁੱਲ ਖਿੜਾਏ।”

ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ, “ਮਰਹਬਾ! ਵਾਹ! ਕਮਾਲ!” ਆਖਿਆ।

ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਹ ਤੂਫਾਨੀ ਦੌਰਾ ਸੀ। ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਉਹ ਆਏ ਅਤੇ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਢਾਈ ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਢੇਰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਅਤਿ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਜੁਟ ਗਏ।

ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਨਿਰੋਲ ਨਿੱਜੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੌਰਾ ਇਸੇ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰੋਲ ਨਿੱਜੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਨਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਮਸਲੇ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣਾ ਇਖਲਾਕੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਠੀਕ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ। ਬੱਸ ਇੰਨਾ ਕੁ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਕ ਰੋਟੀ-ਬੋਟੀ ਦੀ ਸਾਂਝ ਵਾਲਾ ਦੇਸੀ ਯਾਰ-ਬਾਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਜਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ-ਦੋਸਤ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਅਕਲ ਵਿਚ ਸਿਆਣੇ ਅਤੇ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਕਿਨਾਰਾਕਸ਼ੀ ਕਰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਹਿਸਾਨਮੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਵਫਾਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਦੋਸਤ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸ਼ੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਦੋਸਤ ਇਕ ਦੂਜੇ ’ਚ ‘ਦੋ ਜਿਸਮ ਇਕ ਜਾਨ’ ਵਾਂਗ ਅਭੇਦ ਹੋ ਚੁਕੇ ਸਨ। ਜੇ ਚਾਹੁਣ ਤਾਂ ਵੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਕਲੇਸ਼ ਨਾ ਸਹੇੜ ਸਕਣ।

ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਦਾ ਉਧਰ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਬੜਾ ਫਾਇਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਇਹ ਦੋਸਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਹਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਦਲਾ ਚੁਕਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਵੇਂ ਇਕ ਕਰੋੜ ਰੁਪਿਆ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਨਾ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਫਿਕਰਮੰਦ। ਬੱਸ ਜ਼ਰਾ ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਇਸ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅੱਧੀ ਦਰਜਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਅਤੇ ਹੋਟਲ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ: “ਖਾਤਰ ਜਮ੍ਹਾਂ ਰਖੋ। ਸੇਵਕ ਸਾਰਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।” ਉਹਨੇ ਇਕ ਕਰੋੜ ਦਾ ਛੇ ਲੱਖ ਪੌਂਡ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਇਸ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਵਿਟਰਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿਚ ਘੁਮਾਉਣ ਫਿਰਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਫੌਰਨ ਅਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਜਨੀਵਾ ਨੂੰ ਉਡ ਗਏ। ਪੈਸੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾ ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਰਾ ਠਠੰਬਰ ਗਏ। ਕੱੁਝ ਛਿਣ ਬੁੱਤ ਬਣੇ ਖਲੋਤੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧੁਰ-ਅੰਦਰ ਇਕ ਡਰ, ਇਕ ਬੇਪ੍ਰਤੀਤੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਗੁਜ਼ਰ ਗਈ। ਦੋਸਤ ਰੋਟੀ-ਬੋਟੀ ਦਾ ਸਾਂਝੀ ਸੀ, ਤਾੜ ਗਿਆ

“ਖੁਸ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ?” ਦੋਸਤ ਬੋਲਿਆ।

“ਸਰਮਾਇਆ ਖੁਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ? ਭੇਤ ਨਸ਼ਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ?” ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ’ਚ ਘਬਰਾਹਟ ਸੀ।

“ਕੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਸਵਿਟਰਜ਼ਰਲੈਂਡ ਤਾਂ ਗੁਪਤ ਮਾਇਆ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਨੰਬਰਾਂ ਨਾਲ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਹਜ਼ਮ ਕਰ ਕੇ ਡਕਾਰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵੀ ਵਾਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।”

ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਇੰਨਾ ਖਿੜੇ ਕਿ ਆਪਣੇ ਯਾਰ-ਬਾਸ਼ ਨੂੰ ਗਲਵਕੜੀ ਵਿਚ ਪੀਚ ਲਿਆ। ਉਂਜ ਦਿਨ ਵੀ ਬਹੁਤ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਝੀਲ-ਜਨੀਵਾ ਲੇਕ ’ਚ ਬੋਟਿੰਗ ਕੀਤੀ। ਬੋਟਿੰਗ ਕਰਦਿਆਂ ਬੀਅਰ ਪੀਣ ਦਾ ਖੂਬ ਅਨੰਦ ਮਾਣਿਆ। ਸੂਰਜ ਝੀਲ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ’ਚ ਇੰਜ ਤਿਲਕ ਤਿਲਕ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਨਹਾਉਂਦਾ ਨਾ ਥੱਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਇੰਜ ਮਟਰਗਸ਼ਤੀ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪ ਚੱਪੂ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ।

ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬੜਾ ਸੁਹਾਵਣਾ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਇਕ ਵਜਦ ਦਾ ਆਲਮ ਤਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਵਜਦ ਦੇ ਵੇਗ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸਕੀ ਦਾ ਪੈੱਗ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਨਿਰਸੰਕੋਚ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ

“ਸਕੂਲ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਮੈਂ ਦੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ ਸਾਂ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਹੀ ਦੌਰ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਧੂਰੀ ਛੱਡੀ, ਘਰਦਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਖੱਟੂ ਅਤੇ ਨਿਕੰਮਾ ਬਣਿਆ, ਘਰਵਾਲੀ ਲਈ ਕਦੀ ਇਕ ਘੰਟਾ ਵੀ ਨਾ ਕੱਢਿਆ, ਇਕ ਪੈਸੇ ਦੀ ਬੇਈਮਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਖੱਟਿਆ ਕੀ? ਆਹ ਵਜ਼ੀਰੀ! ਜਿਹੜੀ ਕਦੀ ਵੀ ਖੁੱਸ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਇਹ ਖੁਸਦੀ ਹੈ ਨਾ, ਦੋਸਤ! ਤਾਂ ਬੰਦਾ ਐਕਸ ਮਨਿਸਟਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਪਤਾਲ ਵਿਚ ਉਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹੁਣ ਜੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਹੋਸ਼ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਿਆ ਏ- ਮੁਲਕ ’ਚ ਅੰਤਾਂ ਦੀ ਬੇਪ੍ਰਤੀਤੀ- ਪਤਾ ਨੀ ਉਪਰਲਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਲਕ ਸੰਭਾਲਿਆ ਵੀ ਜਾਵੇ ਕਿ ਨਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਯਾਰ, ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਅੱਕ ਚੱਬਿਆ ਹੈ।”

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤ ਨੇ ਟੋਕਿਆ, “ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ’ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਭਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹਰ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ ਸਵਿਟਰਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ ਹੈ। ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਕਰੋੜਾਂ ਪੌਂਡ ਇਥੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਨੇ-ਇਥੋਪੀਆ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਅਠਾਈ ਟਨ ਸੋਨਾ ਇਥੇ ਪਿਆ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਰਕਮ ਕੀ ਚੀਜ਼ ਏ? ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਚਿੜੀ ਚੋਂਚ ਭਰ ਲੈ ਗਈ, ਨਦੀ ਨਾ ਘਟਿਓ ਨੀਰ! ਸਗੋਂ ਮੇਰੀ ਮੰਨੋ ਤਾਂ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਵਜ਼ੀਰੀ ’ਚ ਇੰਨੀ ਕੁ ਛਾਲ ਹੋਰ ਮਾਰੋ, ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤਰ ਜਾਣਗੀਆਂ।”

“ਇਹ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਛਾਲ ਨਹੀਂ। ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ’ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ”, ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਬੋਲਦੇ ਗਏ, “ਤੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਤੇਰੇ ਹਿੱਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣਗੇ। ਜੇ ਵਜ਼ੀਰੀ ਨਾ ਰਹੀ ਤਾਂ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਤਾਂ ਰਹੇਗੀ ਨਾ!”

ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਘੁਟੇ ਅਤੇ ਗਲਵਕੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ।

ਲੰਡਨ ਪੁੱਜ ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਾਫੀ ਥਕੇਵਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਮਨ ਤਾਂ ਸਰੂਰ ਵਿਚ ਸੀ ਪਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ! ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਘੰਟੇ ਸੌਂ ਲਵੋ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਏ, ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਵਿਹਲੇ ਹੋਵਾਂਗੇ।”

ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੀ। ਦੇਸੀ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਯਾਰ-ਬਾਸ਼ ਦਾ ਪੌਸ਼ ਹੋਟਲ ਸੀ। ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੇਜ਼ ’ਤੇ ਚੋਣਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁਲਦਸਤੇ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ- ਖੂਬਸੂਰਤ ਸੀਟਾਂ, ਖੂਬਸੂਰਤ ਬਾਰ, ਖੂਬਸੂਰਤ ਡਾਂਸਿੰਗ ਹਾਲ!

ਬਹੁਤ ਖਾਸ ਮਹਿਮਾਨ ਬੁਲਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਸ਼ੈਂਪੇਨਾਂ ਖੁਲ੍ਹ ਤੇ ਡੁਲ੍ਹ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸ਼ਿਵਾਜ਼ ਰੀਗਲਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਚਲੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਪੈੱਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਤੀਫਿਆਂ ਦਾ ਤਾਂਤਾ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿਤਾ। ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਨਿੱਘ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਢੁੱਕਣ ਦੀ ਸਿਰਤੋੜ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦਾਰੂ ਦੇ ਸਰੂਰ ਅਤੇ ਲਤੀਫਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਿਚ ਸੁਆਦ ਸੁਆਦ ਹੋਇਆ ਹਰ ਕੋਈ ਆਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਲਤੀਫੇ ਤਾਂ ਖੈਰ ਬਥੇਰੇ ਸੁਣੇ ਨੇ ਪਰ ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਵਰਗੇ ਨਵੀਨ ਅਤੇ ਚੋਂਦੇ ਚੋਂਦੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਲਤੀਫਾ-ਸਮਰਾਟ ਬੀਰਬਲ ਸਾਖਸ਼ਾਤ ਉਤਰ ਆਏ ਹੋਣ।

ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਬੜੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਸਨ। ਬੋਲੇ, “ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ! ਸਫਲ ਮੰਤਰੀ ਉਹੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਕੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਦੇਵੇ। ਅਜਿਹੇ ਭਾਸ਼ਣ ਲਈ ਲਤੀਫਿਆਂ ਦੀ ਚਾਸ਼ਣੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਏ ਸਮਝੇ?”

ਜਸ਼ਨ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਦਾਰੂ ਨੇ ਰੰਗ ਵਿਖਾਇਆ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ‘ਚੱਕ ਲੈ- ਚੱਕ ਲੈ’ ਤਵੇ ਲੱਗ ਗਏ, ‘ਨੈਣ ਪ੍ਰੀਤੋ ਦੇ ਬਹਿ ਜਾ ਬਹਿ ਜਾ ਕਰਦੇ’ ਭੰਗੜੇ ਪੈਣ ਲੱਗੇ। ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਰੋਕ ਟੋਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਿਰਫ ਇਕੋ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਜਸ਼ਨ ਦੀ ਕੋਈ ਤਸਵੀਰ, ਕੋਈ ਵੀਡੀਓ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਨਾ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਜਣਾ ਸੱਦਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਜਿਸ ਦੀ ਨਮਕ-ਹਲਾਲੀ ’ਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਪਾਬੰਦੀ ’ਤੇ ਠੀਕਰੀ ਪਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਜਸ਼ਨ ਸਿਖਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਉਤਰਨ ਲੱਗਾ। ਮਹਾਂ-ਅਨੰਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਥਲਤਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਕੁਝ ਉਬਾਸੀਆਂ ਰੀਂਗੀਆਂ, ਫਿਰ ਖੜਕੀਆਂ। ਇਕ ਵੱਜਣ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਛਾ ਹੋਈ, ਖਾਣਾ ਖਾਧਾ ਜਾਵੇ।

ਲੰਮੇ ਮੇਜ਼ ’ਤੇ ਖਾਣਾ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਭਾਫਾਂ ਉੱਠਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਆਪ ਕਰਨੀ ਸੀ ਪਰ ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਚਮਚੇ-ਕੜਛੀਆਂ ਉੱਲਰ ਪਈਆਂ। ਸ਼੍ਰੀਗਣੇਸ਼ ਹੋਇਆ, ਭੁੰਨਿਆ ਮੁਰਗਾ, ਪਾਲਕ ਮੁਰਗ, ਮਸ਼ਰੂਮ ਮੁਰਗ, ਮੱਖਣ ਮੁਰਗ, ਕੋਰਮਾ ਮੁਰਗ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਲੇਟ ’ਚ ਪੈਂਦਾ ਗਿਆ ਪਰ ਚਿਕਨ ਬਿਰਿਆਨੀ ਦੀ ਭਰੀ ਭਰਾਈ ਕੜਛੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਂਹ ਕਰਦਿਆਂ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦਿਤੀ।

“ਕੀ ਗੱਲ, ਹੱਥ ਕਿਉਂ ਰੋਕ ਦਿਤਾ, ਜਨਾਬ? ਰੰਗ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ, ਖੁਸ਼ਬੂ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਸਾਥੋਂ ਹੀ ਨਾਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਗੁਸਤਾਖੀ ਹੋ ਗਈ।”

“ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ, ਐਸੀ ਕੋਈ ਬਾਤ ਨਹੀਂ,” ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦਾ ਤੌਖਲਾ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤੀ। “ਗੱਲ ਦਰਅਸਲ ਬੜੀ ਨਿੱਜੀ ਜਿਹੀ ਏ ਖੈਰ, ਨਿੱਜੀ ਵੀ ਕਾਹਦੀ ਏ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਾਂ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਤਾਂ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਗੱਲ ਸਭ ਦੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੀ ਏ।”

ਪਲੇਟਾਂ-ਚਮਚੇ ਇਕਦਮ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ।

“ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਜੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨੇਤਾ ਬਣੇ ਤਾਂ ਅੰਨ ਸੰਕਟ ਕਾਫੀ ਡੂੰਘਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜੇ ਲੋਕ ਮਹੀਨੇ ’ਚ ਇਕ ਵਾਰ ਚੌਲ ਨਾ ਖਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰ ਲੈਣ ਤਾਂ ਅੰਨ ਸੰਕਟ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਹਰ ਸੰਕਟ ਸਮੇਂ ਆਪਣਾ ਸੀਨਾ ਅੱਗੇ ਡਾਹਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਮਹੀਨੇ ’ਚ ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚੌਲ ਨਾ ਖਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ ਬਸ ਦਾਸ ਉਹ ਪ੍ਰਣ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਮਰਦੇ ਦਮ ਤੀਕ ਨਿਭਾਵੇਗਾ।” ਤਾੜੀਆਂਤਾੜੀਆਂਹੋਰ ਤਾੜੀਆਂ!

ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਾਨ ਪਲੇਟ ’ਚ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਪੰਗਤ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਬਹਿ ਗਏ।   

गीत

• साहिर लुधियानवी
  मेरे गीत तुम्हारे हैं
  अब तक मेरे गीतों में उम्मीद भी थी पसपाई भी
  मौत के क़दमों की आहट भी, जीवन की अंगड़ाई भी

मुस्तकबिल की किरणें भी थीं, हाल की बोझल ज़ुल्मत भी
तूफानों का शोर भी था और ख्वाबों की शहनाई भी

आज से मैं अपने गीतों में आतश-पारे भर दूंगा
मद्धम लचकीली तानों में जीवन-धारे भर दूंगा

जीवन के अंधियारे पथ पर मशअल लेकर निकलूंगा
धरती के फैले आँचल में सुर्ख सितारे भर दूंगा

आज से ऐ मज़दूर-किसानों ! मेरे राग तुम्हारे हैं
फ़ाकाकश इंसानों ! मेरे जोग बिहाग तुम्हारे हैं

जब तक तुम भूके-नंगे हो, ये शोले खामोश न होंगे
जब तक बे-आराम हो तुम, ये नगमें राहत कोश न होंगे

मुझको इसका रंज नहीं है लोग मुझे फऩकार न मानें
फ़िक्रों-सुखन के ताजिर मेरे शे’रों को अशआर न मानें

मेरा फऩ, मेरी उम्मीदें, आज से तुमको अर्पन हैं
आज से मेरे गीत तुम्हारे दु:ख और सुख का दर्पन हैं

तुम से कुव्वत लेकर अब मैं तुमको राह दिखाऊँगा
तुम परचम लहराना साथी, मैं बरबत पर गाऊंगा

आज से मेरे फऩ का मकसद जंजीरें पिघलाना है
आज से मैं शबनम के बदले अंगारे बरसाऊंगा

ਕਵਿਤਾ

ਗਲੀ ਮੋਰੀ ਆਉ

– ਸੁਖਪਾਲ

ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ’ਕੱਠੀਆਂ

ਉਹ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਸੈਂਕੜੇ

ਜੋੜ ਸਕਦਾ ਸੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ

ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਸੀ

“ਲੱਖ ਲੋਕੋ! “ਉਠੋ ਜਾਗੋ ਤੇ ਲੜੋ …..’’

            ਇਹ ਸਭ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਸ ਪਹਿਲਾਂ

            ਸਭ ਕੱੁਝ ਦੀ ਸੀ ਜਾਚ ਉਸਨੂੰ

ਪਰ ਉਸਨੇ

ਨਾ ਕੀਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਇਕੱਠੇ

ਨਾ ਹੀ ਲੱਖ ਹਜ਼ਾਰ……

            ਉਸ ਉਹ ਕੀਤਾ ਜੋ

            ਇਕ ਬੰਦਾ

            ਇਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ

            ਇਕ ਵਾਰੀ ਹੀ ਕਰਦਾ

            ਕਰ ਸਕਦਾ ਇਕ ਹੀ ਵਾਰ …

ਚੱੁਪ-ਚੁਪੀਤੇ ਉੱਠਣਾ

ਨਾ ਡੋਲਣਾ ਨਾ ਥਿੜਕਣਾ

ਨਾ ਬੋਲਣਾ ਨਾ ਬੁਸਕਣਾ

ਤੇ ਸੀਸ ਦੇਣਾ ਵਾਰ …

ਏਨਾ ਵੀ ਨਾ ਆਖਣਾ

ਕਿ “ਏਦਾਂ ਕਰਨਾ…’’

            ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ – ਏਦਾਂ ਹੀ ਕਿ

            ਲੱਖਾਂ ਅੱਖਾਂ ਸਿੰਮੀਆਂ

            ਰੋਹ ਭਰੀਆਂ ਲਿਸਕੀਆਂ

            ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਭਾਂ ਬੋਲੀਆਂ :

            “ਭੈ ਕਾਹੂ ਕਉ ਦੇਤਿ ਨਹਿ

            ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤਿ ਆਨ …..’’

            ਸੈਂਕੜੈ ਦਰ ਸੈਂਕੜੇ

            ਫਿਰ ਹੋ ਗਏ ਕੁਰਬਾਨ!

ਸੈਂਕੜੇ ਵਰਿ੍ਹਆਂ ਮਗਰੋਂ ਵੀ

ਯੁੱਧ ਚੱਲਦਾ ਓਸ ਦਾ

ਜਿਸਨੇ ਕਹਿਆ ਤਕ ਨਾ ਸੀ

ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਨੂੰ

ਸਿਰਫ ਦਿਖਾਇਆ ਬਿਨ-ਹਥਿਆਰੋਂ ਯੁੱਧ

ਕੀਕਣ ਆਰੰਭ ਕਰੀਦਾ ………

            ਯੁੱਧ ਚਲਦਾ ਅੱਜ ਵੀ

            ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਸ਼ਿੱਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ

ਓਸ ਨਗਰੀ

ਉਸੇ ਚੁਰਾਹੇ

ਓਸ ਗਲੀ

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਨੇ

ਓਸ ਨਗਰੀ ਤੇ

ਅੱਜ ਤੀਕਰ ਵੀ

ਖਾਂਦੇ ਨੇ ਜੋ

ਹੱਕ ਹੋਰਨਾਂ ਦਾ …

ਧਰਮ ਚਾਹੁੰਦੇ ਬਦਲ ਦੇਣਾ

ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ …

ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ

ਕਿ ਇੰਜ ਕਰਨਾ

‘ਧਰਮ’ ਨਹੀਂ

ਅਧਰਮ’ ਹੈ …  

ਕਵਿਤਾ

– ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ

ਆ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਵੀਰਾ

ਇਕੱਠੇ ਬਹਿ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰੀਏ

ਸੁੱਖ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕੋਈ ਗੀਤ ਛੇੜੀਏ

            ਪਤਾ ਹੈ ਮੈਨੂੰ

            ਮੰਦੜੇ ਹਾਲੀਂ ਆਇਆ ਸੈਂ ਤੂੰ

            ਪਾਟੇ ਕੱਪੜੇ

            ਮੁੱਠ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ, ਥੱਕਿਆ ਚਿਹਰਾ

            ਚੁੰਧੀਆਂ ਅੱਖਾਂ

            ਨੰਗੇਂ ਪੈਰੀਂ

            ਗਠੜੀ ਚੁੱਕੀ

            ਸੁਪਨੇ ਸਿਰਜ ਲਿਆਇਆ ਸੈਂ ਤੂੰ

ਪਤਾ ਹੈ ਮੈਨੂੰ

ਤੂੰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਕੁਣਬੇ ਨੇ

ਕਦੇ ਰੱਜ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ

ਨਾ ਹੰਢਾਇਆ

ਗੋਡਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿਰ ਲਕੋ ਕੇ

ਧਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਲੇਫ ਬਣਾ ਕੇ

ਮੱਛਰਾਂ ਦੇ ਸੰਗ ਲੜ ਲੜਾ ਕੇ

ਸੌ ਜਾਂਦਾ ਸੈਂ

            ਸੁਭਾ ਸਵੇਰੇ

            ਸੁੱਤ ਉਨੀਂਦਰੇ

            ਚਾਵਲ ਖਾ ਕੇ

            ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਸੈਂ

            ਝੋਨਾ ਲਾਵਣ, ਝੋਨਾ ਵੱਢਣ, ਝੋਨਾ ਛਾਨਣ

            ਠੇਲੇ ਵਾਂਗੂੰ ਰੁੜ ਪੈਂਦਾ ਸੈਂ

ਤੇਰੀ ਸਾਥਣ,

ਕਈ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਫਰਸ਼ਾਂ ਧੋਂਦੀ

ਪੋਚਾ ਲਾਉਂਦੀ

ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜੇ, ਕੱਪੜੇ ਧੋਵੇ

ਕਦੀ ਸਬਜ਼ੀ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦੇਵੇ

ਫਿਰ ਵੀ ਚੰਗੇ ਟੁੱਕ ਲਈ ਤਰਸੇ

ਬਸ ਨੈਣਾਂ ’ਚੋਂ ਸਾਵਣ ਬਰਸੇ

            ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਹੈ

            ਬਾਲ ਤੇਰੇ ਹੁਣ

            ਜਾਣ ਸਕੂਲੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ

            ੳ, ਅ, ੲ ਸਿੱਖਣ

            ਮੇਰੇ ਧਰਤ ਦੇ ਜੰਮਿਆਂ ਵਾਂਗੂੰ

            ਨੱਚਦੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ

                        ਪਤਾ ਹੈ ਮੈਨੂੰ

                        ਓਸ ਦਿਨੇ ਤੂੰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ

                        ਨਾ ਰਾਤੀਂ ਹੀ ਅੱਖ ਲਗਾਈ

                        ਜਿੱਦਣ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤ ਵਰਗਾ ਕੋਈ

                        ਮਾਂ ਦਾ ਜਾਇਆ

                        ਅੱਖ ਦਾ ਤਾਰਾ

                        ਦੈਂਤ ਦੇ ਹਵਸ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ

                        ਸੀ ਉਹ ਤੇਰੀ ਧਰਤ ਦਾ ਵਾਸੀ

                        ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ

                        ਪਰ ਉਹ ਬੰਦਾ

                        ਆਦਮਖੋਰ ਤੇ ਨਿਰਾ ਲਫੰਗਾ

                        ਉਸ ਅੰਦਰ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦਾ ਡੇਰਾ

                        ਨਾ ਉਹ ਤੇਰਾ, ਨਾ ਉਹ ਮੇਰਾ

ਕੀ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ

ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ

ਅੱਜ ਹੀ ਮੈਂ ਅਫਵਾਹਾਂ ਸੁਣੀਆਂ

ਗਾਲ੍ਹਾਂ, ਬਦ ਦੁਆਵਾਂ ਸੁਣੀਆਂ

ਘਰ ਪਰਤਣ ਲਈ, ਚਲੇ ਜਾਣ ਦੀਆਂ

ਧਮਕੀਆਂ ਅਤੇ ਸਲਾਹਾਂ ਸੁਣੀਆਂ

ਸੱਚੀ! ‘ਕੀ ਤੂੰ ਤੁਰ ਜਾਣਾ ਹੈ’

ਗਠੜੀ, ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ

ਬੋਰੀ ਭਰ ਕੇ 

ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੀ

ਸਿਰ ’ਤੇ ਚੁੱਕੀ ਪੰਡ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ

            ਮੁੜ ਫਾਕੇ ਹੰਢਾਉਣ ਲਈ ਘਰ ਨੂੰ

            ਨਾ ਜਾਈਂ ਨਾ ਜਾਈਂ ਵੀਰਾ

            ਮੁੱਢ ਕਦੀਮੀ

            ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ ਬਸ ਤੇਰਾ ਮੇਰਾ

            ‘ਗੋਬਿੰਦ’ ਮੇਰਾ ਕੀ ਆਖੇਗਾ?

            ਆਪਣੇ ਵਤਨੀ

            ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ

            ਮੁੜ ਚੱਲਿਆ ਹੈ ਭੁੱਖਾ ਭਾਣਾ

            ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਣਾ

            ਦਿਨ ਕੱਟੇਗਾ ਭੁੱਖਣ ਭਾਣਾ

ਸੱਚ ਜਾਣੀਂ ਅੱਜ ਡਰਿਆ ਹਾਂ ਮੈਂ

ਜੀਉਂਦਾ ਹੀ ਬਸ ਮਰਿਆ ਹਾਂ ਮੈਂ

            ਕੰਡਿਆਲੇ ਰਾਹੀਂ

            ਤੁਰਾਂਗੇ ਦੋਵੇਂ

            ਡਰਕੇ ਨਹੀਂ

            ਲੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ

            ਮਰਾਂਗੇ ਦੋਵੇਂ।

ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਸਟਾਕਟਨ
ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲੇਹਲ ਦੇ ਘਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਫਿਲੌਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨਗਰ ਵਿਚ 27 ਸਤੰਬਰ 1885 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਫਿਲੌਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਿੰਡ ਦੋਸਾਂਝ ਕਲਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਾਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਸੀ ਜਿੱਥੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਡੇੜ ਕੁ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਵਡੇਰਾ ਨਗਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਭੂਆ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸਨੇ ਬੇ ਔਲਾਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਘਰ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਦੇ ਨਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸੀ।

ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਬਾਂਸਲ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਲੇਖ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤਰਤੀਬ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਬਾਂਸਲ ਦੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਹਰਦਿਆਲ ਕੌਲਧਾਰ ਨੇ ਨਗਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਵਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਦੱਸਣ ‘ਤੇ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਤੱਕ ਨਗਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 12 ਜੂਨ 2025 ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਂਵੇਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਪਰ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਮੰਦੇਹਾਲ ਅਤੇ ਭੁੱਖਮਰੀ ਅਕਾਲ ਤੋਂ ਸਤਾਏ ਬਹੁਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।

ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ 1907 ਵਿੱਚ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆਂ ਦੇ ਡੈਵਿਸਵਿਲੇ ਵਿਚਲੇ ਬਦਾਮਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਾਲਕ ਬਾਗਬਾਨੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜਾਰਜ ਡਬਲਿਊ ਪੀਅਰਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਪੀਅਰਸ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਤੱਕ ਦਾ ਆਉਣ ਦਾ ਖਰਚਾ ਭੇਜ ਕੇ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 19 ਫਰਵਰੀ 1908 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਕੰਮ ਲਈ ਸੱਦ ਲਿਆ। ਕੰਮ ਕਰਨ ਬਦਲੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਵਾ ਡਾਲਰ ਮਿਲਦੇ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਿਹਾੜੀ ਦੇ ਰੇਟ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਲਈ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣਾ ਮਾਲਕਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਗੋਰੇ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਹਾੜੀ ਦੀ ਵੱਧ ਉਜ਼ਰਤ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਪੀਅਰਸ ਦੀਆਂ ਡਾਇਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਅਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹੁਤ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਬਦਾਮਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਧੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਪੀਅਰਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਫੋਰਮੈਨ ਬਣਾਇਆ, ਫਿਰ ਮੈਨੇਜਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਸਾਥੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਫਾਰਮ ਵਿਚਲੇ ਕੰਮ ਕਰਾਉਂਦਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਮਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਫਾਰਮ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਮਾਨ ਲਿਆਉਣਾ, ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਬਦਾਮ ਤੇ ਭੇਡਾਂ ਵੇਚਣ ਜਾਣ ਵਰਗੇ ਕੰਮ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਗੋਰੇ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤਾਨਾ ਵੰਡਦਾ। ਪੀਅਰਸ
ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਕੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਆਦਰ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਪਿਆਰ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਮਾਨਦਾਰਾਨਾ ਪਹੁੰਚ ਨਾਲ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆਂ ਦੀ ਇਸ ਪੰਜਾਬ ਵਰਗੀ ਪੰਜ ਦਰਿਆਂਵਾਂ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਯੂਬਾ ਸਿਟੀ, ਡੇਵਿਸ, ਸੈਕਰਾਮੈਂਟੋ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ‘ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਤੇ ਰਖਵਾ ਕੇ ਉਹ ਸਫਲ ਲੇਬਰ ਠੇਕੇਦਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।

ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦ ਮਹੌਲ ਦੇਖ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਕਾਮਿਆਂ, ਸਾਬਕਾ ਫੌਜੀਆਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿੱਖਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਪੈਸੇਫਿਕ ਕੋਸਟ ਜਥੇਬੰਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਉਥੇ ਦਰਪੇਸ਼ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਸੰਗਠਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਫਿਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਬਹੁਭਾਸ਼ਾਈ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਗ਼ਦਰ’ ਛਾਪ ਕੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਭੇਜਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਗ਼ਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਮਿਲਦਿਆਂ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਨੇ ਮੈਡਮ ਭੀਖਾਜੀ ਕਾਮਾ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਕੇ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਲਈ ਪੈਰਿਸ ਤੋਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਬੰਦੇ ਮਾਤਰਮ ਭੇਜਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।

9 ਦਸੰਬਰ 1913 ਨੂੰ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। 6 ਜਨਵਰੀ 1914 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤ ਮੁੜ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਹੀਆਂ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪੀ ਗ਼ਦਰ ਡਾਇਰੈਟਰੀ ਦੇ ਪੰਨਾ 200 ਵਿੱਚ ਗਲਤ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਸਾਲ ਠਹਿਰ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਪੀਅਰਸ ਨੇ 18 ਅਕਤੂਬਰ 1916 ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਕੌਂਸਲਰ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸਦੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਾਪਸੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ ਵਲੋਂ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਖੁਫੀਆ ਮਹਿਕਮੇ ਵੱਲੋਂ ਸੋਧਾਂ ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਵਾਲੀ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਰੀ ਲਿਸਟ ਵਿੱਚ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਪਾਸਪੋਰਟ ਨੰਬਰ 899 ਦੀ ਤਰੀਕ 21 ਸਤੰਬਰ 1917 ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਮ ਦਾ ਸਾਲ 1887 ਲਿਖਵਾਇਆ ਹੈ ਜਦਕਿ ਉਸਦਾ ਜਨਮ 1885 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਦਲ ਕੇ ਪਾਸਪੋਰਟ ਆਮ ਹੀ ਬਣਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਤੋ 27 ਦਸੰਬਰ 1917 ਨੂੰ 200 ਡਾਲਰ ਮੰਗਵਾਉਣ ਲਈ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੀਅਰਸ ਨੂੰ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਮ ਭੇਜੀ ਤਾਂ ਪੀਅਰਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ 31 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਸੈਕਰਾਮੈਂਟੋ ਜਾ ਕੇ ਟੋਕੀਓ ਕਿਸੇਨ ਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ੀ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਏਜੰਟ ਰਾਹੀਂ ਟਿਕਟ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਭੇਜੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ 26 ਫਰਵਰੀ 1918 ਨੂੰ ਸਾਨਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਨੇੜਲੇ ਇੰਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦਫ਼ਤਰ ਵਾਲੇ ਏਂਜਲ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੀਅਰਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਮ ਭੇਜੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਪੀਅਰਸ ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅਣਥੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸਦਕਾ ਅਪੀਲਾਂ, ਵਕੀਲਾਂ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਕੌਂਸਲਰ ਨਾਲ ਮਿਲਣੀ, ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਦੇ ਬਾਂਡ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜਸੀ ਅਸਰ ਰਸੂਖ ਦੇ ਸਹਾਰੇ 27 ਜੂਨ 1918 ਨੂੰ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਡੇਵਿਸ ਲਿਜਾਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਦਰਅਸਲ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਾਨਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਲਾਗਲੇ ਏਂਜਲ ਟਾਪੂ ‘ਤੇ ‘ਵਤਨ ਵਾਪਸ ਭੇਜਣ ਲਈ ਇੰਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਮਹਿਕਮੇ ਨੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ 5 ਫਰਵਰੀ 1917 ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕਨ ਗੋਰਿਆਂ ਵਲੋਂ ‘ਏਸ਼ੀਆਈ ਕੱਢੋ ਲੀਗ’ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਬਾਗੀਆਂ ਦਾ ਦਾਖਲਾ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਬਣਾਏ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਕਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਬਸ਼ਿੰਦਿਆਂ ਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲੇ ‘ਤੇ ਮੁਕੰਮਲ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਨੂੰਨ ਹੇਠ ਉਸਨੂੰ ਵਤਨ ਵਾਪਸ ਭੇਜਣ ਲਈ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਪੀਅਰਸ 1898 ਅਤੇ 1905 ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਸੂਬਾ ਅਸੰਬਲੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕੇ ਜਾਣਦਾ ਸੀ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਕਰਨ ਗਏ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੱਖੀ ਭਾਰਤੀ ਖੁਫੀਆ ਮਹਿਕਮੇ ਦੇ ਏਜੰਟਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜਾ ਮਿਲਾਇਆ । ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਏਜੰਟਾਂ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾ ਕੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਵਜੋਂ ਪੀਅਰਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਵਧੀਆ ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਪੀਅਰਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ-ਜੇ ਉਹ ਵਧੀਆ ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਉਵੇਂ ਈ ਰਹਿਣ ਦਿੳ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਆਖੇ ਲੱਗ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੀ ਬੇਇੱਜਤੀ ਕਰੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਓ ਕਿ ਉਹ ਵਧੀਆ ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

26 ਅਪ੍ਰੈਲ 1927 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਮਾਲਕ ਕੋਲੋਂ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਜਾਣ ਲਈ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਪੀਅਰਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ – ਇਹ ਫੰਡ ਤਾਂ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਭੜਕਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਨਗਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੀਕਾਂ ਨੇ ਜਮੀਨ ਖ਼ਾਤਰ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਦੇ 37 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਕਲੌਤੇ ਭਤੀਜੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਦਮ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਸੁਨਿਆਰੇ ਹਕੀਮ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੇਸੀ ਦਵਾਈ ਪਿਲਾਈ ਤਾਂ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਬਚ ਗਿਆ ਸੀ।
ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਮਿਲਣਸਾਰ, ਮੱਦਦਗਾਰ, ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਥ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਕੋਈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਥੀ ਬਿਮਾਰ ਹੁੰਦਾ ਉਸਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਾ, ਸੰਸਕਾਰ ਤੇ ਜਾਣਾ, ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ, ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਭੇਜਣਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਸਟਾਕਟਨ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਠੱਠੀਆਂ, ਸੰਤ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਜਿੱਥੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਪਣੇ ਅਕੀਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਬਾਦਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਸਾਰੇ ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਖੇਤੀ, ਬਾਗਵਾਨੀ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ, ਕਾਮਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਮੰਡੀਕਰਨ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਉਹ ਮਾਹਿਰ ਸੀ। ਕੰਮ ਨੂੰ ਸੌਖਿਆਂ ਕਰਨਾ, ਕਾਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਪੰਜ ਜਣਿਆਂ ਜਿੰਨਾ ਕੰਮ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਾਇਆ। ਸਤੰਬਰ 1927 ਵਿੱਚ ਮੌਲਵੀ ਬਰਕਤ ਉੱਲਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਦਿਆਂ ਡੇਵਿਸ ਤੋਂ ਜਾ ਕੇ ਸੈਕਰਾਮੈਂਟੋ ਦੇ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜਨਾਜ਼ੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਸੂਸਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਮਗਰੋਂ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਪੱਕਾ ਅਸੂਲ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਉਹ ਕੋਡ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਰਦੇ।

ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਜੇ ਕੋਈ ਗ਼ਦਰੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਾਰ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਆਉਂਦਾ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਹਾਰਨ ਵਜਾਉਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਝ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਕੌਣ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨੇ ਕਿਰਤੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਘਰ ਦੇ ਭੇਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਰੱਖਿਆ।

1927 ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਕੰਮ ਤੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾ ਕੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਉਸਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜੀ ਆਈ ਤਾਂ ਪੀਅਰਸ ਨੇ 26 ਦਸੰਬਰ 1927 ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਕਰਕੇ ਕਨੂੰਨੀ ਸ਼ਿਕੰਜੇ ਵਿੱਚ ਫਸਣ ਦੇ ਆਸਾਰ ਤੋਂ ਆਗਾਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਪੀਅਰਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਘਰ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਂ ਕਰ ਦੇਣਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮਰਜੀ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛ ਕੇ ਆਇਆ ਕਰਾਂਗਾ ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਕਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੀ ਤੇ ਘਰ ਉਸਦੇ ਨਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਾਲੇ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣੇ ਸਿੱਖਦੇ ਸਨ।

ਪੈਸੇਫਿਕ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਸੈਕਰਾਮੈਂਟੋ ਦੇ ਉਹ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਸੀ ਤੇ 8 ਮਈ 1927 ਨੂੰ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਉਸਨੂੰ ਆਈ ਸੀ।

ਉਸਦੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1926 ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸੈਕਟਰੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਸਟਾਕਟਨ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਮਤਾ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਕ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਛਾਪਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੌਮੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪਣ ਲਈ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮਤੇ ਅਤੇ ਬਾਗ਼ੀਆਨਾ ਲੇਖ ਭੇਜੇ। ਉਸਨੇ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚੋਂ 1927 ਵਿੱਚ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਭੇਜਿਆ। ਅਗਸਤ 1927 ਵਿੱਚ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਵਿਰੋਧ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ਛਾਪਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਗ਼ਦਰੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਚੀਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜੇ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਕਰਨ। ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਲਈ ਪੈਸੇ ਭੇਜੇ ਸਨ। ਕਾਬਲ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਪੋਸਟ ਆਫਿਸ ਮਾਰਸਵਿਲੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆਂ ਦੇ ਪਤੇ ‘ਤੇ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੁਮਨਾਮ ਖਤ ਆਇਆ ਸੀ ਕਿ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਪੇਗੰਡੇ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਕਾਬਲ ਵਿੱਚ ਉਚਿਤ ਮਾਹੌਲ ਹੈ ਤੇ ਗ਼ਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਭੇਜਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਮਾਰਸਵਿਲੇ ਦੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਟਰੇਡਿੰਗ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰਾਂ ਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।

ਖੁਫੀਆ ਪੁਲਿਸ ਕੋਲ ਪੁਖਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ 1931 ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸੀ।

1924 ਤੋਂ 1934 ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਮੁਣਸਾ ਸਿੰਘ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਰਿਹਾ 1924 ਤੋਂ 1926 ਤੱਕ ਭਾਈ ਲੱਖਾ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ, 1926 ਤੋਂ 1928 ਤੱਕ ਭਾਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਫਾਹਲਾ, 1928 ਤੋਂ 1934 ਤੱਕ ਭਾਈ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਮਹੇਸ਼ਰੀ ਅਤੇ 1934 ਤੋਂ 1940 ਤੱਕ ਭਾਈ ਲੱਖਾ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ।

ਮੁਣਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਧਨ ਕਮਾ ਕੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਤਾਂ ਭਰਾ ਨੇ ਸਿਆਣਪ ਵਰਤਦਿਆਂ ਦਸ ਕਿੱਲੇ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦ ਲਈ ਸੀ।

ਆਖਰੀ ਉਮਰੇ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਰਾਹੀਂ ਪਿੰਡ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੱਸੀ ਤਾਂ ਭਤੀਜੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੀਅਰਸ ਦੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਤਾਏ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਭੇਜ ਦੇਵੇ। ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਚਿੱਠੀ ਆਈ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਨਮੋਸ਼ੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇਗੀ ਜੇ ਉਹ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਭੇਜਣਗੇ, ਲੋਕ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ

ਕਿ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਕੰਮ ਕਰਾਇਆ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੀਅ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਹੁਣ ਬੁੱਢੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਜੇ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਰਜੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਆਪ ਆ ਕੇ ਲੈ ਜਾਵੇ। ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੀਅਰਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਸੱਦਿਆ। ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਬਰਾਸਤਾ ਕਨੇਡਾ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਟਿਕਟ ਦਿੱਤੀ। ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵੇਚ ਕੇ ਪੈਸੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗ਼ਦਰੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਕੇ ਕਨੇਡਾ ਚਲੇ ਗਏ।

ਗਿਆਨੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗ਼ਦਰੀ ਤੇ ਕਾਮਾ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪੰਨਾ 51 ਭਾਈ ‘ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਬਾਬਾ (ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਪੰਡੋਰੀ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ) ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਗੂੜਾ ਮਿੱਤਰ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਨਗਰ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਉੱਘਾ ਗ਼ਦਰੀ ਸੀ।

ਉਹ ਬਹੁਤ ਢਿੱਲਾ ਸੀ ਤੇ ਵੀਲ ਚੇਅਰ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਦੇਸੋਂ ਉਸਨੂੰ (ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ) ਲੈਣ ਆਇਆ। ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਦਿਲੀ ਮਿੱਤਰ ਬਾਬਾ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਗ਼ਦਰੀ ਵੈਨਕੂਵਰ ਹੈ ਅੱਜ ਕੱਲ । ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲੇ ਬਿਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ। ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਉਸਨੂੰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਲੈ ਆਇਆ। ਦੋਵੇਂ ਗ਼ਦਰੀ ਵੀਲ ਚੇਅਰ ਵਿਚ ਸਨ ।

ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਬਾਬਾ ਜੀ ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਤੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਡਰਦੇ ਸਨ । ਅੱਜ ਸਾਡਾ ਕੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ । ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ । ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਹੀ ਰਹੁ । ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਿਤਕਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਲੱਗਾ । ਉਸ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਉਸਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਜਿੱਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਬਾਬਾ ਜੀ ਤੇ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਭਰੇ ਹੋਏ ਦਿਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵਿਛੜੇ । ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਅ ਦੋ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਵਾਰੀ ਮਿਲਦਿਆਂ ਤੇ ਵਿਛੜਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਅਥਰੂ ਪੂੰਝ ਰਹੇ ਸਨ।

1967 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੁਹਣਾ ਘਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਘਰ ਵਿੱਚ ਖੂਹੀ ਲੁਆਈ ਸੀ । ਅਕਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਬਾਬਾ ਬਾਲ ਸਿੰਘ ਬੀਰਪਿੰਡ ਦੇ ਪੜਪੋਤਰੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਉੱਪਲ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੇਬੀ ਦਾ ਫੋਨ ਨੰਬਰ ਲੱਭ ਕੇ ਦਿੱਤਾ। ਲੇਖਕ ਨੂੰ 13 ਜੂਨ 2025 ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਵੈਂਟਰੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਵੈਂਟਰੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਰਹਿੰਦੇ ਪੋਤਰੇ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੇਬੀ ਨੇ ਫੋਨ ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਦਾਦੇ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਗਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਵਿਚ ਫੁੱਟ ਪਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬੰਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਬੁਲਾਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੇ ਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਬੇਖੌਫ਼ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਹਿੰਦੂ ਸਟਾਕਟਨ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਮਿਲਦੇ ਵਰਤਦੇ ਓ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਭਿੱਟੇ ਜਾਉਗੇ।

ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਲੋਥਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾਣੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਹਿੰਦੂ ਨੂੰ ਗ਼ਦਰੀ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਵੈਨ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ਕਿ ਦੂਸਰੀ ਜਹਾ ਇਹੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਦੂਰ ਲਿਜਾ ਕੇ ਦੂਜੇ ਗ਼ਦਰੀ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕੁਝ ਦੂਰ ਲਿਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਦਰਿਆ ਕਿਨਾਰੇ ਪੁੱਟੇ ਟੋਏ ਲਾਗੇ ਲਿਜਾ ਕੇ

ਉਸਦਾ ਗਲ ਘੁੱਟਕੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਟੋਏ ਵਿਚ ਦੱਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਕੁਝ ਦਿਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਾਂ ਦਿਸਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਪੋਤੀਆਂ ਤਰਸੇਮ ਕੌਰ ਬੁਲਵਰਹੈਮਪਟਨ (ਇੰਗਲੈਂਡ), ਬਲਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਵੈਨਕੂਵਰ (ਕਨੇਡਾ), ਦੀਸ਼ੋ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲੰਡਨ ਨੇੜਲੇ ਕੈਂਟ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪੋਤੇ ਮਰਹੂਮ ਪਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨਗਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

18 ਸਤੰਬਰ 1971 ਨੂੰ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਗਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਮਰੀਕਨ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਤਰੀਕ ਅਮਰੀਕਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਲਿਖ ਲਈ ਸੀ। ਸਾਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸਾਮਰਾਜੀਆਂ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਲੇਖੇ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਗ਼ਦਰੀ ਸੂਰਮਾ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਵਾਂਗ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਦਾ ਪੱਥਰ ਬਣਕੇ ਆਪਣਾ ਬਣਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਗਿਆ।

ਇੰਜੀ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਰਾਂ*
ਇੰਜੀ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ**
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਾਮ ਪਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਰਬਾਦੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੇਂਡੂ ਤਬਕਾ ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਕਿਸਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਂਝ, ਹੜ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਵੇਸਲਾਪਣ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਖਹਿਬਾਜ਼ੀ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਇਸ ਵਕਤ ਤਿੰਨ ਦਰਿਆਵਾਂ ਉਪਰ ਡੈਮ ਹਨ। ਡੈਮਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਕੁੰਡ (Reservoir) ‘ਚ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰ ਕੇ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਘਰਾਂ ਤੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸਿੰਜਾਈ, ਹੜ ਕੰਟਰੋਲ ਤੇ ਪਣ- ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ । ਡੈਮ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਣੀ ਜਦੋਂ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ।

ਕੀ ਇਹ ਡੈਮ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼, ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਹੜ੍ਹ ਰੋਕਣ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ? ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਾਹਿਰ ਭਾਵੇਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪਾਣੀ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 2019, 2023 ਅਤੇ ਹੁਣ 2025 ਵਿੱਚ ਡੈਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਧੂ ਪਾਣੀ ਛੱਡਣ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਚਾਨਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਮੌਸਮ ਬਾਰੇ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਨੇ 15 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਹੀ ਖਬਰਦਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਮੀਂਹ ਆਮ ਨਾਲੋਂ 105% ਵੱਧ ਪੈਣਗੇ।

ਜੇ ਡੈਮ ਮੌਸਮ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਖਾਲੀ ਕਰਵਾ ਲਏ ਜਾਣ ਤਾਂ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਡੈਮ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੀਂਹ ਵੇਲੇ ਵੀ ਕੈਚਮੈਂਟ ਏਰੀਏ ਤੋਂ ਆ ਰਹੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਛੱਡਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਿਯਮਤ (Regulate) ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਦੀ ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 9621 ਮਿਲੀਅਨ ਕਿਊਬਕ ਮੀਟਰ (7.8 ਮਿਲੀਅਨ ਏਕੜ ਫੁੱਟ) ਪਾਣੀ ਜਮ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। टिम री प्रभग्षा (Live Storage Capacity) 7191 ਮਿਲੀਅਨ ਕਿਊਬਕ ਮੀਟਰ (5.83 ਮਿਲੀਅਨ ਏਕੜ ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਡੈਮ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 1680 ਫੁੱਟ ਤੱਕ ਭਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ भडे 1462 इंट (Minimum Drawdown Level- MDDL) ਤੱਕ ਖਾਲੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਡੈਮ ਤਕਰੀਬਨ 6 ਮਿਲੀਅਨ ਏਕੜ ਫੁੱਟ ਪਾਣੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਡੈਮ ਨੂੰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੌਰਾਨ ਸਤੰਬਰ ਤੱਕ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਿਕ ਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਮਦ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਖਾਲੀ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਡੈਮ ਅਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਿਧੀ ਸੁਚਾਰੂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਪਣਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ? ਡੈਮ ਖਾਲੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੰਧ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਡੈਮਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ ਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨੂੰ ਮਿਥੇ ਅਨੁਪਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰਿਆਣਾ ਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਰਤ ਕੇ ਵਾਧੂ ਮੰਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਵਰਤ ਰਿਹਾ।

ਪੀਣ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਵਰਤੋਂ ਲਈ : ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਪੀਣ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਹਰ ਘਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਕਰ ਸਕੀ ਹੈ? 2023 ਤੱਕ 919 ਸਕੀਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿਰਫ 1852 ਬਸਤੀਆਂ (Habitants) ਹੀ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਬਾਕੀ 12880 ਬਸਤੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ 8628 ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਤੇ ਨਲਕਿਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹੀ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਘਰੇਲੂ ਵਰਤੋਂ ਲਈ 1.78 ਮਿਲੀਅਨ ਏਕੜ ਫੁੱਟ ਪਾਣੀ ਸਾਲਾਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 78 ਸਾਲ ਬੀਤ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਾਸ਼ਿੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪੀਣ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ।

ਖੇਤੀ ਲਈ : ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਾਣੀ

ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਲੋੜ ਭਾਵੇਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਹੈ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ 2023 ਵਾਲੇ ਖੇਤੀ ਨੀਤੀ ਖਰੜੇ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ 57.73 ਮਿਲੀਅਨ ਏਕੜ ਫੁੱਟ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਤਕਰੀਬਨ ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੇ 8 ਡੈਮ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਜਾਈ ਲਈ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ? ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਜਿੰਨੀ ਬੇਰੁਖੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਅਪਣਾਈ ਹੈ, ਓਨੀ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਅਪਣਾਈ ਹੋਵੇ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 15 ਲੱਖ ਬਿਜਲੀ/ਸੂਰਜੀ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਹਨ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਤਾਂ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਾਰੀ ਲਾਉਣੀ ਛੱਡ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਤਕਰੀਬਨ 24% ਸਿੰਜਾਈ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਬਾਕੀ 76% ਸਿੰਜਾਈ ਬਿਜਲੀ/ਸੂਰਜੀ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇੱਕ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ ਹੀ ਐਸਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਡੈਮ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਦੋਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲ ਕਣਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਦੂਜਾ, ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਪਾਣੀ ਲਾਉਣਾ ਕਿਸਾਨ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤੇ ਕਣਕ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸਿੰਜਾਈ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੀਜਾ, ਮੋਘਿਆਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਇੰਨਾ ਛੋਟਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਏਕੜ ਸਿੰਜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਚੌਥਾ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤ ਨੂੰ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਤਾਂ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਿਕ ਬਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਾਰਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਰਹਿੰਦੀ ਕਸਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਨਹਿਰੀ ਖਾਲ ਵਾਹ ਕੇ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਮੌਨਸੂਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡੈਮਾਂ ‘ਚ ਪਾਣੀ ਘਟਾਉਣਾ ਜਾਂ ਖਾਲੀ

ਕਰਨਾ : ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਬਾਈਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਵਰਤ ਕੇ ਡੈਮ ਨੂੰ ਡਰਾਅ-ਡਾਉਨ ਲੈਵਲ (ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪੱਧਰ) ਤੱਕ ਖਾਲੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਬਣਾਉਣ ‘ਤੇ ਪਾਣੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲ ਵਹੇਗਾ ਪਰ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਹਦਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਮੁਸਤੈਦੀ ਨਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਨੂੰ 1462 ਫੁੱਟ ਤੱਕ ਖਾਲੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ 1980 ਤੋਂ 2025 ਤੱਕ 45 ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦਾ ਲੈਵਲ 1522 ਫੁੱਟ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਹੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ 2019, 2023 ਤੇ 2025 ਦੌਰਾਨ ਮੌਨਸੂਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਦਾ ਲੈਵਲ 30 ਜੂਨ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 1605, 1595 ਅਤੇ 1575 ਫੁੱਟ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਦੋ ਡੈਮ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਡੈਮ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਡੈਮ ਖਾਲੀ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਭਰੇ ਰਹਿਣ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਢਾਂਚਾਗਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਖਿਲਵਾੜ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ?

ਡੈਮਾਂ ਦਾ ਲੈਵਲ ਵੱਧ ਰੱਖਣਾ : ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ

ਹੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ 2019, 2023 ਤੇ 2025 ਦੌਰਾਨ ਮੌਨਸੂਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਦਾ ਲੈਵਲ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਲੈਵਲ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 113 ਤੋਂ 143 ਫੁੱਟ, ਪੌਂਗ ਡੈਮ ਦਾ ਲੈਵਲ 46 ਤੋਂ 77 ਫੁੱਟ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ ਦਾ ਲੈਵਲ 59 ਫੁੱਟ ਤੱਕ ਵੱਧ ਸੀ। ਜੇ ਡੈਮ ਮੌਨਸੂਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਰ ਖਾਲੀ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ, ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ 2025 ਦੌਰਾਨ (ਜਦੋਂ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਦੀ ਸੀ), ਤਾਂ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖਤਰਾ ਟਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਫਲੱਡ ਗੇਟ ਖੋਲ੍ਹਣੇ : ਜੇ ਡੈਮਾਂ ਦੇ ਫਲੱਡਗੇਟ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੇ ਸਮੇਂ

ਅਤੇ ਲੈਵਲ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਲੈਵਲ ਖਤਰੇ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਫਲੱਡਗੇਟ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਖੋਲ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 2019, 2023 ਅਤੇ 2025 ਦੌਰਾਨ ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਦਾ ਲੈਵਲ ਫਲੱਡ ਗੇਟ ਖੋਲ੍ਹਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੈਵਲ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਿਰਫ 6, 7 ਅਤੇ 14 ਫੁੱਟ ਘੱਟ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੌਗ ਡੈਮ ਦਾ ਲੈਵਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 2, 18 ਅਤੇ 15 ਫੁੱਟ ਘੱਟ ਸੀ। 2025 ਦੌਰਾਨ ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ ਦਾ ਲੈਵਲ ਸਿਰਫ਼ 2 ਫੁੱਟ ਹੀ ਘੱਟ ਸੀ। ਫਲੱਡ ਗੇਟ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਖੋਲ੍ਹਣ ਕਰ ਕੇ ਡੈਮਾਂ ਦੇ ਕੈਚਮੈਂਟ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆ ਰਿਹਾ ਪਾਣੀ ਇੱਕਦਮ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹ, ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਧੁੱਸੀ ਬੰਨ੍ਹ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਕੀਮਤੀ ਪਾਣੀ ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ : ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੜ੍ਹ ਆਉਣ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜਾਨੀ ਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਜਾਇਆ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਿਜਲੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਾਣੀ ਬਾਈਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਫਲੱਡ ਗੇਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਮੁਤਾਬਿਕ, 2023 ਦੌਰਾਨ ਫਲੱਡ ਗੇਟ ਖੋਲ੍ਹਣ ਕਰ ਕੇ ਪੌਂਗ ਡੈਮ ਤੋਂ 450 ਕਰੋੜ, ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਤੋਂ 150 ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ ਤੋਂ 50 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ (ਕੁੱਲ 650 ਕਰੋੜ) ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। 2025 ਦੌਰਾਨ 10 ਸਤੰਬਰ 2025 ਤੱਕ ਪੌਂਗ ਡੈਮ ਤੋਂ 500 ਕਰੋੜ, ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਤੋਂ 350 ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ ਤੋਂ 300 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ (ਕੁੱਲ 1150 ਕਰੋੜ) ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜਾਇਆ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵੱਖਰੀ ਹੈ।

ਮਸਲੇ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਕੁਝ ਸੁਝਾਅ

ਡੈਮ ਅਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਹੋਰ ਸੁਚਾਰੂ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਮੌਸਮ ਸਬੰਧੀ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਅਗਾਊਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਣ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜਰ ਹੀ ਡੈਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਸਟੋਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਰਤਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੇ। ਸਰਕਾਰ ਨਹਿਰਾਂ, ਸੂਇਆਂ, ਕੱਸੀਆਂ, ਮੋਘਿਆਂ ਆਦਿ ‘ਤੇ ਰੀਚਾਰਜਿੰਗ ਪੁਆਇੰਟ ਲਗਾਏ ਤਾਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਡੈਮ ਖਾਲੀ ਕਰਨੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਆਇੰਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਰੀਚਾਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ । ਇਉਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵੀ ਵਧੇਗੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 100% ਘਰੇਲੂ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਰਕਬੇ ਦੀ ਸਿੰਜਾਈ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਉਸਾਰਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਉਂ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ‘ਤੇ ਸਬਸਿਡੀ ਵੀ ਘਟੇਗੀ।

ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਹਿਰਾਂ, ਡਰੇਨਾਂ, ਨਾਲਿਆਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਸਫਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹ, ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਧੁੱਸੀ ਬੰਨ੍ਹ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤਕੜੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।

ਕਿਸਾਨ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਦਾ ਸੁੱਖ ਛੱਡਣ। ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤਣ। ਸਰਕਾਰ ਮੋਘਿਆਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਧਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਏਕੜ ਸਿੰਜਣ ਲਈ ਜੋ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਏਕੜ ਸਿੰਜਿਆ ਜਾ मवे।

ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਜਿੰਮੇਵਾਰਾਨਾ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾਣ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਲਈ ਜਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਤੋਂ ਮਸ਼ਵਰੇ ਲੈ ਕੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੱਕੇ ਹੱਲ ਲਈ ਰਿਪੋਰਟ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ। ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਤੈਅ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਗੌਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

(* ਸਾਬਕਾ ਸੀ ਐੱਮ ਡੀ, ਪੀ ਐੱਸ ਪੀ ਐੱਲ)

(**ਸਾਬਕਾ ਉਪ ਮੁੱਖ ਇੰਜਨੀਅਰ, ਪੀ ਐੱਸ ਪੀ ਐੱਲ)